Лукашэнка загнаў сябе ў вайсковую пастку

• 21.10.2026, 15:25

Крэмль ператварае Беларусь у тыл для магчымай агрэсіі супраць краін Балтыі.

На працягу апошняга года Расія ўсё часцей учыняе акты агрэсіі супраць дзяржаў Еўропы, а на яе заходніх межах працягваецца фарміраванне новых вайсковых частак насупраць Балтыі. Туман вайны хавае будучыню, аднак усе дзяржавы рэгіёна рыхтуюцца да вайны — абарончай ці наступальнай. На гэтым фоне ў парадак дня вяртаецца тэма Беларусі і яе дыктатара, чыя залежнасць ад Масквы не пакідае шырокага поля для палітычнага манеўру. Як Беларусь рыхтуецца да вайны, якой не хоча, і якім чынам яна можа ў ёй узяць удзел. Пра гэта піша аналітык Кіеўскага інстытута нацыянальнага інтарэсу Міхаіл Шэршун у матэрыяле для «Цэнтра беларускіх камунікацый».

Развіццё тэхналогій БПЛА ў вайсковай сферы, суправаджальнае яму нарошчванне магчымасцяў разведкі і скарачэнне часу паміж выяўленнем і паразай мэты, а таксама рознай ступені крызіс камплектавання ў абодвух бакоў расійска-ўкраінскай вайны прывялі да спынення істотнага руху лініі фронту, нягледзячы на працяг баявых дзеянняў. Вынікам — як і раней, у Першую сусветную або Ірана-іракскую — стала вайна эканомік. Нягледзячы на агульную стагфляцыю расійскай эканомікі, крызіс інвеставання і экстрактыўную падатковую рэформу ў РФ з аднаго боку і поўнае спыненне марскога экспарту, крызіс аграрнай і металургічнай сфер і абстрэлы энергетыкі Украіны — з другога, эканомікі абодвух дзяржаў дэманструюць дастатковы запас трываласці для працягвання вайны на працягу доўгага часу. У выпадку Украіны значная заслуга прыпадае на фінансаванне ад еўрапейскіх партнёраў і перадачу ўзбраенняў.

Ці можа вар’яцтва быць рацыянальным?

Стратэгічная мэта Расіі — дамагчыся перафарматавання сістэмы бяспекі ў Еўропе з улікам яе памкненняў, у прыватнасці адціскання на захад або поўнай дэзынтэграцыі НАТА, — застаецца яшчэ менш дасягальнай, чым была ў 2022 годзе. Нездольнасць дасягнуць пастаўленых мэт шляхам вайны супраць Украіны можа прымусіць Маскву дзейнічаць звыклай тактыкай — пайсці на эскалацыю праз атаку на само НАТА ў Балтыі, скарыстаўшыся дэманстратыўным адстраненнем ЗША ад пытанняў абароны Еўропы і павольнымі тэмпамі еўрапейскага ваеннага будаўніцтва, каб паставіць рубам пытанне перад еўрапейцамі адносна актывацыі артыкула 5 і накіравання салдат на вайну.

Цяпер няма фактараў, якія ўказвалі б на ўварванне ў бліжэйшыя месяцы, аднак рызыка паўнамаштабнага ўварвання ў Балтыю застаецца актуальнай у доўга- і сярэднетэрміновай перспектыве. Кожная ўступка РФ, праява разладу ўнутры Еўропы павялічваюць гэтую рызыку. Галоўная перашкода для далейшага пашырэння вайны Расіі супраць Еўропы — гэта Кіеў. Украінскі фронт паглынае загінулых і параненых расійскіх салдат за месяц больш, чым сярэднемесячныя тэмпы іх набору, уключаючы ўжо не адзінкавыя выпадкі прымусу да падпісання кантракта, дазваляюць кампенсаваць. Правядзенне бесперапыннай стратэгічнай наступальнай аперацыі патрабуе пастаяннага напружання рэсурсаў ад Узброеных Сіл РФ, што ўскладняе, хоць і не робіць немагчымым, назапашванне значнага аб’ёму жывой сілы і тэхнікі, неабходных для ўварвання.

Бундэсвер і НАТА лічаць магчымай расійскую атаку на Альянс у 2029 годзе. Францыя вызначае часовым акном магчымай сухапутнай інвазіі 2027–2030 гады. У той жа час у больш шырокім сэнсе Расія ўжо вядзе баявыя дзеянні супраць Еўропы, здзяйсняючы тэрарыстычныя акты на прадпрыемствах вытворчасці ўзбраенняў і складах, у авіяцыйным транспарце, атакуючы крытычную інфраструктуру дзяржаў Еўропы ў кібер- і рэальным прасторах, арганізоўваючы падпалы, а таксама — міграцыйныя крызісы. Расійскія БПЛА і ракеты неаднаразова перасякалі мяжу ЕС, і існуе рызыка паглыблення падобных атак.

Падобны фармат вайны, ценявы, не патрабуе прыцягнення вялікага аб’ёму чалавечага рэсурсу або ўзбраення, вядзецца праз спецслужбы і таму значна прасцейшы для Расіі. Аднак яго вынікі, нават у выпадку поспехаў, маюць тактычны характар і не дазволяць змяніць палітычную кон’юнктуру субкантынента. Гэта дадатковая прычына, чаму рызыку сухапутнага ўварвання ў Балтыю нельга лічыць неактуальнай. Такім чынам, пытанне Беларусі становіцца крытычным.

Беларусь як расійскі тыл

24 лютага 2022 года расійская армія ўступіла ў вайну з дастаткова ўкамплектаваным штатам пяхоты, паркам баявой тэхнікі, рэпутацыяй самай грознай арміі Еўропы і верай у хуткую перамогу. Сілы, чыя задача палягала ў захопе сталіцы Украіны, наступалі з тэрыторыі Беларусі. Значныя страты і правал аперацыі па хуткай акупацыі Кіева прымусілі РФ хутка трансфармаваць уласную мадэль вядзення вайны і шукаць дадатковыя рэсурсы.

Ужо вясной 2022 года назіралася фарміраванне батальённа-тактычных груп у Беларусі і іх перамяшчэнне, выказваліся асцярогі адносна непасрэднага ўступлення Беларусі ў вайну на баку Пуціна.

Апісаная рызыка не рэалізавалася, аднак з 2022 года актывізаваўся працэс інтэграцыі войскаў РБ і РФ. Важнай вяхой стаў 2023 год, калі Масква размясціла ў Беларусі ядзерную зброю на тэрыторыі 1405-й артылерыйскай базы боепрыпасаў, перадаўшы АТРК «Іскандэр-М» у колькасці, паводле спадарожнікавых здымкаў пабудаваных сховішчаў, 24 адзінак. У наступным, 2024 годзе, Мінск сінхранізаваў з Масквой уласную ваенную дактрыну, у прыватнасці на Беларусь афіцыйна распаўсюдзілі расійскі «ядзерны парасон». Таксама з 2009 года дзейнічае пагадненне аб сумеснай рэгіянальнай сістэме СПА, якая з’яўляецца асновай для інтэграцыі гэтых войскаў.

На пачатку ўварвання ўдзел РБ у агрэсіі супраць Украіны зводзіўся да прадастаўлення плацдарму войскам РФ, пасля яе тэрыторыя выкарыстоўвалася для нанесення удараў, аднак па стане на 2026 год Беларусь дарэчна апісаць як абаронены тыл Расіі. Войскі рэспублікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў агрэсіі, аднак Лукашэнка цалкам садзейнічае Крамлю ў іншых сферах.

Паспяховая кампанія удараў Сіл абароны Украіны (СОУ) па расійскіх НПЗ прывяла да дэфіцыту дызеля і бензіну на рынках Расіі. Магутнасці Мазырскага і Наваполацкага НПЗ, якія будаваліся СССР для экспарту ў Еўропу, істотна перавышаюць патрэбы самой рэспублікі. Раней іх прадукцыя ішла на продаж у Еўропу, цяпер — у Расію. Размяшчэнне ў Беларусі абараняе іх ад украінскіх удараў, і аб’ём іх экспарту паліва ў Расію імкліва расце. Цяпер беларускае паліва складае 6% расійскага рынку — рост прыкладна ў 4 разы за апошнія 12 месяцаў.

Беларуская прамысловасць уцягнутая ў цыкл вытворчасці расійскага ВПК. Каля 500 прадпрыемстваў займаюцца вырабам ваеннай прадукцыі, рамонтам і абслугоўваннем тэхнікі або працуюць у сумежных сферах. Беларуская чыгунка ў 2022 годзе выкарыстоўвалася для забеспячэння частак Узброеных Сіл РФ, што наступалі на поўнач Украіны, сёння ж яна забяспечвае лагістыку рэсурсаў для расійскай ваеннай прамысловасці, а беларуская медыцынская сістэма з 2022 года займаецца лячэннем і рэабілітацыяй ваеннаслужачых Расіі.

Акрамя таго, РБ з’яўляецца адным з «шлюзаў» для абыходу санкцый з боку РФ. Праз беларускія буферныя фірмы набываюцца як элементы заходняй электронікі, крытычныя для расійскага ўзбраення, так і ажыццяўляецца шэры імпарт тавараў грамадзянскага прызначэння.

Згодна з Рэзалюцыяй ААН 3314 Беларусь, улічваючы вышэйпералічанае, з’яўляецца саўдзельніцай агрэсіі супраць Украіны. Адпаведна, міжнароднае права (Статут ААН) будзе лічыць украінскія ўдары па аб’ектах у Беларусі законнымі. Але на практыцы Кіеў устрымліваецца ад падобных дзеянняў як праз уласнае нежаданне паглыбляць канфлікт з Мінскам і павялічваць рызыку прыцягнення падраздзяленняў беларускага войска да вайны, так і праз пазіцыю заходніх партнёраў, якія не жадаюць пашырэння геаграфіі канфлікту.

Палітычны тупік Мінска

Аляксандр Лукашэнка не з’яўляецца легітымным прэзідэнтам Беларусі. Аляксандр Лукашэнка — дыктатар, modus operandi якога накіраваны на ўтрыманне ўлады ў рэспубліцы ў ўласных руках. Эканамічная і палітычная стабільнасць рэжыму, што кіруе ў Мінску, залежыць ад Масквы. Гэта залежнасць істотна паглыбілася пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года, якія значна абмежавалі сувязі Лукашэнкі з Захадам. Вынікам стала страта суверэнітэту дэ-факта пры яго захаванні дэ-юрэ.

Малаверагодна, што сам Лукашэнка быў прыхільнікам ідэі ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе — цалкам верагодна, што ён даведаўся пра гэта ў апошнюю чаргу. Рэжым Лукашэнкі не атрымае выгод ад расійскай агрэсіі нават у выпадку яе поўнага поспеху — што, відавочна, ужо даўно з’яўляецца немагчымым варыянтам. Аднак беларускі дыктатар дзейнічае ва ўмовах надзвычай абмежаванага суверэнітэту і не валодае здольнасцю адмовіцца ад, хай і ўскоснага, удзелу ў агрэсіі. Страта падтрымкі Масквы для Лукашэнкі вельмі верагодна будзе азначаць страту ўлады як такой — як з рук іншых функцыянераў рэжыму пры падтрымцы Еўропы, так і з боку самой Масквы.

Інтэграцыя расійскай і беларускай эканомік паглыбілася ў выніку санкцый. Аналіз выведкі Літвы паказвае, што нават поўнае аднаўленне эканамічных сувязяў з Захадам не кампенсуе залежнасць Мінска ад Масквы, бо Лукашэнка не гатовы да трансфармацый палітычнага рэжыму, якія будуць павялічваць рызыку страты ўлады. У той жа час жаданне захаваць палітычную стабільнасць прымушае Лукашэнку супрацьстаяць магчымым спробам прыцягнуць армію Беларусі да ўдзелу ў баявых дзеяннях.

Узброеныя сілы Беларусі налічваюць 48 тысяч чалавек. З іх каля 27 тысяч — Сухапутныя войскі, яшчэ 6 тысяч — Сілы спецыяльных аперацый. У 2022 годзе Мінск заяўляў пра планы павялічыць колькасць арміі да 80 тысяч, аднак гэтыя планы не былі рэалізаваныя, у прыватнасці з-за фінансавых цяжкасцяў. Дакладныя лічбы невядомыя, аднак на працягу вайны Беларусь перадала Расіі значную колькасць уласнай ваеннай тэхнікі і боепрыпасаў, а падчас Курскай аперацыі Узброеных Сіл Украіны тэхніка перадавалася нават не са складоў, а з дзеючых падраздзяленняў арміі.

Агульны ўзровень баявой гатовасці арміі Беларусі дарэчы ацаніць як нізкі: армія не мае матывацыі ваяваць у чужой для сябе вайне, яе колькасць не дазваляе праводзіць маштабныя наступальныя аперацыі, а запасы скарачаліся праз перадачу іх Расіі. Хоць Беларусь мае мабілізацыйны рэзерв, па ацэнках, амаль 300 тысяч чалавек, мабілізацыя з’яўляецца надзвычай палітычна таксічным крокам, што бачна на прыкладзе Расіі, і верагоднасць яе абвяшчэння істотна ніжэйшая, чым і без таго нізкая рызыка ўдзелу арміі Беларусі ў агрэсіі. Верагодна таксама, што сам факт перадачы беларускіх запасаў Узброеным Сілам РФ можа выкарыстоўвацца Лукашэнкам як аргумент адносна непрыцягнення ўласных войскаў да наступу — як на Украіну, так і на Балтыю.

Кроў вайны

Гэта стварае сітуацыю, пры якой рэальная ваенная каштоўнасць арміі РБ для Расіі не з’яўляецца высокай, і ў выпадку крайняй неабходнасці яна магла б выкарыстоўвацца для забеспячэння тылавой інфраструктуры — тым, чым Беларусь цяпер і займаецца для РФ. Пры гэтым страты РФ ад уступлення Беларусі ў вайну палягалі б у страце бяспечнага тылу, канала абыходу санкцый, скарачэнні імпарту беларускага паліва, ударах па ВПК РБ.

Гэта змяншае рызыку прыцягнення арміі РБ да ўдзелу ў вайне супраць Украіны або магчымай агрэсіі супраць Балтыі. Аднак Расіі ўсё яшчэ патрэбныя людзі для вайны. З пачатку ўварвання да сярэдзіны 2025 года кантракт з Узброенымі Сіламі РФ падпісалі больш за 1 тысячу беларусаў. Гэта надзвычай малая лічба сведчыць пра агульную незацікаўленасць насельніцтва РБ у вайне.

Больш верагодным варта лічыць прыцягненне беларускіх КДБ і ССА для ажыццяўлення гібрыднай агрэсіі супраць Еўропы, а таксама вербаванне мясцовых радыкалаў Масквой як для прыцягнення чалавечага рэсурсу, так і для ціску на рэжым Лукашэнкі знутры. Мадэль стварэння кіраваных правых радыкалаў паспяхова рэалізаваная Расіяй на ўласнай тэрыторыі. «Руская грамада», «Паўночны чалавек» і аналагічныя арганізацыі з’яўляюцца інструментамі каналізацыі этнанацыяналізму, вулічнага гвалту без прамога прыцягнення ўлады і вербавання дабравольцаў на СВА.

У верасні 2026 года ў Беларусі была створаная радыкальная арганізацыя «Чорныя русы». Маніфест групоўкі заклікае да аднаўлення «славянскага адзінства» і «трыадзінага народа Расіі, Беларусі і Украіны». У ноч з 5 на 6 кастрычніка невядомыя людзі ў масках суправаджалі 20 нелегальных мігрантаў да мяжы з Латвіяй, каб забяспечыць іх перасячэнне мяжы. Калі латвійскія памежнікі паспрабавалі перашкодзіць перасячэнню мяжы, невядомыя кідалі ў іх камяні, праяўлялі слоўную агрэсію і пагражалі «прадметам, падобным да зброі». Латвійскія памежнікі адступілі. Адказнасць за супрацьстаянне на сябе ўзяла арганізацыя «Чорныя русы».

Пазней група невядомых зноў перасекла мяжу: яны пашкодзілі электрашчыток і выкралі камеры відэаназірання, пасля чаго вярнуліся на тэрыторыю Беларусі. 7 кастрычніка адказнасць за гэты інцыдэнт таксама ўзялі на сябе «Чорныя русы».

Паводле сацсетак самой арганізацыі, яны праводзяць вайсковыя вывучкі са зброяй і рыхтуюцца да супрацьстаяння з Захадам. Улічваючы ўзровень рэпрэсіўнага кантролю ў Беларусі з боку КДБ, выглядае надзвычай малаверагодным, што падобная арганізацыя можа існаваць без прамога кантролю з боку спецслужбаў РБ або, што яшчэ больш верагодна, самой Расіі. Паспяховае правядзенне гэтых аперацый стварае рызыку іх паўтору і агульнага паглыблення гібрыднай агрэсіі Масквы супраць Еўропы, на гэты раз і з фактычным парушэннем мяжы ўзброенымі групоўкамі без распазнавальных знакаў.

Высновы

Расійская агрэсія супраць Еўропы працягваецца, а рызыка ваеннага ўварвання ў Балтыю застаецца дастатковай, каб Еўропа рыхтавалася да падобнага сцэнару. Няма магчымасці загадзя вызначыць дакладную канфігурацыю ўцягнутасці рэжыму Лукашэнкі ў гэтыя дзеянні, аднак наяўныя даныя і патэрны дазваляюць ацаніць магчымыя варыянты развіцця.

Лукашэнка будзе імкнуцца мінімізаваць непасрэдную ўцягнутасць Беларусі ў агрэсію, паколькі яму гэта нявыгадна. Затое РБ і надалей будзе аказваць Расіі поўнае эканамічнае і інфраструктурнае садзейнічанне. Армія Беларусі не гатовая да вядзення баявых дзеянняў нават узору 2022 года, не кажучы ўжо пра сучасную вайну, а яе прыцягненне можа абярнуцца палітычнай турбулентнасцю ў Мінску, што пагражае дэстабілізацыяй часткі тылу расійскай ваеннай машыны.

Страта значнай часткі суверэнітэту Мінскам дазволіць РФ паглыбляць меры па вербаванні грамадзян Беларусі для ўдзелу ў вайне, развіцці радыкальных падкантрольных арганізацый для ажыццяўлення гібрыднай агрэсіі супраць Еўропы і пашырэнні пула ўласнага сілавога рэсурсу ва ўнутранай палітыцы Беларусі, а рэсурсы КДБ і ССА РБ будуць выкарыстоўвацца для працягнення ценявой вайны супраць Еўропы і зачысткі ўнутрыпалітычнага поля Саюзнай дзяржавы. Для самога Лукашэнкі гэты сцэнар азначае захаванне цяперашняга статус-кво.

Сцэнар паўнамаштабнага ўварвання Расіі ў Балтыю з’яўляецца максімальна рызыкоўным для Мінска. Вялікая верагоднасць, што ў такім сцэнары тэрыторыя рэспублікі зноў стане плацдармам для ўварвання, і як следства існуе значная рызыка, што эскалацыя баявых дзеянняў супраць НАТА нівелюе тую недатыкальнасць, якая ёсць у рэжыму Лукашэнкі цяпер, і прамысловыя, энергетычныя і іншыя аб’екты рэспублікі стануць мэтамі ваенных удараў. Рэалізацыя падобнага сцэнару патрабуе ад РФ частковага або поўнага спынення наступальных аперацый ва Украіне або ж аднаўлення мабілізацыйных мер узору 2022 года. Калі адзін або абодва гэтыя фактары рэалізуюцца, рызыку ўварвання варта ацэньваць як крытычную.

Сцэнар расійскай абмежаванай агрэсіі, у прыватнасці акупацыя Нарвы па сцэнары ўсходу Украіны 2014 года або дэсантная аперацыя на Готланд, даюць рэжыму Лукашэнкі шанцы захаваць статус-кво, аднак калі падобныя дзеянні Масквы не прынясуць жаданага для яе выніку ў выглядзе імплозіі НАТА, рызыкі прамога ўцягвання Мінска ў вайну ўзрастуць.

Беларускі рэжым не з’яўляецца самастойным актарам. Ён мае абмежаваную аўтаномію ў межах расійскай імперскай структуры, аднак само захаванне рэжыму завязана на паступовай страце гэтай аўтаноміі на карысць Масквы.