Знойдзены верш Адама Міцкевіча на беларускай мове?
- 7.04.2016, 9:45
Магчыма, знойдзены верш знакамітага паэта Адама Міцкевіча на беларускай мове.
Пра гэта піша прафесар Адам Мальдзіс у газеце «Савецкая Беларусь».
Непадпісаны твор быў апублікаваны яшчэ ў 1902 годзе ў Швейцарыі. Было меркаванне, што аўтар - паэт, фалькларыст, драматург Ян Чачот. Але і Адам Мальдзіс, і складальнік кнігі твораў Чачота Кастусь Цвірка мяркуюць, што на самой справе гэты верш-імправізацыю напісаў Адам Міцкевіч. Да гэтага былі толькі чуткі пра яго беларускамоўныя вершы, але ніхто іх не мог знайсці.
«Год таму актывіст Іркуцкага таварыства беларускай культуры імя Я.Чэрскага Аляксей Кухта ў лісце ў рэдакцыю газеты «Голас Радзiмы» папрасіў дапамогі ў пошуку кніжкі 1902 года нейкага Духіньскага, дзе павінны быць верш, напісаны, на думку А.Кухты, Янам Чачотам. Пасля праведзенага даследавання высветлілася, што Францішак Генрык Духіньскі (1816 - 1893) - украінскі літаратар і палітычны дзеяч, які пісьмова выступаў у розных краінах Заходняй Еўропы супраць царскага самадзяржаўя, за самастойнасць «Малой Расеі». Падрыхтаваў да друку «Творы» ў некалькіх тамах. Іх другі том выйшаў ужо пасля смерці аўтара, сапраўды ў 1902 годзе, у выдавецтве Польскага нацыянальнага музея ў Раперсвіле (Швейцарыя). На старонцы 78 там сапраўды знаходзіцца «фантазія беларуская» «Калі б гэта я быў каралём». Ёй папярэднічае кароткае ўступленне: «Паколькі маларасейская мова распаўсюджана ў Польшчы (на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. - А.М.) больш, чым беларуская, таму публікуем фантазію, якую напісаў і на гэтай мове. З'яўляецца яна творам Чачота і, відавочна, з'яўляецца ў друку ўпершыню», - напісаў Мальдзіс.
Пасля прачытання працытаванага вышэй твора ў Мальдзіса адразу ж зарадзіўся сумнеў: а пры чым тут беларускі і польскі паэт і фалькларыст Ян Чачот? Хутчэй за ўсё, мы бачым нейкі адказ на прывітанне.
«Бяру ў рукі зборнік беларускіх твораў Яна Чачота «Наваградскi замак», складзены вядомым паэтам і перакладчыкам Кастусём Цвіркам. Пачынаецца ён вершаваным прывітаннем, адрасаваным аўтару, які называе сябе «цiвуном» і «лiцвiнам» (але не жмудзінам!), Юзафу Ежоўскаму, па нараджэнні «украiнцу», «старшыні Таварыства філаматаў», у сувязі з яго імянінамі, што адзначаліся 7 сакавіка 1819 года. Значыць, зарадзілася думка, дзеля канспірацыі старшыні нелегальнага студэнцкага аб'яднання абіралі ў дзень яго тэзаімянінаў... Бо гэтым жа можна было б у выпадку чаго растлумачыць і збор абранай студэнцкай моладзі ў патайным месцы. Далей у тэксце верша драматычная сцэнка. Спяваюць дзяўчаты і хлопцы. Выступаюць з дэкламацыямі «войт», «Мікіта» і «дзясятнік». Апошні тлумачыць прычыны сходу (запомнім!): «Будзем пiць, скакаць, спiваць i дрвiць», г.зн. высмейваць, робячы «з бяды свята». А следам ідзе верш-прывітанне «На прыезд Адама Мiцкевiча». Рэальныя прычыны прыезду госця і гасціннай сустрэчы з ім не тлумачацца. Але фармальна мэта тая ж - звычайнае застолле, а не далучэнне да нелегальнага грамадства, папярэдніку супольнасці дзекабрыстаў: Будзем есцi каўбасы, Смачну гарылачку пiць, Песнь вазьмём на галасы I будзем весела жыць... канспіратыўных сэнс паэтычных радкоў Яна Чачота адразу ж ўлавіў Адам Міцкевіч. І наўрад ці ён пісаў адказ на прывітанне загадзя, больш за тое: наўрад ці ён ведаў загадзя, што яно будзе гучаць менавіта на беларускай мове. Значыць, перад намі - імправізацыя, у якой Міцкевіч славіўся непераўзыдзеным майстрам. І наўрад ці аўтар стаў бы ўзмацняць на хаду «канспіратыўных» сустрэч, мэта якіх не «бражничанье», а, як бы мы сказалі сёння, паглыбленне ведаў па народазнаўству, перш за ўсё беларускаму. Больш за тое: паэтычна, вобразна мэта сустрэчы гіпербалізаваная, даведзеная амаль да абсурду - ну як можна на ўлонні прыроды, дзе звычайна праходзілі імянінныя святы «філаматаў», улегчыся «на печы пад кажухом»! Развейваючы сумнеў Тэкст паслання Аляксея Кухты і копію публікацыі 1902 года Францішка Духіньскага я паказаў Кастусю Цвірку. І на сваё пытанне: «Дык гэта ўсё ж Чачот?» - пачуў: «Не, амаль стопрацэнтна Мiцкевiч!» Дадатковым аргументам спецыяліста з'явілася розніца ў спосабе выкладання, мастацкім стылі: Чачот больш актыўна абапіраўся на фальклор, лепш ведаў беларускую мову, а ў аўтара «Фантазii» больш адчуваецца прафесіянал, рэаліст, ды і беларускай мовай ён, магчыма, скарыстаўся ў вершаскладанні ўпершыню - адсюль столькі паланізмаў і нават русізмаў (той жа «мальчык», за якім хаваецца хтосьці з уладаў, або «скацiна»)», - піша навуковец.
У вершы ёсць паланізмы і русізмы. Аўтар, імаверна, упершыню напісаў беларускамоўны паэтычны твор. Міцкевіч, ураджэнец Беларусі, ведаў беларускую мову з дзяцінства, пісаў жа ён па-польску. Каб зняць усе сумненні, неабходна правесці архіўныя пошукі ў Швейцарыі, піша Мальдзіс.
Аўтар прыводзіць верш на кірыліцы:
Мусiў то я сягоння рана устаць,
Штоб табе што–нiбуць сказаць;
А штоб сказаць складнiй i к рэчы,
Сеў я сабе каля печы.
Сеў, нагу за нагу залажыў,
Дабыў ражка й табакi зажыў;
А як мой мальчык крычаць пiрастаў,
Так я сабе такую думку здумаў:
Штоб–то я на сьвеце быў каралём!
I меў бы пiтнаццаць рублей грошы!
То б я табе што няделю вячаром
Справiў бы банкет харошый.
Ты б у мяне залiўся гарэлкай,
Ад мяса трэснуў бы табе пуп,
Масла пiў бы поўнай тарэлкай
I кашу еў бы з тонкiх грэцкiх круп.
А як прышлi б твае iмянiны,
Купiў бы табе мёду дзьве тарэлкi;
Купiў бы парася з скацiны
I поўную пляшку гарэлкi.
К гарэлцэ купiў бы перцу за грош,
I за тры грошы ў краме ляку;
Ад ляку быў бы там калор харош,
А перэц быў бы дзеле смаку.
I так, як наелi б цi й напiлi,
Ляглi б на печы пад кажухом;
Там бы то весяло запелi,
I ты пры мне быў бы каралём!