«Тэорыя перамогі»: як НАТА збіраецца адказаць у выпадку нападу Расіі
- 16.10.2026, 9:30
Пяць галоўных пытанняў.
У выпадку нападу Расіі на краіну — члена НАТА альянс збіраецца спыняць яе адразу на пачатку, пастараецца ўтрымаць яго ў межах лакальнага канфлікту, а калі не атрымаецца, то наносіць удары па тых рэсурсах і сілах, якія забяспечваюць ваенную аперацыю. Такія палажэнні «тэорыі перамогі» — канцэпцыі стрымлівання Расіі і прымянення ўзброеных сіл НАТА ў выпадку нападу Масквы. Гэтую канцэпцыю на пачатку тыдня прадставіў вярхоўны галоўнакамандуючы Аб'яднанымі ўзброенымі сіламі НАТА ў Еўропе генерал Алексус Грынкевіч.
Бі-бі-сі вывучыла гэтую канцэпцыю і распавядае, да якой вайны цяпер рыхтуецца Паўночнаатлантычны альянс.
«Я не лічу, што канфлікт непазбежны або што ён вось-вось пачнецца. Гэта не так», — сказаў генерал Алексус Грынкевіч, выступаючы на форуме бяспекі ў Варшаве. Падчас выступлення ён ні разу не прамовіў слова «Расія», хоць агульны сэнс ягоных слоў і кантэкст, у якім была прамоўлена прамова, былі звязаныя з патэнцыйнай расійскай пагрозай.
Меркаванне Грынкевіча ў Еўропе і нават у НАТА падзяляюць не ўсе. У снежні 2025 года генеральны сакратар альянсу Марк Рутэ сказаў: «Мы — наступная мэта Расіі, і мы ўжо знаходзімся ў небяспецы».
Аднак, нягледзячы на некалькі розныя ацэнкі, пасля паўнамаштабнага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе ў НАТА ў дачыненні да Расіі дзейнічае прынцып «кіравацца магчымасцямі, а не намерамі». І, судзячы па заявах прадстаўнікоў альянсу, яны лічаць, што Расія дастаткова моцная, каб пагражаць суседнім краінам.
Патэнцыйным тэатрам ваенных дзеянняў у выпадку расійскага ўварвання лічацца краіны Балтыі і Польшча. А найбольш верагодным месцам — так званы Сувалкскі калідор. Гэта невялікі ўчастак польска-літоўскай мяжы паміж Калінінградскай вобласцю Расіі і Беларуссю. Адлегласць паміж імі па прамой — усяго 65 км
Пры гэтым іншыя ўчасткі межаў Літвы, Латвіі і Эстоніі таксама лічацца патэнцыйна небяспечнымі, таму навіны пра ваеннае будаўніцтва НАТА на межах з Расіяй паступаюць у асноўным з гэтага рэгіёну.
У кастрычніку газета Financial Times напісала, што Эстонія перакідвае войскі бліжэй да расійскай мяжы. У канцы верасня стала вядома, што ў Літву пасля паўгадавога перапынку вяртаюцца амерыканскія вайскоўцы — танкавы і інжынерны батальёны, усяго больш за тысячу вайскоўцаў. Германія пачала фарміраванне брыгады ў Літве, каб да канца 2027 года давесці яе колькасць да 4800 вайскоўцаў.
Адначасова Літва і Польшча рыхтуюць планы эвакуацыі насельніцтва краін Балтыі ў выпадку расійскага ўварвання — вызначаюць экстранныя пагранічныя пераходы, цэнтры прыёму бежанцаў і іншую інфраструктуру.
У Латвію былі часова перакінутыя чатыры знішчальнікі Eurofighter са складу ВПС Германіі. Гэта было зроблена з-за боязі пранікнення дронаў з боку Расіі падчас выбараў у Сейм на пачатку кастрычніка. Аднак паралельна гэтая перакідка была і праверкай магчымасцяў узмацнення паветранай прысутнасці НАТА ў небе над краінамі Балтыі.
З іншага боку мяжы таксама адбываецца перамяшчэнне войскаў. Так, Беларусь з 15 верасня правяла ў раёне Сувалкскага калідора камандна-штабныя вучэнні. Адначасова ў Калінінградскай вобласці авіяцыя Балтыйскага флоту правяла вучэнні, на якіх пілоты адпрацоўвалі паражэнне наземных мэтаў.
Да якой вайны рыхтуецца НАТА?
У сваім выступленні Алексус Грынкевіч апісаў паўнамаштабны канфлікт у стылі супрацьстаяння ў Еўропе часоў халоднай вайны, калі краіны Варшаўскай дамовы і НАТА рыхтаваліся да сутыкненняў вялікіх армій.
Саміт змяшаных пачуццяў. Чым скончылася сустрэча лідараў НАТА ў Анкары
У верасні Расія абвінаваціла НАТА ў намеры ізаляваць Калінінградскую вобласць ад астатняй часткі краіны і нават паабяцала ў такім выпадку прымяніць ядзерную зброю. У пісьмовым адказе арганізацыя заявіла, што НАТА — абарончы саюз, які прытрымліваецца супрацьдзеяння пагрозам бяспецы сваіх членаў з усіх напрамкаў, і што «ніякія вучэнні або дзеянні НАТА не ўяўляюць пагрозы для тэрыторыі Расійскай Федэрацыі».
«Тэорыя перамогі» трымаецца прынцыпу «стрымліванне праз недапушчэнне», калі праціўніку даюць зразумець, што любая наступальная аперацыя з яго боку не будзе выніковай, а выдаткі на яе акажуцца занадта вялікімі. Альтэрнатыўны прынцып — «стрымліванне праз адплату» — азначае, што ў адказ на магчымую агрэсію патэнцыйнаму праціўніку пагражаюць магутным і разбуральным адказным ударам.
«Мы спынім першапачатковую атаку. Калі атака працягнецца, мы аслабім яе і не дапусцім прасоўвання праціўніка. А калі спатрэбіцца, мы разгромім сілы праціўніка і аперацыйную сістэму вядзення вайны, разгорнутую супраць нас», — сказаў Грынкевіч.
Гэты прынцып НАТА быў прыняты яшчэ ў 2023 годзе на саміце ў Вільні, калі арганізацыя заявіла пра намер абараняць «кожны сантыметр тэрыторыі саюзнікаў», што прывяло да павелічэння прысутнасці войскаў альянсу ў краінах Балтыі і Польшчы.
Да гэтага натоўскія кантынгенты ў гэтых краінах выконвалі ролю «расцяжкі», сігнальнага сродку, які ў выпадку нападу выкліча дадатковыя падмацаванні — яскравы прыклад «стрымлівання праз адплату».
Гэтыя два віды стрымлівання патрабуюць рознага падыходу да разгортування сіл і сродкаў.
«Стрымліванне праз недапушчэнне» прадугледжвае размяшчэнне як мага большых сіл у месцах верагоднага пачатку баявых дзеянняў або на адносна невялікай адлегласці. Перакідка войскаў да межаў Расіі выглядае менавіта так.
У другім выпадку на месцы застаецца адносна невялікі заслон, задача якога — затрымаць, а не спыніць праціўніка, у той час як з глыбіні тылу рыхтуецца разбуральны ўдар.
Ваенны эксперт з Ізраіля Давід Гендэльман лічыць, што на дадзеным этапе НАТА стараецца быць стрыманай хаця б дзеля таго, каб не нагнятаць абстаноўку сваімі заявамі.
Паводле яго слоў, гэта мінімальна магчымы ваенны адказ без эскалацыі і павышэння ставак: «У ідэале яны наогул не хочуць ваяваць, але калі давядзецца, то яны заяўляюць, што будуць ваяваць па самым магчымым мінімуме і не больш. Яны лічаць, што заявы пра сокрушальны ўдар і разгром у адказ на ўварванне — гэта ўжо само па сабе эскалацыя, таму не робяць такіх заяў, а заяўляюць мінімум».
Ці баіцца НАТА вайны з Расіяй?
Адна з магчымых прычын выбару такой стратэгіі — небяспека таго, што канфлікт з Расіяй можа перарасці ў некантраляваную эскалацыю. Бо тое самае «адплата» ў адказ на першапачатковае наступленне, сокрушальны ўдар — гэта якраз вельмі моцнае разавае павышэнне градуса канфлікту, якое можа выклікаць аналагічны адказ.
Абраная НАТА стратэгія павышае інтэнсіўнасць канфлікту значна больш плаўна.
У трох стадыях абарончай аперацыі, апісаных у «тэорыі перамогі» — спыніць першы ўдар; не дапусціць развіцця наступлення ў глыбіню; «знішчыць аперацыйную сістэму вядзення вайны» — толькі трэцяя прадугледжвае ўдар, верагодна, па тэрыторыі Расіі, і то, мабыць, не па стратэгічных, а па аперацыйных мэтах, то бок па камунікацыях, складах, штабах.
Грынкевіч кажа, што «цяжар эскалацыі» НАТА паспрабуе ўскласці на бок, які пачынае канфлікт. Паводле яго слоў, сілы НАТА будуць толькі абараняцца, не даючы развіваць наступленне. «Менавіта ён [праціўнік], і толькі ён, будзе несці ўсю маральную, палітычную і стратэгічную адказнасць за рашэнне пайсці на эскалацыю. І тут мы павінны пераканацца, што праціўнік таксама разумее: перавага на нашым баку, любая эскалацыя толькі пагоршыць ягонае становішча як у ваенным, так і ў палітычным плане», — падкрэсліў генерал.
Аднак ці можна стрымаць эскалацыю канфлікту, штучна абмяжоўваючы самога сябе ў прымяненні сіл і сродкаў?
«Эскалацыю цалкам можна стрымліваць, калі такія жаданні бакоў, большасць канфліктаў у свеце звычайна не развіваюцца «да мяжы». Тым больш у дадзеным выпадку, калі НАТА сапраўды не зацікаўленая ў эскалацыі, а тэарэтычны расійскі напад пакуль хутчэй укладваецца ў логіку «эскалацыі дзеля дэскалацыі», гэта значыць выпрацоўвання палітычных саступак шляхам ваеннага ціску, а не ў логіку сапраўднай ваеннай перамогі», — сказаў Давід Гендэльман.
Сваё перавагу НАТА бачыць у выведцы і сістэме прыняцця рашэнняў, а таксама ў авіяцыі, высокадакладнай зброі і здольнасці каардынаваць дзеянні ва ўсіх пяці «даменах» — на сушы, у моры, у паветры, у космасе і ў кіберпрасторы.
Іншымі словамі, НАТА, відавочна, разлічвае, што ініцыятыва, якая можа апынуцца ў руках Расіі ў выпадку пачатку вайны, не дасць ёй прыкметнай перавагі, бо пра падрыхтоўку ўварвання, яго маштаб і склад ударнай групоўкі стане вядома загадзя.
Ці ёсць небяспека прымянення ядзернай зброі?
Найбольшай небяспекай эскалацыі канфлікту НАТА з Расіяй з'яўляецца ядзерная зброя. У «тэорыі перамогі», якую прадставіў генерал Грынкевіч, яе прымяненне не згадваецца. Аднак сітуацыя з ядзернай зброяй у Еўропе змяняецца.
Пагроза яе прымянення гучыць у выказваннях расійскіх афіцыйных асоб і прапагандыстаў. Выступаючы ў пачатку кастрычніка на штогадовым пасяджэнні клуба «Валдай», прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін абвінавачваў Еўропу ў нагнятанні напружанасці ў адносінах з Расіяй.
«Калі гаворка дойдзе да прамога нападу на Расійскую Федэрацыю, у дадзеным выпадку маецца на ўвазе Калінінград, можа, і іншыя нейкія тэрыторыі, вядома, у парадку дня непазбежна і неадкладна з'явіцца пытанне прымянення Расійскай Федэрацыяй усяго ўзбраення, якое ёсць у распараджэнні нашай краіны», — заявіў ён. «Усё ўзбраенне» ўключае і ядзерную зброю.
У канцы верасня расійскае дзяржаўнае інфармацыйнае агенцтва «РИА Новости» апублікавала калонку Аляксандра Носовіча «Расію чакае яшчэ адна СВА. Яна будзе вельмі кароткай», у якой гаварылася, што ў выпадку вайны Расія можа прымяніць у краінах Балтыі ядзерную зброю. Калонку пасля выдалілі.
Калонка Носовіча была апублікавана пасля таго, як Сейм Літвы пачаў разглядаць магчымасць размяшчэння на тэрыторыі краіны ядзернай зброі. Такое дазвол патрабуе змянення канстытуцыі. Папраўка прайшла першае чытанне 6 кастрычніка, фінальнае адбудзецца 12 студзеня 2027 года.
Гэта папраўка не азначае, што Літва набудзе ядзерную зброю. Але яна можа дазволіць краіне часова размясціць на сваёй тэрыторыі зброю іншай дзяржавы. Напрыклад, далучыцца да праграмы французскага ядзернага стрымлівання, у межах якой на тэрыторыі еўрапейскіх краін могуць размяшчацца самалёты ВПС Францыі з ядзернымі ракетамі.
Паколькі гаворка ідзе пра Еўропу, то ядзерная зброя, якая можа быць ужыта ў канфлікце такога маштабу, можа быць хутчэй нестратыгічнай. Яе часам таксама называюць тактычнай.
Пасля 2023 года Расія размясціла ядзерныя зарады малой магутнасці ў Беларусі. Гэта зброя належыць і кантралюецца Расіяй. Ідзе, меркавана, пра аператыўна-тактычныя ракеты «Іскандэр» з ядзернай баягалоўкай. Акрамя таго, у Беларусі знаходзяцца расійскія ракетныя комплексы сярэдняй далёкасці «Арэшнік», здольныя несці ядзерны зарад.
Зараз ЗША распрацоўваюць канцэпцыю «кантралюемай эскалацыі», у межах якой яны таксама хочуць развіць арсенал нестратыгічнай ядзернай зброі. Паводле слоў экспертаў, гэта патрэбна, каб кантраляваць эскалацыю з магчымым ужываннем ядзерных зарадаў.
У ЗША ёсць тактычныя авіябомбы ў некалькіх краінах Еўропы, але яны менш эфектыўныя, чым ракеты. Таму, як, відаць, лічаць у Вашынгтоне, ім бракуе інструмента стрымлівання, больш магутнага, чым звычайныя ўзбраенні, але не настолькі разбуральнага, як стратэгічныя ядзерныя ракеты.
Усе гэтыя прыгатаванні адбываюцца на фоне спынення дзеяння Дагавора аб забароне ракет сярэдняй і меншай далёкасці, які доўгія гады зніжаў узровень напружанасці ў Еўропе, пазбаўляючы бакі найбольш небяспечных ядзерных узбраенняў.
Як НАТА будзе адказваць на гібрыдныя пагрозы?
У «тэорыі перамогі» нямала ўвагі нададзена таксама і гібрыдным пагрозам. Судзячы па заявах заходніх палітыкаў, краіны НАТА сутыкаюцца з імі ўжо цяпер.
На наступны дзень пасля выступлення Грынкевіча ў Варшаве польскія ўлады абвінавацілі Расію ў арганізацыі падпалу наземнай станцыі спадарожнікавай сеткі Starlink. «Мы не сумняваемся, што за гэтым актам сабатажу стаяць расійскія спецслужбы», — заявіў Томаш Сяманяк, міністр, які адказвае за працу спецслужбаў Польшчы. Сам падпал адбыўся ў верасні.
Грынкевіч у сваім выступленні закрануў гібрыдныя пагрозы, адказваючы на пытанні вядучай: «Калі дзяржава, якая падверглася атаке, гатовая і выканала ўсе неабходныя юрыдычныя патрабаванні для ўсталявання адказнасці за гэтую атаку, мы павінны рабіць гэта публічна. Гэта дазваляе рускім зразумець[…] што мы бачым, чым яны займаюцца».
Але ён нічога не сказаў пра адказныя дзеянні, пра тое, як рэагаваць на даказаны факт сабатажу.
З аднаго боку, абазначэнне «чырвоных ліній» у гібрыднай вайне можа справакаваць патэнцыйнага праціўніка на тое, каб падступіцца да гэтых ліній бліжэй і, магчыма, праверыць, наколькі рашуча гэтыя межы будуць абараняцца. Але з другога — важна, каб яны былі зразумелыя таму, хто іх усталёўвае, і існаваў выразны план рэагавання на іх парушэнне.
Яшчэ адна небяспека гібрыднай вайны палягае ў тым, што яе эскалацыя можа нарастаць паступова, і кожны наступны крок сам па сабе не зможа служыць падставай для пачатку вайны. Генерал Грынкевіч у сваім выступленні не закрануў гэтае пытанне наўпрост, аднак заявіў, што ў любым выпадку падрыхтоўку да паўнамаштабнай вайны праціўніку схаваць не ўдасца.
Ці ўступяць Злучаныя Штаты ў вайну з Расіяй?
Ужо пасля выступлення Грынкевічу задалі пытанне аб удзеле ЗША ў канфлікце з Расіяй, калі ён пачнецца. Гэтае пытанне абмяркоўваецца ўжо даволі даўно, больш за тое, сумненні ў гэтым адкрыта выказваў у 1961 годзе французскі прэзідэнт Шарль дэ Голль.
З аднаго боку, Злучаныя Штаты — самая моцная дзяржава на планеце. Паўночнаатлантычны альянс першапачаткова ствараўся для абароны еўрапейскіх саюзнікаў ЗША. З іншага — вайна з Расіяй можа абярнуцца ядзерным апакаліпсісам, які пагражае ўсім краінам у свеце.
Грынкевіч назваў сваё знаходжанне ў Еўропе прыкладам таго, што ЗША застаюцца прыхільныя адзінству НАТА, аднак не згадаў ніякіх канкрэтных планаў.
«Паслухайце, амерыканскія войскі ўжо знаходзяцца тут, у Польшчы. Амерыканскія войскі размешчаныя па ўсім усходнім флангу. У рэшце рэшт, пытанне пра тое, хто і дзе прадастаўляе войскі, з'яўляецца палітычным рашэннем. Але, думаю, нікому не варта сумнявацца ў прыхільнасці Злучаных Штатаў да гэтага альянсу», — сказаў ён.
Тым часам яшчэ летам кіраўнік Пентагона Піт Хегсет заявіў на сустрэчы міністраў абароны краін НАТА, што часы «нахлебніцтва» мінулі, і Еўропа павінна сама заняцца сваёй абаронай, а ЗША ў бліжэйшыя паўгода правядуць пераацэнку свайго ваеннага прысутнасці ў Еўропе. Акрамя таго, Хегсет пацвердзіў, што ЗША ўжо цяпер скарацяць свой удзел у сілах рэагавання НАТА.
Гэта не азначае, што амерыканцы літаральна збіраюцца скарачаць свой кантынгент на еўрапейскім кантыненце. Паводле яго слоў, Амерыка выступае за «хуткі і незваротны рух да таго, каб Еўропа пачала іграць вядучую ролю, узяла на сябе асноўную адказнасць за ўласную абарону».
Без канкрэтных адказаў
Сам факт таго, што праграмавая прамова генерала Грынкевіча прагучала менавіта ў сталіцы Польшчы, выглядаў сімвалічна. Сам Грынкевіч назваў Варшаву «месцам, дзе да стрымлівання і абароны ставяцца сур'ёзна і дзе дзеянні адпавядаюць словам».
Польскія ўлады пастаянна папярэджваюць насельніцтва: колькасць звязаных з Расіяй актаў сабатажу, дыверсій і інцыдэнтаў на аб'ектах інфраструктуры будзе нарастаць. Расія, тлумачыць Варшава, будзе імкнуцца «раскачаць» грамадствы еўрапейскіх краін, напалохаць іх і дамагчыся іх адмовы дапамагаць Украіне.
Выступленне галоўнакамандуючага НАТА ў Еўропе кардынальна адрозніваецца ад рыторыкі прэм'ер-міністра Польшчы Дональда Туска і членаў яго ўрада, якія прарочаць нарастанне эскалацыі і магчымыя ракетныя і дронавыя ўдары па Польшчы.
Гэты кантраст быў настолькі моцным, што ўплывовая газета Rzeczpospolita назвала выступленне Грынкевіча «голасам з іншай рэальнасці».
Для многіх экспертаў пазіцыя альянсу, які збіраецца стрымліваць Расію не пагрозай прымянення сілы, а выбудоўваннем шчыльнай абароны, падаецца несвоечасовай.
«Нават зараз НАТА не адмовілася ад курсу на недапушчэнне эскалацыі і не мае намеру правакаваць трэцюю сусветную вайну ў адказ на расійскі напад на свой усходні фланг. Альянс мае намер абараняцца, у тым ліку наносячы ўдары па тэрыторыі праціўніка, але не імкнецца паставіць Расію на каленi, абезгаловіць яе кіраўніцтва і разбурыць яе ядзерны патэнцыял», — піша ваенны эксперт выдання Polityka Insight Марэк Сверчынскі.
З аднаго боку, кажа аглядальнік радыё TokFM Шымон Кемпка, было б крайне наіўна чакаць канкрэтных адказаў на складаныя пытанні ад амерыканскага генерала, які займае такую высокую пасаду: «Мы не павінны забываць, што слухачамі яго прамовы з'яўляемся не толькі мы, да тэорыі перамогі ўважліва прыслухоўваюцца і ў Крамлі».
З іншага боку, каментатары заклікаюць разглядаць прамову Грынкевіча не саму па сабе, а ў комплексе з выступленнем на іншай панэлі Варшаўскага форума іншага прадстаўніка амерыканскай адміністрацыі, блізкага да Дональда Трампа, пасла ЗША пры НАТА Мэцью Уітакера.
Той нагадаў, што ў стратэгіі нацыянальнай бяспекі прэзідэнта Трампа прыярытэты расстаўлены наступным чынам: «На першым месцы — бяспека самой Амерыкі. Калі мы не справімся з гэтай задачай, усё астатняе не будзе мець значэння. На другім месцы — Заходняе паўшар'е. Відавочна, што мы павінны засяродзіцца на тым, што знаходзіцца бліжэй за ўсё да Злучаных Штатаў. На трэцім месцы — Ціхаакіянскі рэгіён. І на чацвёртым — Еўропа. Я думаю, што менавіта ў такім парадку мы цяпер разглядаем усе актуальныя прыярытэты Злучаных Штатаў і нашых саюзнікаў у сферы бяспекі».
Памылковая трактоўка дзвюх канцэпцый
Ужо пасля варшаўскай канферэнцыі, 14 кастрычніка, беларускі МЗС выступіў з заявай, у якой асудзіў выступленне генерала Грынкевіча, убачыўшы ў ім пагрозу Беларусі.
«Дадзеная канцэпцыя прадугледжвае нанясенне прэвентыўных удараў па тэрыторыі Беларусі з прымяненнем дронаў і наземных рабатызаваных сістэм», — гаварылася ў афіцыйнай заяве МЗС.
Тым часам у выступленні генерала Грынкевіча такіх выказванняў не было.
Магчыма, гэта стала вынікам памылковай інтэрпрэтацыі артыкула ў Wall Street Journal, які, распавядаючы пра «тэорыю перамогі», дапусціў, што яна можа абапірацца на працы адстаўнога генерала Крыса Донахью, былога камандуючага арміяй ЗША ў Еўропе і экс-кіраўніка сухапутнага камандавання альянсу.
Ідэя правядзення рашучага контрнаступлення, якое, між іншым, прадугледжвала ўдар ракетамі па расійскіх камандных пунктах, сістэмах СПА ў Калінінградскай вобласці, пад Пецярбургам і ў Беларусі, фігуруе ў выкладанні канцэпцыі Донахью ў WSJ, а не ў выступленні Грынкевіча.
«Гэты падыход атрымаў назву «Ініцыятыва стрымлівання з усходняга флангу», і, паводле слоў амерыканскіх ваенных чыноўнікаў, яго галоўная мэта палягае ў тым, каб прымусіць Пуціна, ацаніўшы абарону НАТА, прыйсці да высновы «не сёння», калі ён разглядае магчымасць нападу», — гаварылася ў артыкуле.
Згодна з публікацыяй, «ў межах гэтай стратэгіі прадугледжвалася стварэнне абшырнай «аўтаномнай зоны», каб беспілотнікі і наземныя робаты маглі адбіць расійскую атаку без значных страт сярод саюзнікаў».
Канцэпцыя стрымлівання, якую прапануе Донахью, адрозніваецца ад «тэорыі перамогі» Грынкевіча. Яна ў значна большай ступені з'яўляецца «стрымліваннем праз адплату» — тым самым, якое, мяркуючы па ўсім, НАТА прымяняць не збіраецца.