Таямніца Х-храмасомы: чаму мужчыны часцей блытаюць колеры?
- 15.10.2026, 8:54
І ці існуе жаночы суперзрок.
Адзін чалавек бачыць у прадмеце звычайны сіні колер, у той час як іншы называе яго бірузовым, лазуровым або блакітна-зялёным. З-за такіх сітуацый узнікла ўяўленне, што жанчыны ў цэлым адрозніваюць больш каляровых адценняў, чым мужчыны. Навуковыя даследаванні сапраўды выяўляюць пэўныя адрозненні паміж поламі, але не пацвярджаюць універсальнага правіла, паводле якога кожная жанчына мае лепшае каляровае зрок.
Пра гэта піша Egészségkalauz.
Як чалавечае вока адрознівае колеры
Каб зразумець, адкуль бяруцца адрозненні ў успрыманні адценняў, варта разабрацца ў працы зрокавай сістэмы. У сятчатцы вока існуюць два асноўныя тыпы святлоадчувальных клетак — палачкі і колбачкі. Палачкі дапамагаюць бачыць пры слабым асвятленні, тады як колбачкі адказваюць за каляровы і дэталёвы зрок удзень.
У большасці людзей ёсць тры тыпы колбачак, адчувальных да розных дыяпазонаў даўжынь светлавых хваль. У спрошчаным выглядзе іх звязваюць з успрыманнем сініх, зялёных і чырвоных адценняў. Мозг параўноўвае сігналы гэтых клетак і на іх аснове фарміруе каляровую выяву.
Такім чынам, колер — гэта не проста характарыстыка святла, якое трапляе ў вочы. Вялікае значэнне мае тое, як нервовая сістэма апрацоўвае атрыманую інфармацыю.
Чаму парушэнні колераўспрымання часцей сустракаюцца ў мужчын
Адно з найбольш пацверджаных адрозненняў паміж мужчынамі і жанчынамі адносіцца да спадчынных парушэнняў распазнавання чырвоных і зялёных адценняў. Прычына звязаная з генетыкай: некалькі генаў, якія адказваюць за адпаведныя святлоадчувальныя пігменты, размешчаныя ў Х-храмасоме.
У мужчын звычайна адна Х-храмасома і адна Y-храмасома, а ў жанчын — дзве Х-храмасомы. Таму спадчынныя змены ў генах, якія знаходзяцца ў Х-храмасоме, часцей прыводзяць да парушэнняў колераўспрымання ў мужчын.
Паводле даных, прыведзеных у публікацыі, сярод людзей паўночнаеўрапейскага паходжання парушэнні ўспрымання чырвонага і зялёнага колеру маюць каля 8% мужчын і 0,5% жанчын. Гэтыя паказчыкі розняцца ў залежнасці ад папуляцыі.
У той жа час дальтанізм не азначае, што чалавек увогуле не бачыць колераў. Большасць людзей з такімі парушэннямі ўспрымаюць каляровы свет, але ім складаней адрозніваць асобныя адценні.
Гэта розніца ўплывае і на вынікі групавых даследаванняў: калі параўноўваць выпадкова адабраныя групы мужчын і жанчын, жанчыны ў сярэднім могуць лепш выконваць асобныя заданні па адрозненні колераў. Аднак гэта не даказвае, што кожная жанчына з нармальным зрокам адрознівае больш колераў, чым кожны мужчына.
Ці могуць некаторыя жанчыны бачыць больш колераў, чым іншыя людзі
Навукоўцы даследуюць незвычайную з’яву — тэтрахраматыю. Большасць людзей — трыхраматы: іх зрокавая сістэма выкарыстоўвае сігналы трох функцыянальна розных тыпаў колбачак. У выпадку тэтрахраматыі ў каляровым успрыманні могуць удзельнічаць чатыры розныя тыпы такіх клетак.
Тэарэтычная магчымасць такой з’явы асабліва цікавая ў кантэксце жаночай генетыкі. Паколькі гены некаторых пігментаў, адчувальных да чырвонага і зялёнага дыяпазонаў, размешчаныя ў Х-храмасоме, асобныя жанчыны могуць мець розныя варыянты гэтых генаў у дзвюх сваіх Х-храмасомах. У выніку ў іх сятчатцы патэнцыйна могуць існаваць чатыры папуляцыі колбачак з рознай адчувальнасцю да святла.
Аднак наяўнасць дадатковага тыпу колбачак само па сабе яшчэ не азначае, што чалавек сапраўды адрознівае больш колераў. Каб гэта стала функцыянальнай перавагай, мозг павінен умець апрацоўваць гэтыя сігналы як асобную інфармацыю.
У даследаванні, апублікаваным у 2010 годзе, навукоўцы выявілі ўдзельніцу, вынікі тэстаў якой адпавядалі функцыянальнай тэтрахраматыі. Аднак з’ява, падаецца, сустракаецца рэдка, а яе распаўсюджанасць дагэтуль дакладна не вызначаная.
Таму папулярныя сцвярджэнні пра тое, што пэўны працэнт жанчын бачыць да 100 мільёнаў колераў, варта ўспрымаць асцярожна. Колькасць тыпаў колбачак не дазваляе проста падлічыць, колькі адценняў чалавек здольны свядома адрозніць.
Чаму адны людзі заўважаюць больш адценняў, чым іншыя
Здольнасць бачыць колер і ўменне называць яго — не адно і тое ж. Чалавек можа добра заўважаць розніцу паміж двума адценнямі, але не ведаць іх асобных назваў. І наадварот: шырокі слоўнікавы запас не абавязкова азначае павышаную біялагічную адчувальнасць да колеру.