Шлях да свабоды: Як краіны Балтыі аднавілі незалежнасць 30 гадоў таму
- 21.08.2021, 19:00
Успаміны відавочцаў падзей тых дзён.
У гэтыя дні роўна 30 гадоў таму краіны Балтыі дэ-факта аднавілі сваю незалежнасць. Пакуль путчысты ГКЧП спрабавалі не дапусціць развалу СССР, Вярхоўныя саветы Літвы, Латвіі і Эстоніі абвясцілі, што выходзяць са складу Савецкага Саюза, паведамляе «Настоящее время».
Для балтыйскіх краін пытанне «выйсці ці застацца» практычна не стаяла. «Народжаныя ў СССР», але якія вырашылі сысці з яго самымі першымі, грамадзяне Латвіі, Літвы і Эстоніі канчаткова вызначыліся менавіта ў дні жнівеньскага путчу. Пачытайце ўспаміны відавочцаў падзей тых дзён.
Тыя, хто вяршыў лёсы сваіх краін у тыя дні, сёння кажуць: ключом да аднаўлення незалежнасці была свабода інфармацыі. Падчас крывавых сутыкненняў у Вільні будучы член ГКЧП міністр абароны СССР Дзмітрый Язаў нават патрабаваў падняць у неба авіякомплексы АВАКС, каб здушыць радыё- і тэлесігналы.
«Начальнік войскаў сувязі сказаў, што ў гэтым выпадку бо сувязь знікне і не толькі ў Балтыі, але знікне і ў Польшчы, і ў Паўночнай Нямеччыне, і Даніі, і Швэцыі і што з гэтага будзе найбуйнейшы міжнародны скандал - і гэтага ён не дапусціць», - успамінае Райва Варэ, дзяржаўны міністр Эстоніі (1990-1992).
У выніку самалёты з «глушылкамі» так і засталіся на зямлі. А ў тэлецэнтры Вільні да апошняга не спыняўся жывы эфір з легендарнай Эгле Бучэлітэ. Спецназ, які ўварваўся ў будынак, убачыла ўся краіна, а потым і ўвесь свет.
«Дзякуй Богу, там была латышская здымачная група. З латышскім аператарам Аляксандрам Дземчанкам, які сам служыў у дэсанце ў Савецкім войску. І ён казаў, што яго камера выратавала. Ён камерай даў па галаве нейкаму амапаўцу і паспеў схаваць відэазапіс. І вось гэты відэазапіс прайшоў па ўсім свеце, як страляе Савецкае войска ў Вільні», - узгадвае тыя падзеі Дайніс Іванс, журналіст і старшыня «Народнага фронту Латвіі».
«Літоўцы гераічна супраціўляліся, яны здолелі гэтыя касеты пераправіць у апошні момант - там нехта выскачыў з акна, - пераправіць у Коўна, дзе ў іх быў другі тэлецэнтр. Адтуль па рэлейных лініях гэтыя запісы пайшлі ў свет. Праз нашу вежу на Хельсінкі. Гэта значыць, фактычна амаль па тых часах незвычайны выпадак, амаль у онлайне інфармацыя патрапіла ў свет», - дадае Райва Варэ, дзяржаўны міністр Эстоніі ў 1990-1992 гадах.
Гісторыю лёсавызначальнай касеты, як і іншыя апавяданні пра барацьбу за незалежнасць, сабрала разам здымачная каманда Эстонскага нацыянальнага тэлерадыёвяшчання для юбілейнага праекта «Балтыйскія паралелі». Літоўская і швэдская межы для здымачнай групы апынуліся непераадольнымі праз каранавірус, інтэрв'ю давялося запісваць з дапамогай відэазванкоў.
«Чалавек, які даваў інтэрв'ю, глядзеў на рэпарцёра, як у рэальным часе, на такой жа вышыні, каб вочы былі на адным узроўні. Толькі я быў на экране, а ён быў у рэальным часе, і, вядома, нам даводзілася наймаць аператараў на месцы», - дзеліцца Аляксандр Хобатаў, аўтар фільма «Балтыйскія паралелі».
Трыццаць гадоў назад абаронцы незалежнасці аб такіх тэхналогіях і марыць не маглі, самым хуткім медыя была тэлевізія. Таму 21 жніўня 1991 года ў Таліне, як і раней у Вільні, галоўнай мэтай дэсантнікаў стаў не парламент, а менавіта тэлевежа, на яе абарону выйшлі сотні бяззбройных людзей. Яшчэ адным цэнтрам народнага супраціву стала вуліца Гансіёры, у тыя часы Ламаносава. Жыхары Таліна і добраахвотнікі з «Саюза абароны» - «Кайтселійта» - сабраліся, каб абараніць Дом тэлевізіі. І Дом радыё, вакол якіх выраслі загароды з бетонных блокаў і тэхнікі. Абаронцы вежы забарыкадаваліся на паверсе, дзе знаходзіўся пульт кіравання перадатчыкамі, пачаліся перамовы, а да вечара дэсантнікам паведамілі, што ГКЧП больш няма.
«У нас ніводнага акна не разбілі, ніводнай бойкі не было, ні кроплі крыві не было. Было нават настолькі смешна, прыехала дацкая тэлевізія, паехала ў Нарву ў чаканні, там былі нейкія падзеі, каб - ну там, напэўна, будзе цяпер нешта...Там нічога таксама не адбывалася, яны з'ехалі з пустымі рукамі, ніводнага кадра не знялі. Таму што крыві не было», - успамінае Мар’ю Лаўрысцін, сустаршыня «Народнага фронту Эстоніі».
А кадры з пскоўскімі дэсантнікамі, якія мірна пакідалі Талін, сталі класікай эстонскай кінахронікі.