Алена Лазарчык: Хачу, каб у майго дзіцяці была краіна, якой ён бы ганарыўся

• 16.10.2026, 11:20

Ці стане яна такой — залежыць толькі ад нас.

Алена Лазарчык: Хачу, каб у майго дзіцяці была краіна, якой ён бы ганарыўся

Ці стане яна такой — залежыць толькі ад нас.

Рана раніцай 30 снежня 2021-га, калі краіна рыхтавалася сустракаць Новы год, актывістка грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Алена Лазарчык ішла на працу. Яна здагадвалася, што знаходзіцца ў распрацоўцы КДБ, але спадзявалася: у святы супрацоўнікам не да яе. Пра тое, што памылялася, зразумела ўжо тады, калі ляжала на асфальце тварам уніз. Наступныя чатыры гады 1 студзеня сям'я Алены сустракала без яе. Жанчыну асудзілі за «палітыку» і прысудзілі да васьмі гадоў пазбаўлення волі. У калоніі яна адкрыта адмаўлялася шыць форму сілавікам, з-за чаго яе часта адпраўлялі ў ШІЗА і ПКТ і дадалі яшчэ дзве «крыміналкі». Нягледзячы на гэта, ад сваіх прынцыпаў мінчанка не адступіла нават за краты. Сваё зняволенне яна ўспрымала як пажыццёвае, але 16 верасня пасля візіту Джона Коўла у Беларусь Лазарчык апынулася сярод 25 палітвязняў, якіх амерыканцам удалося вызваліць . «Зеркало» пагаварыла з Аленай пра тое, што з ёй адбывалася ў апошнія гады.

Восенню 2022-га Алену Лазарчык асудзілі паводле чатырох «палітычных» артыкулаў:

арт. 342 (Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх),

арт. 368 (Абраза Лукашэнкі),

арт. 361−1 (Стварэнне экстрэмісцкага фарміравання або ўдзел у ім),

арт. 130 (Распальванне варожасці або розні).

Яе прысудзілі да васьмі гадоў калоніі.

Вясной 2025-га над жанчынай прайшоў яшчэ адзін суд. Справу разбіралі паводле арт. 411 (Злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы). Да тэрміну дадалі яшчэ паўтара года.

У Алены трае дзяцей. Малодшы на момант затрымання быў непаўналетнім.

Алену, як і іншых, вызваленых у той дзень, аўтобусам адправілі ў Літву. Яна прызнаецца, што дагэтуль не можа паверыць, што ўсё, што адбываецца з ёй у апошнія тыдні, — праўда. Кажа, нават не спадзявалася выйсці з калоніі.

— Першапачатковы тэрмін у мяне быў нямаленькі — восем гадоў. У сакавіку 2025-га мне дадалі паўтара года па 411-й, у жніўні 2026-га па 411-й завялі чарговую «крыміналку». Гэта магло працягвацца доўга: саступаць ім або ісці на іх умовы я не збіралася, — расказвае яна.

— Ці паспелі ўжо зрабіць нешта з таго, пра што марылі амаль пяць гадоў зняволення?

— Так, патэлефанаваць блізкім. Больш за ўсё хацелася даведацца, як і што дома, бо я была адрэзаная ад свету. Ад студзеня 2023-га, калі з СІЗА перавялі на «зону», лісты даходзілі абы-як, хоць дачка іх адпраўляла пастаянна. Спатканняў у калоніях мне не дазвалялі, бо ўвесь тэрмін ішла супраць адміністрацыі, прычым рабіла гэта практычна адкрыта. Адпаведна, стаўленне да мяне было зразумелае якое.

З дачкой апошні раз бачыліся ў траўні 2025-га, калі была апеляцыя па 411-й. А маленькага (маецца на ўвазе сын Арцём. — Заўв. рэд.) сама прасіла нават на Валадарку не прывозіць. Навошта дзіцяці лішні стрэс, навошта яму бачыць мяне ў гэтай абстаноўцы? Ён засмутзіцца, будзе плакаць. Калі мяне затрымалі, яму было восем, цяпер 13. Пры сустрэчы, здаецца, я яго нават не пазнаю. Вядома, на фотаздымках я яго бачыла, але фота — гэта адно, а рэальнасць — іншае. Можа, ён ужо вышэйшы за мяне, разумееце?

— Што ён вам сказаў, калі ўпершыню созваніліся?

— «Ой, мама!» Шчыра кажучы, у той момант і сама была ў такіх змяшаных пачуццях, у слязах. З аднаго боку, вельмі рада, што ў іх усё добра. З другога разумею: я ў іншай краіне, вярнуцца не магу. Ці прыедуць яны сюды? Баюся, каб улады не перашкаджалі. Пасля таго як мяне пасадзілі, старэйшая дачка аформіла на Арцёма апякунства. Мне сказалі, для вывазу дзіцяці на мяжы ў яе могуць запатрабаваць дазвол ад органаў апекі, а апека можа ўстаць у позу і не даць. Але цяпер, пакуль маленькаму робяць пашпарт, магчымасці рухацца далей усё роўна няма.

— Вы яго так кранальна называеце «маленькі».

— Я яго памятаю маленькім. Такім, які ён быў на момант затрымання.

«Я ніколі нічога не прашу ў ворагаў»

— Давайце вернемся да гісторыі вашага зняволення. За што на вас завялі дзве «крыміналкі» па 411-й?

— За адмову шыць форму. Адразу на «чацвёрцы» (ІК-4 у Гомелі. — Заўв. рэд.) спрабавала «з’ехаць» з гэтай задачы па стане здароўя, тлумачыла, маўляў, не бачу, не магу. Спадзявалася, дадуць іншую працу, але, калі зразумела, што ўсё бессэнсоўна і нават сляпога будуць прымушаць гэта рабіць, гаварыла адкрытым тэкстам: «Мусарам форму шыць не буду». На 24-й (ІК-24 у гарадскім пасёлку Зарэчча Рэчыцкага раёна, дзе знаходзяцца паўторна асуджаныя. — Заўв. рэд.) гэта працягнулася.

Туды мяне перавялі ў чэрвені 2025-га, адразу вызначылі на «трыкатажку». Спачатку там ішла грамадзянская прадукцыя — майкі, трусы, начнушкі… Некаторы час я працавала. Потым нам «падкінулі» вайсковыя кашулі і кадэбэшныя майкі. Натуральна, убачыўшы гэта, пішу адмову. І пачынаецца: ШІЗА, ШІЗА, ШІЗА, потым ПКТ.

Адседжваю паўгода ў ПКТ, выхаджу. На «трыкатажцы» зноў грамадзянская прадукцыя. Адпрацоўваю дзень. Увечары пасля змены гуляю па «лакалцы» (двары на тэрыторыі калоніі. — Заўв. рэд.), падыходзіць загадчык гаспадаркі: «Цябе пераводзяць у іншую брыгаду». Чаму? Невядома. Ніхто такога не планаваў. Наадварот, дзялілі працэсы, размеркавалі, хто чым зоймецца. Пытаюся ў людзей з брыгады, куды мяне накіроўваюць: «Дзяўчынкі, а што вы шыяце?» Яны: «Вайсковыя курткі». Тады ясна, з чым усё звязана.

Першы дзень пайшла на змену, думала, можа, акрамя формы, будзе нешта яшчэ, якія-небудзь працоўныя штаны. Не. Я адразу ж напісала адмову. Мяне пасадзілі ў ШІЗА. Выхаджу праз 15 сутак і разумею: «Кіно не будзе». Ніякай іншай працы мне не дадуць, навошта тады ісці на тую фабрыку? Я спрашчаю задачу да мінімуму, збіраю рэчы — «туалетку», мыла, ручнік — і, калі ўсе пайшлі на змену, я падышла да КПП і кажу: «Я на вашу фабрыку не пайду. Рабіце што хочаце». Так было некалькі разоў. У выніку ў Зарэччы адседзела 145 сутак у ШІЗА і дзевяць месяцаў у ПКТ.

— Як думаеце, чаму яны не далі вам іншую працу, бо вы ж не адмаўляліся шыць грамадзянскія рэчы?

— На гэтае пытанне вельмі добра адказаў начальнік аператыўнага аддзела 24-й Дзмітрый Саманчук. Ён мне сказаў прамым тэкстам: «Я хачу цябе зламаць». На што я яму адказала: «Глядзіце самі, не абламайцеся». Абламаўся, па поўнай праграме.

— А вы самі не казалі: «Дайце мне іншую працу»?

— Я ніколі нічога не прашу ў ворагаў.

— Яшчэ ў 2023-м праваабаронцы пісалі, што ў калоніі ў вас былі праблемы са здароўем — са зрокам, са зубамі, вы моцна пахудзелі. Марфа Рабкова пасля вызвалення з гомельскай калоніі ўспамінала сітуацыю, як вы адмовіліся шыць форму. Каб вас не адправілі ў ШІЗА, яна ўгаворвала вас памяняцца працай. Казала: «Ну ты ж разумееш, што [такімі дзеяннямі] ты забіваеш сябе проста?»

— Я адказала: «Разумею, але буду дзейнічаць менавіта такім чынам». Трэба паводзіць сябе годна. А годныя паводзіны ў дадзеным выпадку — не шыць сілавікам форму.

— Але гэтая барацьба — ваша і сістэмы — была няшчырай і не на вашу карысць.

— На вайне людзі і не такое перажывалі. Траплялі ў палон і нават у канцлагерах паўстанні падымалі. Дарэчы, я на Антошкіна (у ІК-4. — Заўв. рэд.) таксама аднойчы спрабавала замуціць бунт. Падбівала людзей на масавую адмову ад працы, але людзі баяцца. І я зразумела, што гэтага не атрымаецца.

— Іншыя жанчыны не казалі вам: «Лена, спыніся, пашкадуй сябе»?

— Пастаянна, на што я ім адказвала: «Дзяўчынкі, гэта мой выбар». Я нікога не прымушаю, гэта справа добраахвотная.

— Супрацоўнікі вас выклікалі на размовы з-за такой пазіцыі?

— Пастаянна, мне гэтыя размовы абрыдлі. Накаталася. І пра білет у адзін канец, і што я адсюль не выйду, і што я тут памру. На што я ім з усмешачкай адказвала: «Я пра гэта ведаю. А вы мяне будзеце карміць да самай маёй смерці. Дарма. А я буду вам наносіць эканамічную шкоду». Як яны на гэта рэагавалі? Бесіліся. Як можна на гэта адрэагаваць? Якаясьці зэчка смяецца ім у вочы.

«Я іх ненавіджу»

— У які момант вы зразумелі, што вас вызваляюць?

— 12 жніўня па 411-й на мяне завялі новую крымінальную справу. 11 верасня следства завяршылі, далей ідзе падача ў пракуратуру, пасля — у суд. І калі 14 верасня мне раптам паведамілі: «З рэчамі на выхад», першая думка якая? Натуральна, што еду на этап. Вывезлі мяне палова першага ночы (атрымліваецца, было ўжо 15-е) і прывезлі на Калядзічы (у СІЗА-1. — Заўв. рэд.). Апошняе высветліла раніцай, калі глядзела стэнд з патрабаваннямі наконт таго, як засланаць ложак (у кожнай турме правілы свае).

Яшчэ ў першую ноч пасля шмону рэчы мне не аддалі, толькі туалетку, ручнік і мыла. Як правіла, так робяць, калі вязуць кудысьці транзітам. Гадзінам да чатырох раніцы мяне прывялі ў кабінет, там сядзіць цэлая куча ваяк. Пачынаюць задаваць пытанні: «За што 411-я? Чаму такое стаўленне да ўлады? Што мы вам дрэннага зрабілі? За што вы нас так ненавідзіце?» Адказваю: «Як за што? 2020-ы ўспомніце». Адзін з іх пераходзіць на крык: «Ды мала вас на Акрэсціна білі!» Кажу: «А можа, наадварот, занадта шмат?» Такі быў размова. Пасля гэтага мяне адвялі ў камеру.

— Вы самі ў іх не спыталі, чаму вы тут?

— Я ў іх прынцыпова ніколі нічога не пыталася. Па-першае, яны не адказваюць. А па-другое, не збіраюся перад імі прыніжацца, усё роўна ўсё так ці інакш высветліцца.

Праз дзень мне вярнулі грошы, якія былі з сабой пры затрыманні, і тэлефон (апошні аказаўся не маім) і з іншымі людзьмі вывелі ў дворык. І тут я, прабачце за выраз, а**ела. На вуліцы стаіць аўтобус. Не бобік, не аўтазак, а нармальны турысцкі аўтобус, цалкам камфортны. Тады ў галаву ўпершыню прыйшла думка: а можа, нас вязуць за мяжу? Канчаткова гэта ўсвядоміла толькі праз некалькі гадзін, калі аўтобус спыніўся, кадэбэшнікі выйшлі, а ў салон зайшлі нейкія цывільныя людзі. Адзін з іх пачаў гаварыць нешта на замежнай. Падумала: «Няўжо сапраўды я на мяжы?» І толькі праскочыла гэтая ідэя, другі стаў перакладаць: «Хачу паведаміць, што вы свабодныя». Вельмі хацелася заплакаць, але нельга, вакол людзі. З усіх сіл трымалася.

Зайшоў літоўскі памежнік. Спытаў, ці ёсць у нас дакументы, а потым супакоіў, калі пачалі перажываць, што ні ў каго нічога няма. Папрасіў узяць рэчы і крыху прайсціся да будынка. Яшчэ пацікавіўся: «Вы ў стане дайсці?» Кажу: «Напэўна, мы ў стане нават дабегчы» (смяецца). Хоць не была ў гэтым упэўненая, бо ногі падкошваліся ад усіх падзей.

Свой пашпарт з візай атрымала з рук літоўскіх памежнікаў. Наколькі памятаю, у чатырох чалавек дакументаў не было.

— Вы сказалі, што не дазволілі сабе заплакаць, а чаму?

— Яшчэ ў СІЗА, калі зразумела, што трапіла, вырашыла: ні майго страху, ні маіх слёз яны (сілавікі. — Заўв. рэд.) ніколі ў жыцці не ўбачаць.

— І вы ўвесь час стрымлівалі сябе?

— Безумоўна, інакш там нельга. Колькі я там была, я ім усміхалася. Я іх ненавіджу. Не дарую ім 2020 год, не дарую ім людзей, забітых, пакалечаных. Не дарую за блізкіх гэтых людзей і за сваіх блізкіх.

«Разумею, зараз кінецца, кажу: «Адкажу ўдарам на ўдар»

— Які дзень у зняволенні быў найцяжэйшы?

— Яны ўсе цяжкія.

— Мне як абывацелю здаецца, што найцяжэй у ШІЗА…

— Не, не заўсёды. Залежыць ад таго, з кім сядзіш. Калі на Антошкіна ў ШІЗА я была адна (там усе ў камерах па аднаму, у крайнім выпадку па двое), дык на 24-й з табой знаходзіцца куча народу: да шасці чалавек. І тут ужо з кім трапіш. Часам былі такія кадры…

— Частая ў ШІЗА і ПКТ на вас нападалі?

— Бывалі сутычкі, часам даводзілася біцца, дзе-небудзь дастаткова было проста гаркнуць. Але мяне баяліся, разумелі: губляць мне няма чаго, я адкажу.

Канфлікты з зэкамі — паўбяды. На 24-цы ў нас быў такі ДПНК (дзяжурны памочнік начальніка жаночай калоніі № 24. — Заўв. рэд.) Дзяніс] Ніканенка. Пра яго, дарэчы, распавядалі Паліна Шарэнда і Віка Кульша. Я з ім таксама сутыкнулася. Ён не грэбаваў ужываннем фізічнай сілы да зняволеных. У яго быў выхаваўчы метад — выкінуць у прагулкавы дворык. Прычым неважна, па якой надвор’і: мароз, дождж, снег, вецер. Я асабіста стаяла ў гэтым дворыку практычна з раніцы і да адбою без выхаду ў туалет.

Тады ён яшчэ кідаўся на мяне з кулакамі. З-за чаго? Ён вырашыў правесці са мной выхаваўчую гутарку. Я яму нешта адказала. Яго аж перакасіла, беднага. І ён з такім рухам… Разумею, зараз кінецца, кажу: «Адкажу ўдарам на ўдар». Напэўна, гэта прагучала вельмі зла і сур’ёзна, бо ён асеў. Толькі ляпнуў дзвярыма і пасля гэтага абыходзіў мяне бокам.

— А за што ён вас у дворык адправіў?

— За тое, што я яму ў вочы сказала ўсё, што думаю пра нашу ўладу. Яны (супрацоўнікі ІК. — Заўв. рэд.) рэгулярна задавалі правакацыйныя пытанні. А калі атрымлівалі шчырыя адказы, ім гэта вельмі не падабалася. За гэта маглі выцягнуць у дворык або закрыць у «клетцы», стаяла там не адзін раз. Гэта «клетка», каб вы разумелі, менш «шклянкі» [ў аўтазаку], маленькая вузкая прастора, дзе можна проста стаяць. Звычайна яе выкарыстоўваюць, калі чалавека прывялі ў ШІЗА, а супрацоўнікі занятыя, і няма каму яго абшукаць. Тады некаторы час зняволены там чакае. Часам яе выкарыстоўваюць для буйных, якія, дапусцім, у камеры пабіліся.

— Якімі пытаннямі супрацоўнікі вас правакавалі?

— «Што вы нас так ненавідзіце?», размовамі пра «памілаванкі» (я адказвала: «Хтосьці піша «памілаванкі», хтосьці адмову ад працы»), што нам заплацілі. Пра «грошы» для іх вельмі балючы пытанне. Я ўжо ў нейкі момант смяялася: «Скажыце, дзе тая каса, у якой іх атрымаць?» На «чацвёрцы» я гэтым яксьці Дзяніса Талстэнкава, начальніка калоніі, падкалола.

Напісала чарговую адмову ад працы, прыводзяць мяне на камісію, ён там сядзіць і пачынае: «Навошта вам усё гэта трэба? Вам што, за гэта больш плацяць? У колькі, у два разы?» Кажу: «Ну чаму ў два? Вось глядзіце, за ШІЗА — утрая, за ПКТ — упяцёра, а за «крытку» (маецца на ўвазе турма. — Заўв. рэд.) увогуле ў дзесяць» (смяецца). Ён абалдзеў, глядзіць на мяне вялікімі вачыма і такі: «А, ну тады, напэўна, мае сэнс». На гэтым этапе я проста пачынаю дзіка ржаць. Ён разумее, што я яго развяла. Працягваю: «Для таго, хто вымярае ўсё грашыма, безумоўна, гучыць праўдападобна. Я не ведаю, хто каму якія грошы плаціў, бо асабіста я толькі «дубінал» і тэрмін атрымала».

«Не буду на вас рапарт складаць, бо вы моцны і мужны чалавек, за што вас і паважаю»

— Раскажыце ўвогуле пра 24-ю калонію. Наколькі ўмовы там адрозніваюцца ад «чацвёркі»?

— Я вельмі мала была ў атрадзе, але па бытавухе там значна горш. Напрыклад, калі на «чацвёрцы» прастора падзелена секцыямі, а ў іх дзесьці 14, дзесьці 20, 30 чалавек, то тут — казарма. Рад ложкаў, і чалавек сто начуе ў адным памяшканні.

Праблемы з вадой — пастаянна. Я жыла на другім паверсе, і, калі на першым уключалі кран, да нас вада не даходзіла. Напэўна, не хапала ціску ў помпах. Каб раніцай, прабачце за падрабязнасці, схадзіць у туалет, трэба было з вечара набіраць вёдры.

А яшчэ там бясконцы рамонт. Мы насілі пясок, плітку, нейкія жалезныя штуковіны, драўляныя паддоны. Што яшчэ? Лужыны вычэрпвалі, не ведаю, на які хрэн. Як? Вельмі проста: бярэш вядро, савок, а потым гэтую ваду адносіш і выліваеш. На Антошкіна ў такіх выпадках паступалі прасцей: бралі вялікую лапату, якой чысцяць снег, адкрывалі люк і зганялі туды ваду.

Харчаванне на «чацвёрцы», магчыма, больш разнастайнае. Але, па сутнасці, не дужа адрознівалася. Затое з супрацоўнікамі было прасцей. Напрыклад, з кантралёрамі адносіны ў мяне заўсёды трымаліся спакойныя, цалкам дабразычлівыя. Яны мне спачувалі, дзесьці, можа, нават паважалі. З «операмі» праблемы ўзнікалі (смяецца). Але гэта зразумела, яны спрабавалі «ламаць». Але нават яны пачалі ставіцца да мяне з павагай, калі зразумелі, што стаю на сваім.

— У які момант вы гэта зразумелі?

— У 2024-м Аляксей Янчанка — быў такі ДПНК на «чацвёрцы» — сказаў мне пра гэта адкрытым тэкстам пры ўсім народзе. Як? Ідзём на фабрыку. Атрымліваецца, перад мной стаіць палітычная, а за мной дзяўчынка па 328-й, з якой мы дружылі. Паміж намі завязалася размова, а ў строі гэтага рабіць нельга. Нас спыняе Янчанка. Ён, дарэчы, любіў са мной пагутарыць. Пытае: «Лазарчык, ці можна размаўляць у строі?» Адказваю: «Нельга». Ён: «Парушаеце? З кім размаўляеце?» Я: «Сама з сабой». Ён, маўляў, як так? «Заўсёды прыемна пагаварыць з разумным чалавекам», — тлумачу. Усе хохачуць. Ён: «Значыць, нікога не назавяце?» «Я ж назвала, не вінаватая, што адказ вам не падабаецца», — працягваю. Глядзіць на мяне ўпрытул: «Што ж мне цяпер з вамі рабіць?» Усміхаюся: «На ваш разгляд. Хочаце — можаце складаць рапарт». І тут ён нечакана кажа: «Не буду на вас нічога складаць. А ведаеце чаму? Бо вы моцны і мужны чалавек, за што вас і паважаю».

Ад нечаканасці ледзь не прысела ў лужыну, тады якраз дождж прайшоў. Яшчэ перапытала ў дзяўчынкі з 328-й: «Ён сапраўды гэта сказаў?» Іншыя супрацоўнікі часам таксама не хавалі, што паважаюць маю пазіцыю.

— Гэта не перашкаджала ім адпраўляць вас у ШІЗА і ПКТ.

— Вы ж разумееце, што ў іх загад кіраўніцтва, і яны яго выконваюць. Падазраю, самой адміністрацыі гэта, можа, было і не дужа трэба. Зразумеўшы, што чалавек упёрся рагом, яны, магчыма, і хацелі б зрабіць нешта інакш, але на іх жа ціснуць зверху.

«Разумею, што, прабачце, жопа»

— Давайце пагаворым трохі пра асабістае. Як ваша здароўе? Што кажуць лекары?

— Не хачу абмяркоўваць гэтую тэму, ад слова зусім. Настолькі надакучыла паліклініка, ужо такое адчуванне, што я там жыву.

— Хацелася б спытаць пра вашага малодшага сына. На момант затрымання двое вашых дзяцей былі дарослымі, а трэцяму Арцёму толькі споўнілася восем. Усё час у зняволенні ў вас была вельмі цвёрдая пазіцыя і гатоўнасць ісці да канца. Як гэта — калі на волі чакае дзіця?

— Можа, калі б я напісала «памілаванку», выйшла і засталася ў краіне, дзіцяці было б нашмат больш нерваванкі. Сям’ю маглі пачаць прэсаваць з усіх бакоў: тая ж школа, апека, менты, кадэбэшнікі. Такое практыкуецца. Можа, уся гэтая сітуацыя з ШІЗА і ПКТ не самая дрэнная. Ва ўсякім выпадку, дзіця гарантавана жыло спакойна.

— Вас затрымалі 30 снежня, перад Новым годам. Як Арцём гэта перажыў?

— Дзесьці а 07.00 выйшла на працу. Бацькі спалі, Арцём (у яго канікулы) і дачка (ёй на працу да 10.00) таксама. Дарогай убачыла гэты пракляты бусік. Была думка абыйсці дварамі, але плявала на чуйку. Праходжу трохі, чую топат. Разумею, што, прабачце, жопа. Апошняе, што паспела зрабіць, — разбіць тэлефон. Мяне кладуць мордай у асфальт, тычуць у нос нейкае пасведчанне: «Камітэт дзяржаўнай бяспекі, вы затрыманыя па падазрэнні ў здзяйсненні шэрагу злачынстваў». «Што, прабачце? — пытаюся. — Гэта што за аперацыя «З Новым годам»?» Адзін з іх адказвае: «Гэта адзінае, што вас на дадзены момант хвалюе?»

Паведамляюць, што павязуць дадому на вобшук. Кажу: «Пакажыце ордар». Прад’явілі, дзверы кватэры адкрыла ім сама. І вось уявіце: раніца, у кватэру ўваліваецца ўся гэтая гоп-кампанія. Чалавек дзесяць. Натуральна, яны не паклапаціліся, каб як-небудзь ціха сябе паводзіць, навошта? Зразумела, маленькі спалохаўся, яму 19 снежня толькі споўнілася восем гадоў <�…>.

Лазілі ўсюды, але нічога не паламалі. Што да сына. Яны ж не дбаюць ні пра якія пытанні. Бяруць мех з яго цацкамі, вытрасуць. Побач кніжкі. Ператрэслі, пакідалі туды ж. Стаіць маё беднае дзіця перад гэтай кучай у поўнай разгубленасці, не разумее, як рэагаваць. Ва ўсіх у доме праверылі тэлефоны, у Арцёма ў планшэце таксама палазілі. Нічога крымінальнага ні ў кога не знайшлі. <�…>.

Маленькі моцна спалохаўся, хадзіў за мной хвастом. Супакойвала яго, казала: «Правяду дрэнных дзядзькаў і вярнуся», хоць разумела, што не прыйду. Але што я яшчэ магла сказаць? Было вельмі цяжка.

— На выпадак затрымання ў вас былі падрыхтаваныя нейкія паперы на сына, каб ён не трапіў у дзіцячы дом? У верасні 2020-га, калі вас доўга трымалі ў РУУС, са школы яго на двое сутак перадалі ў прытулак.

— Я не разглядала такую сітуацыю (мова пра затрыманне. — Заўв. рэд.). Разумела, што я ў аператыўнай распрацоўцы ў КДБ, і пасля Новага года мы збіраліся з’ехаць за мяжу.

— Што далей адбывалася з дзіцем?

— Пасля зімовых канікул ён ідзе ў школу, і літаральна праз некалькі дзён дадому з’яўляецца камісія — са школы, з аддзела адукацыі, не ведаю яшчэ адкуль. Натоўп народу прыходзіць. Яны праверылі ўсё, але прычапіцца не было да чаго: бытавыя ўмовы ў мяне добрыя. Матэрыяльна дзіця забяспечана. Да майго здзіўлення, сям’ю нават у «СОП» не паставілі, і іншых праблем таксама не было.

— У 2022-м у «Новой газете» апублікавалі ваш дзённік. Там вы пісалі, што вас хочуць пазбавіць бацькоўскіх правоў.

— У сакавіку 2022-га мне ў СІЗА прыйшла папера наконт гэтага разбору. Натуральна, у мяне жах, паніка. Калі прыйшоў адвакат, я да яго. Ён растлумачыў: «Гэта стандартная працэдура, ніякіх падстаў для пазбаўлення вас бацькоўскіх правоў няма». Ён дапамог дачцэ, на той момант ёй было 24 гады, аформіць апякунства. Адразу гэта хацелі зрабіць мае бацькі, але ім не дазволілі, бо абодва пенсіянеры. Пакуль увесь працэс не скончыўся (адбылося гэта дзесьці да канца мая), я была на нервах.

— А дзе ў гэты час быў тата Арцёма? Чаму ён яго да сябе не забраў?

— Ён жыў асобна. Чаму не забраў? Я разлічвала задаць яму гэтае пытанне. Калі вызвалілася, спытала ў Макса Вінярскага, як Сяргей, — сказаў, што ён памёр. Так што ўжо не спытаю.

«Ён вельмі баяўся трапіць у прытулак»

— Як Арцём перанёс сітуацыю з апякунствам?

— Ён вельмі баяўся трапіць у прытулак, увесь час пытаўся: «А мяне не забяруць?» Тлумачылі: «Не, не забяруць». Калі ўсё скончылася, ён супакоіўся.

— Як ён адходзіў ад сітуацыі ў верасні 2020-га, калі дзве ночы правёў у прытулку?

— Не хадзіў у школу тыдзень. Слава богу, урач увайшоў у становішча, выпісаў бальнічны. Маленькі наотрэз адмаўляўся ісці на заняткі, ледзьве ўгаварылі. Думаю, ён да канца так і не адышоў ад таго выпадку. Да майго арышту ў яго ўсё адно заставаліся страхі, што яго могуць забраць, што хтосьці можа прыйсці.

— Чаму пасля сітуацыі з прытулам вы працягнулі выходзіць на акцыі?

— Таму што я іх (улады і сілавікоў) ненавіджу, у тым ліку і за свайго маленькага, і за тое, што яму давялося перажыць. Можа, гэта спрацавала наадварот — толькі прыбавіла мне нянавісці. Такая сістэма не мае права існаваць.

Да таго ж, калі б узнікла якая-небудзь экстранная сітуацыя, мы былі гатовыя з’ехаць. Плюс, калі яго забралі ў прытулак, я наробіла вельмі шмат шуму. І ў мяне была думка, што зноў нас крануць не рызыкнуць.

— Як гэта — быць мамай і змагаром?

— Цяжка.

— Што цяжэй?

— Прасцей, калі ты ні з кім не звязаны, ні ад каго не залежыш і ніхто ад цябе не залежыць. Тады ты распараджаешся сабой. А так ты пастаянна дзейнічаеш з азіркай, каб тваім блізкім не прыляцела за тваю бурную дзейнасць.

— Хто вы больш: мама ці змагар?

— У прыярытэце, вядома, дзіця, гэта 100%.

«Была б гатовая пасідзець да канца дзён сваіх, але каб сістэму ўсё ж такі дабілі»

— У калоніі вам споўнілася 50. Як для вас прайшоў гэты дзень?

— Я яго не заўважыла, нават забыла пра яго. Дакладна так жа, як я не заўважала Новы год, 8 Сакавіка, Вялікдзень і ўсё астатняе. У зэкаў няма святаў.

— Не магу не спытаць: як вы сталі актывісткай «Еўрапейскай Беларусі»? Да 2020-га многія беларусы жылі па-за палітыкай.

— Я заўсёды цікавілася такімі рэчамі. Яшчэ ў школе чытала пра Курапаты. Калі пачаліся размовы пра 1937 год, пра рэпрэсіі, расстрэлы… Мяне гэта ўсё вельмі чапляла. Калі ў 1991-м адбыўся пераварот (мова пра жнівеньскі путч ДКНС. — Заўв. рэд.), пайшла на плошчу паглядзець, што там адбываецца. Але гэта больш з цікаўнасці. Колькі мне тады было, семнаццаць гадоў? Але там і засталася.

Калі ўсё ўціхамірылася, краіна стала незалежнай, занялася сваімі справамі. На Дзень Волі ў 1996-м, калі Лука ўсё перакруціў (мова пра дзяржаўны пераварот, учынены Лукашэнкам з дапамогай незаконнага рэферэндуму. — Заўв. рэд.), пайшла на мітынг. Там здарылася бойка з АМАПам. З тых часоў я ўдзельнічала ва ўсіх падзеях. Спачатку гэта быў БНФ, потым «Малады фронт», пазней «Зубр». На выбарах 2010-га ўвайшла ў каманду Саннікава (Андрэй Саннікаў — кандыдат у прэзідэнты ў 2010 годзе, лідар грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь»), і так у маім жыцці з’явілася «Еўрапейская Беларусь». Мяне і раней затрымлівалі, але ўсё заканчвалася «адміністратыўкамі».

— Давайце з мінулага да сучаснага. Як вы ўладкоўваецеся ў Літве?

— Зняла кватэру, стараюся падключацца да розных ініцыятыў, каб хоць як-небудзь дапамагчы. Пакуль вырашаю пытанне з дакументамі, шукаю працу. Магу, як у Беларусі, быць прадаўцом. Магу вуліцы падмятаць. Я не баюся ніякай працы.

— Вы ўжо тры тыдні на волі. Калі чытаеце навіны і разумееце, у якой кропцы мы апынуліся пасля 2020-га, якія ў вас думкі?

— Ніколі нічога не бывае дарэмным. Калі ты ва штосьці верыш, мусіш гэта рабіць.

Што датычыць увогуле сітуацыі ў краіне і свеце, то мне баліць ад таго, што творыцца ва Украіне, ад таго, што адбываецца з Беларуссю і нашымі людзьмі. З аднаго боку, я, вядома, цаню намаганні амерыканскага боку па вызваленні палітвязняў. З другога — гэта не вырашае праблему, бо адных выпусцілі — іншых пасадзяць. Кругаварот зэкаў у прыродзе. Гэта нічога не дае. Вясці перамовы з тэрарыстам — загадзя прайгрышная справа. Лукашэнка займаецца гандлем людзьмі, назавем гэта так. Ён добра ўладкаваўся, яго ўсё задавальняе, а людзі пакутуюць.

Які выхад? У гэтай сітуацыі я яго не бачу. Я была б гатовая пасідзець да канца дзён сваіх, але каб сістэму ўсё ж такі дабілі. Такія людзі, як Лукашэнка, як Пуцін, разумеюць толькі сілу. А так атрымліваецца, яны дыктуюць умовы нам, а не мы ім. Так быць не павінна.

Але праўда і справядлівасць на нашым баку, таму канчатковая перамога ўсё роўна будзе за намі. Пакуль мы гатовыя змагацца, нічога не прайграна. І раз ужо закраналі тэму дзяцей, скажу: толькі ад нас залежыць, у якой краіне яны будуць жыць. Хачу, каб у майго дзіцяці яна была свабоднай, незалежнай, багатай і паспяховай. Краіна, якой ён бы ганарыўся. І я зраблю для гэтага ўсё, што ад мяне залежыць.