Расея адмовілася рассакрэціць «катынскую справу»

• 22.05.2008, 13:20

Галоўная ваенная пракуратура РФ адмовілася прадставіць у суд матэрыялы "катынскай справы" - аб расстрэле беларускіх і польскіх афіцэраў у лясах Смаленскай вобласці падчас Другой сусветнай вайны.

У чацвер падчас паседжання ў Хамоўнічаскім судзе Масквы па скарзе сваякоў польскіх афіцэраў, якія просяць адмяніць рашэнне аб спыненні "катынскай справы", прадстаўнік пракуратуры паведаміў, што большасць са 183 тамоў маюць грыф "сакрэтна" і "цалкам сакрэтна". "Мы не можа прадставіць у суд ні матэрыялы справы, ні пастанову аб спыненні справы нумар 159, бо гэтыя матэрыялы адносяцца да дзяржтайны"- сказаў пракурор.

Дакументы аб "катынскай справе" з'явіліся ў 90-х гадах. Тады першы прэзідэнт Расеі Барыс Ельцын перадаў матэрыялы па гэтай справе польскім уладам. З дакументаў вынікала, што на тэрыторыі былога Савецкага саюза, у тым ліку і ў Катынскім лесе былі расстраляныя больш за 20 тысяч польскіх салдатаў і афіцэраў (у самой Катыні - больш за 4 тысячы).

Нагадаем, раней праваабарончая арганізацыя "Мемарыял" звярнулася з просьбай да генеральнага пракурора Расеі рассакрэціць вынікі расследавання справы аб растрэле ў Катыні. У "Мемарыяле" лічаць засакрэчванне дакументаў Катынскай справы "недапушчальным і з маральнага, і з юрыдычнага пункту гледжання".

"Катынская справа"

5 сакавіка 1940 года Палітбюро ЦК ВКП(б) вынесла рашэнне: прысудзіць да расстрэлу без разгляду справаў беларускіх і польскіх афіцэраў і інтэлігентаў, захопленых у палон Чырвонай Арміяй у верасні і кастрычніку 1939 года.

У красавіку-маі 1940 года ў Катыні пад Смаленскам і іншых месцах супрацоўнікі органаў НКУС пакаралі смерцю звыш 20 тысяч ваеннапалонных. З той самай пары і да канца 80-х гадоў савецкая прапаганда сцвярджала, што Катынь - справа рук фашыстаў. Гістарычная праўда была адноўленая толькі праз 52 гады пасля расстрэлу.

23 жніўня 1939 года наркам замежных справаў СССР Вячаслаў Молатаў і ягоны германскі калега Іаяхім фон Рыбентроп падпісалі ў Маскве пакт аб ненападзе. Даданыя да яго сакрэтныя пратаколы прадугледжвалі падзел Польшчы паміж магутнымі суседзямі. 1 верасня 1939 года гітлераўскія войскі пачалі вайну. Ужо 9 верасня перадавыя нямецкія танкавыя дывізіі апынуліся ў Варшаве, а 16 верасня занялі Брэсцкую крэпасць і вышлі на подступы да Любліна і Львова. Аднак затым нямецкі наступ застапарыўся. 9 верасня польскае войска "Познань" нанесла суперніку контрудар, які прывёў да сур'ёзнай паразы войскаў 8-й нямецкай арміі. Частка войскаў арміяў "Модлін" і "Познань" прарваліся да Варшавы, узмацніўшы ейны гарнізон. Больш таго, у пачатку другой дэкады верасня польскія дывізіі, якія знаходзіліся на мяжы з СССР, зрушыліся на захад для стварэння новага фронту абароны. Будучы фельдмаршал Эрык фон Манштэйн у сувязі з гэтым нават пісаў аб "крызісе аперацыі".

Выйсці з цяжкай сітуацыі Берліну дапамагла Масква. 17 верасня 21-я стралковая і 13-я кавалерыйская дывізіі, 16 танкавых і 2 мотастралковыя брыгады Чырвонай Арміі перайшлі польскую мяжу пад падставай забеспячэння бяспекі беларусаў і ўкраінцаў, якія жылі ва ўсходніх ваяводствах Польшчы. У "вызваленчым паходзе" удзельнічала 700 тысяч чалавек, 6000 прыладаў, 4500 танкаў, 4000 самалётаў. Да наступу Чырвонай Арміі палякі яшчэ мелі шанцы на працяг вайны. Пасля ягонага пачатку супраціў страціў ўсялякі сэнс. Астаткі польскага войска прарываліся да румынскай мяжы.

У канцы верасня савецкія і германскія войскі сустрэліся каля Львова, Любліна і Беластока. Каля Львова паміж "саюзнікамі" нават адбылося невялікае сутыкненне - абодва бакі страцілі некалькі чалавек забітымі і параненымі і 2-3 бронемашыны. Каб загладзіць непрыемны асадак, былі праведзеныя сумесныя парады германскай і Чырвонай Арміі ў Гародні і Брэсце. Нарэшце 31 кастрычніка 1939 года Вячаслаў Молатаў падвёў вынікі аперацыі: "Нічога не засталося ад гэтага выродлівага стварэння Версальскай дамовы (Польшчы), якое жыло за кошт прыгнёту няпольскіх нацыянальнасцяў".

Падчас баявых дзеянняў Чырвоная Армія захапіла ў палон 230-240 тысяч польскіх салдатаў і афіцэраў. Радавых і ўнтэр-афіцэраў з тэрыторыяў, якія адышлі да СССР, распусцілі па дамах, больш за 40 тысяч жыхароў заходняй і цэнтральнай Польшчы перадалі Германіі (за выключэннем 20-25 тысяч чалавек, пакінутых на шахтах Крыварож'я і Данбаса). Па пастанове Палітбюро ад 3 кастрычніка 1939 года 6 тысяч паліцыянтаў і жандармаў утрымліваліся ў Асташкоўскім лагеры, 4,5 тысячы кадравых і выкліканых з запасу афіцэраў - у Казельскім, нарэшце, яшчэ каля 4 тысяч - у Старабельскім (непадалёк ад Харкава).

Аперацыя па знішчэнні палонных пачала рыхтавацца яшчэ ў лютым 1940 года. Справы былых афіцэраў і жандармаў павінная была разгледзець Адмысловая нарада пры НКУС. А 5 сакавіка наркам Лаўрэнцій Берыя прапанаваў Палітбюро: "Справы аб змешчаных у лагерах ваеннапалонных - 14 700 чалавек былых польскіх афіцэраў, чыноўнікаў, памешчакаў, паліцэйскіх, разведчыкаў, жандармаў, асаднікаў і турэмшчыкаў, а таксама справы аб арыштаваных і змешчаных у турмы заходніх абласцей Укpаіны і Беларусі ў колькасці 11 000 чалавек былых памешчыкаў, фабрыкантаў, былых польскіх афіцэраў, чыноўнікаў і перабежчыкаў - разгледзець у адмысловым парадку, з ужываннем да іх вышэйшай меpы пакарання - pасстpэла".

У той жа дзень Палітбюро пагадзілася з довадамі наркама: "Справы разгледзець у адмысловым парадку, з ужываннем да іх вышэйшай меры пакарання - расстрэлу. Разгляд справы правесці без выкліку арыштаваных і без прад'яўлення абвінавачвання, пастановы аб канчатку следства і абвінаваўчага зняволення". Выжыць атрымалася толькі 400 вязням: кагосьці з іх намераваўся выкарыстаць у сваіх агентурных гульнях НКУС, за кагосьці прасілі ўплывовыя еўрапейскія грамадскія і палітычныя дзеячы.

У канцы сакавіка НКУС скончыў распрацоўку плану па вывазе вязняў лагераў і турмаў да месцаў расстрэлу. Зняволеных з усіх украінскіх турмаў везлі на растрэл у Кіеў, Харкаў і Херсон, з беларускіх - у Менск. Для знішчэння насельнікаў Асташкоўскага лагера прыгатавалі Калінінскую турму, загадзя вызваленую ад "старонніх" зэкаў. Адну з камер абшылі лямцом, каб не былі чутныя стрэлы. Адначасова непадалёк ад Калініна, у пасёлку Меднае, экскаватары вырылі некалькі велізарных ям.

Такія жа ямы выкапалі і побач з Катынню, непадалёк ад Смаленска. З пачатку красавіка ваеннапалонных - палякаў, беларусаў, украінцаў і габрэяў - пачалі вывозіць на расстрэл эшалонамі па 350-400 чалавек. Каб усыпіць пільнасць ахвяраў, ім паведамілі, што хуткім часам іх адправяць на радзіму. Падзеі тых дзён апісаныя ў дзённіку 32-гадовага паручыка Вацлава Крука. "7 красавіка. Спосаб адпраўкі ўсяляе лепшыя надзеі. Раніцай я памыўся ў лазні і памыў шкарпэткі і хустачкі. 8 красавіка. На станцыі пад строгім канвоем нас пагрузілі ў турэмныя вагоны. Калі раней я быў наладжаны аптымістычна, то зараз ад гэтага вандравання не чакаю нічога добрага. 9 красавіка. Трымаюцца з намі кепска. Не дазваляюць нічога. Выйсці ў туалет можна толькі тады, калі гэта ўздумаецца канваірам. Са ўчорашняга дня жывем порцыяй хлеба і воды". На гэтым запісы, знойдзеныя на целе забітага афіцэра, абрываюцца.

З пачатку красавіка да сярэдзіны мая 1940 года былі пакараныя больш за 20 тысяч чалавек. З іх у Катыні - больш 4 тысяч. Палякаў расстрэльвалі з 7,65-міліметровых пісталетаў германскай вытворчасці, прададзеных у 20-х гадах Польшчы, а затым захопленых у верасні-кастрычніку 1939 года савецкімі войскамі. Аб растрэлах у Калініне следчым ваеннай пракуратуры, якія расследавалі гэтае злачынства, распавёў былы начальнік абласнога кіравання НКУС Токараў. Палякаў вялі ў адмысловы пакой, стралялі ў патыліцу і ў крытай машыне адвозілі трупы ў Меднае. Кіравалі "разгрузкай" начальнік штаба канвойных войскаў Крывенка і начальнік кашталянскага аддзела НКУС Блохін. Перад расстрэлам ён апранаў скураныя фартух, крагі і кепку, чым уразіў нават Токарава. "Я убачыў сапраўднага ката", - распавёў ён следчым. Пасля расстрэлаў у Маскву адправілі тэлеграму: "Аперацыя па разгрузцы лагераў скончаная".

"Разгрузка лагераў" супала па часе з нацысцкай аперацыяй па знішчэнню эліты ў самой Польшчы. 30 мая, праз тры тыдні пасля пачатку германскага наступу ў Заходняй Еўропе, гітлераўскі генерал-губернатар Польшчы Франк заявіў: "Мы павінныя выкарыстаць момант, што прадставіўся. Мы абавязаныя думаць аб тым, каб за кошт нямецкіх ахвяраў не паднялася польская нацыя. Я цалкам адкрыта прызнаю: гэта будзе каштаваць жыцця некалькім тысячам палякаў, першым чынам з кіруючага пласта польскай інтэлігенцыі.

Фюрэр выказаўся так: “Тое, што мы вызначылі як кіруючы пласт у Польшчы, трэба ліквідаваць”. Рэалізацыяй прапановаў Гітлера на практыцы займаліся СС і гестапа. Арышты польскай інтэлігенцыі, названыя "акцыяй АБ", пачаліся 1 сакавіка. Як паведамляў 1 чэрвеня 1940 года ў Берлін брыгадэнфюрэр СС Штрэкенбах, да канца мая былі арыштаваныя каля 3 тысяч палякаў. Усе яны атрымалі смяротныя прысуды нацысцкіх ваенна-палявых судоў. Акрамя таго, гестапа планавала арышты яшчэ 2 тысяч чалавек.

Спрабуючы замесці сляды, НКУС рабіў усё, каб месцы расстрэлаў засталіся невядомымі. Да Меднага нямецкія войскі не дайшлі. Пахаванні пад Харкавам не былі вызначаныя як польскія - тамака акрамя палонных палякаў НКУС расстраляў яшчэ і дзясяткі тысяч савецкіх грамадзянаў. Аднак у красавіку 1943 года рэшткі польскіх палонных пад Катынню былі выяўленыя акупацыйнымі войскамі. Агледзець трупы немцы запрасілі экспертаў з ліку польскіх медыкаў, экспертаў і журналістаў з нейтральных краінаў і ваеннапалонных войскаў ЗША, Вялікабрытаніі і Канады.

"Целы, вымаемыя з равоў, складаліся шэрагамі на зямлю. Амаль кожнае цела, як правіла, было злепленае з іншымі трупнай жыжай, ліпкай, страшнай, смуроднай, не магло быць і гаворкі аб тым, каб расшпільваць кішэні, не кажучы ўжо аб сцягванні ботаў. Адмысловыя працоўныя ў прысутнасці дэлегата польскага Чырвонага Крыжа разразалі нажамі кішэні і халявы ботаў, бо ў іх таксама знаходзілі схаваныя рэчы", - пісаў пасля адзін з польскіх экспертаў Юзэфаў Мацкевіч.

Па абрыўках газет і лістоў, што захаваліся на мёртвых целах, якія датаваліся не пазней чым красавіком 1940 года, сябры камісіі прыйшлі да высновы, што палонныя былі расстраляныя НКУС. Германская прапаганда адразу ж распавяла свету аб "зверствах бальшавікоў", маючы канчатковай мэтай занесці раскол у антыгітлераўскую кааліцыю.

Для яе дасягнення нацысты завысілі колькасць забітых у Катыні: замест 4,5 тысяч яны назвалі лічбу 10-12 тысяч. Пасля гэтага польскі ўрад у эміграцыі, узначалены генералам Уладзіславам Сікорскім, запатрабаваў ў Масквы тлумачэнняў. Сталін у адказ заявіў, што ён "не толькі не даў адпору подламу фашысцкаму паклёпу, але нават не злічыў патрэбным звярнуцца да савецкага ўрада з якімі-небудзь пытаннямі", а затым, абвінаваціўшы Сікорскага ў змове з немцамі, вырашыў перапыніць адносіны з эмігранцкім урадам Польшчы.

Адразу пасля вызвалення Смаленска восенню 1943 года ў Катыні быў усталяваны плакат: "Тут, у Катынскім лесе, восенню 1941 года расстраляныя гітлераўскімі катамі 11 000 ваеннапалонных польскіх салдатаў і афіцэраў. Воін Чырвонай Арміі, адпомсці!"

У студзені 1944 года ў Катыні пачала працаваць камісія пад старшынствам акадэміка Мікалая Бурдэнкі. У яе склад увайшлі пісьменнік Аляксей Талсты, мітрапаліт Мікалай, замнаркама замежных справаў Уладзімір Пацёмкін, прадстаўнікі войска і НКУС. Ужо 24 студзеня камісія зрабіла выснову, што палякаў расстралялі немцы, а затым гітлераўская прапаганда, подтасаваўшы факты, паспрабавала пасварыць польскі і савецкі народы. Гэтая версія і была прадстаўленая савецкай дэлегацыяй на Нюрнбергскім працэсе. Тады саюзнікі ўпадабалі не сварыцца з Савецкім Саюзам і не ўнялі настойлівым просьбам польскай грамадскасці запатрабаваць у Масквы аб'ектыўнага расследавання падзеяў у Катыні.

3 сакавіка 1959 года, у службовай запісцы першаму сакратару ЦК КПСС Мікіту Хрушчову старшыня КДБ Аляксандр Шалепін пісаў: "Паводле высноваў камісіі Бурдэнкі ўсё ліквідаваныя там (у Катыні) палякі лічацца знішчанымі нямецкімі акупантамі. Матэрыялы расследавання шырока асвятляліся ў савецкім і замежным друку. Высновы камісіі ўмацаваліся ў міжнароднай грамадскай думцы. Зыходзячы з выкладзенага, уяўляецца мэтазгодным знішчыць усе ўліковыя справы на асобаў, расстраляных у 1940 годзе па паказанай вышэй аперацыі. Па аб'ёме гэтыя дакументы малаважныя і захоўваць іх можна ў адмысловай папцы".

З тых часоў са зместам гэтай папкі пасля ўступа ў пасаду знаёміліся ўсё без выключэння генеральныя сакратары - ад Брэжнева да Гарбачова. Аднак нават "бацька перабудовы" доўга адмаўляўся прызнаць факт дачынення да катынскага расстрэлу савецкіх спецслужбаў. Толькі ў 50-я ягоныя ўгодкі Гарбачоў схіліў калені перад закладным каменем мемарыяла ахвярам Катыні і заявіў, што ў трагедыі вінаваты НКУС.

Гістарычная праўда была адноўленая ў кастрычніку 1992 гады, калі камісія па рассакрэчванні архіваў ЦК, узначаленая гісторыкам Зміцерам Ваўкагонавым і міністрам друку Міхасём Паўтараніным, апублікавала запіску наркама ўнутраных спраў Лаўрэнція Берыі ў ЦК з праектам пастановы Палітбюро і саму пастанову. Нягледзячы на тое, што знайшліся гісторыкі, якія аспрэчылі сапраўднасць гэтых дакументаў і заявілі, што яны былі сфабрыкаваныя ў 1991-1992 гадах "дэмакратычнымі неагебельсаўцамі", чарговая спроба скласці са сталінскага палітбюро адказнасць за гэтае злачынства не атрымалася. На тое, што менавіта ягоныя чальцы адным росчыркам пяра адправілі на смерць больш за 20 тысяч чалавек, паказвае цэлы шэраг дакументаў.

Цяпер у Катынскім лесе ўзвядуць мемарыял ахвярам растрэлу. Яго стваральнікі спадзяюцца, што ён можа паслужыць справе прымірэння двух народаў.

Усяго ў гэтай справе 183 тамы, з якіх 116 утрымліваюць звесткі, складаючыя дзяржаўную тайну. Пастанова аб спыненні крымінальнай справы ў адносінах вінаватых асобаў таксама носіць сакрэтны характар. Справа было спыненая ў сувязі са смерцю вінаватых.

Паводле падпісанага ў 1995 годзе пратаколу паміж Украінай, Расеяй, Беларуссю і Польшчай, кожная з гэтых краінаў самастойна расследуе злачынствы, здзейсненыя на іх тэрыторыі. Беларусь і Ўкраіна падала расейскаму боку свае дадзеныя, якія былі выкарыстаныя пры падвядзенні вынікаў расследавання Галоўнай ваеннай пракуратуры РФ.

У 2005 годзе "катынская справа" было спыненая, галоўная ваенная пракуратура Расеі не выявіла генацыду ў адносінах польскіх грамадзянаў. Ні водны са сваякоў загінулых польскіх афіцэраў не быў прызнаны пацярпелым.