Падзенне кітайскага сябра Крамля
- 28.01.2026, 10:43
Што стаіць за арыштам генерала КНР.
У Кітаі распачата расследаванне ў адносінах да Чжана Юся — аднаго з найвышэйшых прадстаўнікоў ваеннага істэблішменту краіны. Генерал займаў пасаду намесніка старшыні Цэнтральнай ваеннай камісіі (ЦВК), найвышэйшага ваеннага органа Камуністычнай партыі Кітая. Дзякуючы гэтай пасадзе ён адыгрываў вядучую ролю ў паглыбленні ваеннага партнёрства Кітая з Расіяй.
Рашэнне кітайскага лідара Сі Цзіньпіна прыняць меры супраць настолькі высокапастаўленага генерала выклікала ў суседзяў Кітая сур’ёзныя пытанні. Яны тычацца амбіцый Пекіна ў дачыненні да Тайваня, доўгатэрміновай канкурэнцыі з ЗША і іміджу Кітая як стабільнай дзяржавы.
У выніку агучанага 24 студзеня рашэння перадаць Чжана Юся пад следства Сі Цзіньпін застаўся практычна адзін на вяршыні ваеннай іерархіі краіны. Аналітыкі, з якімі пагутарыла «Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода», лічаць, што гэта можа мець сур’ёзныя наступствы для пераемнасці ўлады ў межах рэжыму. А партнёры і супернікі Пекіна цяпер будуць асабліва ўважліва сачыць за магчымымі далейшымі зменамі ў верхніх эшалонах Камуністычнай партыі Кітая.
«На працягу дзесяцігоддзяў Кітай ствараў вобраз краіны з доўгатэрміновымі планамі па пашырэнні ўплыву і суперніцтве з ЗША як звышдзяржавай, — кажа Цемур Умараў, супрацоўнік Цэнтра Карнегі «Расія–Еўразія» ў Берліне. — Але існуе шмат пытанняў наконт таго, наколькі Сі насамрэч кантралюе сваё найбліжэйшае асяроддзе».
Чжан, які цяпер знаходзіцца пад следствам у справе аб карупцыі, быў найбольш прыкметным ваенным чыноўнікам Кітая.
«Ён адыгрываў цэнтральную ролю ў адносінах з Расіяй», — падкрэслівае Дэніс Уайлдэр, эксперт па кітайскіх узброеных сілах і былы кіраўнік аддзела аналізу Кітая ў ЦРУ.
«Не апраўдаў даверу»
Непразрыстая палітычная сістэма Кітая ўскладняе вызначэнне дакладных матываў Сі. Але відавочна, што арышт Чжана адбыўся напярэдадні патэнцыйнай сустрэчы Сі Цзіньпіна з Дональдам Трампам у Пекіне ў красавіку і ў перыяд палітычных манеўраў, што папярэднічаюць перастаноўкам у кітайскім кіраўніцтве. Гэтыя ракіроўкі адбываюцца раз на пяць гадоў, і ў 2027 годзе Сі, як чакаецца, будзе імкнуцца забяспечыць сабе чацвёрты тэрмін на пасадзе лідара КНР.
Згодна з заявай кітайскага Міністэрства абароны, Чжан Юся быў падвергнуты расследаванню па падазрэнні ў «сур’ёзных дысцыплінарных і прававых парушэннях». Лю Чжэньлі, іншы генерал і начальнік штаба ЦВК, таксама стаў аб’ектам расследавання па падобных абвінавачваннях.
У рэдакцыйным артыкуле, апублікаваным 25 студзеня ў армейскай газеце «Штодзённік Народна-вызвольнай арміі», гаварылася, што Чжан і Лю «не апраўдалі даверу і чаканняў» Камуністычнай партыі і ЦВК і «садзейнічалі ўзнікненню палітычных і карупцыйных праблем, якія падарвалі абсалютнае лідарства партыі над узброенымі сіламі і паставілі пад пагрозу аснову партыйнага кіравання».
Газета The Wall Street Journal са спасылкай на крыніцы, знаёмыя з унутраным інструктажам наконт гэтых абвінавачанняў, паведаміла, што Чжан быў абвінавачаны ў перадачы ЗША інфармацыі пра ядзерную праграму Кітая і ў атрымліванні хабароў ад падначаленых у абмен на прасоўванне на найвышэйшыя ваенныя пасады. РСЕ/РС не ўдалося незалежна пацвердзіць гэтую інфармацыю.
Некаторыя эксперты скептычна ставяцца да сцвярджэнняў пра ўцечку разведдадзеных. Ніл Томас, супрацоўнік Цэнтра аналізу Кітая пры Інстытуце палітыкі ў Азіі, паставіў іх пад сумнеў у допісе ў X. Томас задаецца пытаннем, чаму такі «загартаваны ў баях генерал», як Чжан, «выдаў бы ўсё, што надавала сэнс яго жыццю на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў», каб перадаць ваенныя сакрэты галоўнаму суперніку Кітая.
Як і Сі, Чжан, член Палітбюро партыі, з’яўляецца адным з «прынцаў» Кітая. Так называюць нашчадкаў старэйшага пакалення рэвалюцыянераў і высокапастаўленых партыйных чыноўнікаў. Бацька Чжана змагаўся плячо аб плячо з бацькам Сі падчас грамадзянскай вайны ў Кітаі, якая скончылася прыходам да ўлады камуністаў на чале з Мао Цзэдунам у 1949 годзе. Абодва пазней занялі высокія пасады.
Чжан таксама з’яўляецца адным з нямногіх кітайскіх генералаў з баявым досведам. Ён удзельнічаў у кітайска-в’етнамскіх канфліктах у 1980-я гады.
Цяперашняе расследаванне азначае новы этап чысткі сярод найвышэйшых кітайскіх ваенных чыноўнікаў, якая праводзіцца ў апошнія гады. З 2023-га да восені 2025-га было звольнена каля 20 генералаў. Шасцёра з іх служылі ў ракетных войсках.
Пасля гэтых звальненняў і пачатку расследавання ў дачыненні да Чжана і Лю з чальцоў ЦВК застаўся толькі адзін дзейны афіцэр і два пастаянныя чальцы. Трэцім з’яўляецца сам Сі.
«Адчуванне нестабільнасці»
Падзенне Чжана — найбольш уплывовага кітайскага генерала, члена Палітбюро і аднаго з нямногіх людзей, здольных супрацьстаяць планам Сі, якія датычацца пераемнасці ўлады, — выклікае пытанні пра ступень незадавальнення, што існуе ў шэрагах кітайскай эліты. Гэта, без сумневу, стане прадметам разважанняў рэгіянальных партнёраў Пекіна ў Цэнтральнай Азіі. Яны разглядаюць палітычную сістэму Кітая як узор стабільнасці і ўстойлівасці. «Гэта чыстка і адчуванне нестабільнасці, якое яна выклікае, будуць хваляваць розумы цэнтральнаазіяцкіх лідараў», — лічыць Цемур Умараў.
Чжан рэгулярна сустракаўся з лідарамі па ўсім свеце, на працягу многіх гадоў здзяйсняў візіты ў ЗША і ўзаемадзейнічаў з чыноўнікамі ад Пакістана да В’етнама. Ён таксама быў сустаршынём расійска-кітайскай міжурадавай камісіі па ваенна-тэхнічным супрацоўніцтве і неаднаразова наведваў Маскву для кантактаў з найвышэйшымі службовымі асобамі Расіі — апошні раз у лістападзе для сустрэчы з міністрам абароны РФ Андрэем Белоусавым.
Умараў сцвярджае, што цяперашнія падзеі наўрад ці паўплываюць на супрацоўніцтва ў сферы бяспекі з суседзямі Кітая, якое, паводле яго слоў, за многія гады стала «інстытуцыяналізаваным» і ажыццяўляецца на розных узроўнях — ад паліцэйскай дзейнасці да продажу зброі.
Дэніс Уайлдэр, які быў галоўным дарадцам па Кітаі ў адміністрацыі прэзідэнта ЗША Джорджа Буша-малодшага, кажа, што «ва ўсім рэгіёне людзі па-новаму паглядзяць на пытанне пераемнасці ў Кітаі. Гэта дадае новы аспект, якога раней не было. Суседзі Кітая будуць вельмі ўважліва сачыць за тым, як і кім запоўняцца вакантныя месцы [у ЦВК]».
Тайвань і ЗША ўважліва сочаць
Чыстка ў шэрагах кітайскіх генералаў таксама можа мець патэнцыйныя наступствы для суседніх краін Ціхаакіянскага рэгіёну, у прыватнасці для Тайваня, які Кітай лічыць сваёй тэрыторыяй.
Аналітыкі кажуць, што адхіленне Чжана можа паўплываць на баявую гатоўнасць Кітая і будучыя амбіцыі ў дачыненні да Тайваня. Сі неаднаразова называў «непазбежным» аб’яднанне вострава з мацерыковым Кітаем і абяцаў захапіць Тайвань сілай, калі гэта будзе неабходна.
У канцы 2025 года Кітай правёў адны з найбуйнейшых ваенных вучэнняў вакол Тайваня. КНР рэгулярна накіроўвае самалёты і караблі ў паветраную прастору і воды вакол вострава, каб праверыць рашучасць тайваньцаў і іх арміі абараняцца.
«Мы будзем працягваць уважліва сачыць за анамальнымі зменамі ў вышэйшых эшалонах партыйнага, дзяржаўнага і ваеннага кіраўніцтва Кітая, — заявіў 26 студзеня журналістам міністр абароны Тайваня Велінгтан Ку. — Падзенне нейкай адной асобы не з’яўляецца для нас падставай для таго, каб аслабіць пільнасць або знізіць узровень баявой гатоўнасці, які мы павінны падтрымліваць».
Дру Томпсан, былы стратэг па Азіі ў Пентагоне, які цяпер працуе ў Школе міжнародных даследаванняў пры Наньянскім тэхналагічным універсітэце ў Сінгапуры, лічыць, што чыстка можа мець наступствы і для палітыкі Злучаных Штатаў, якія з’яўляюцца асноўным прыхільнікам Тайваня і забяспечваюць яго жыццёва важнай ваеннай падтрымкай. «Каб стратэгія стрымлівання, якую праводзяць ЗША, была эфектыўнай, нам трэба, каб Сі Цзіньпін быў атачаны кампетэнтнымі генераламі, якія будуць даваць яму аб’ектыўныя парады», — адзначае Томпсан.
На яго думку, дзеянні Сі Цзіньпіна ў дачыненні да ЦВК «звязаныя з аперацыйнымі рызыкамі, што выплываюць з таго, што Сі атрымлівае парады і спрабуе камандаваць мільённай арміяй праз камітэт, які складаецца з аднаго чалавека». «Без Чжана Юся ў ЦВК рызыка праліку ўзрастае», — дадае эксперт.