Прывід пуцінізму пакідае Еўропу
- 29.10.2026, 8:59
Вынікі выбараў у Сербіі шакавалі краіну, рэгіён і многіх у Еўропе.
Правапапулісцкія рэжымы Орбана ў Венгрыі і Вучыча ў Сербіі крытыкі называлі аўтарытарнымі, параўноўвалі з расійскай уладай і нават абвінавачвалі ў фашызме. Аднак у нядзелю Вучыч мірна прызнаў паразу на выбарах; да яго тое самае зрабіў Орбан. Якой на самой справе была іх улада — і што іх сыход значыць для Еўропы? Распавядае Бі-бі-сі.
Вынікі нядзельных выбараў у Сербіі шакавалі краіну, рэгіён і многіх у Еўропе. Аляксандар Вучыч і яго «Сербская прагрэсіўная партыя» (СНС) дамінавалі ў нацыянальнай палітыцы чатырнаццаць гадоў. Сацапытанні паказвалі, што «Студэнцкі спіс» — новая палітычная сіла, не звязаная з дыскрэдытаванай старой апазіцыяй, — стане першым сур'ёзным апанентам для кіроўнай партыі. Вучыч і сам прызнаваў, што барацьба будзе нялёгкай. Але амаль ніхто не чакаў, што экс-прэзідэнт выступіць амаль адразу пасля закрыцця ўчасткаў, прызнае паразу і павіншуе пераможцаў.
«Я ніколі не бачыла столькі радасці. Нібыта гэта Новы год або Каляды», — сказала мне журналістка Лілі Лінч, якая дзве ночы запар назірала народныя гулянні ў цэнтры Бялграда.
Лікаванні — рэакцыя на пераканаўчую перамогу «Студэнцкага спісу», які атрымаў парламенцкую большасць і набраў на паўмільёна галасоў больш, чым блок Вучыча. Але іх маштаб зразумелы толькі з улікам таго, наколькі неверагодным здавалася тое, што адбылося, яшчэ некалькі дзён таму.
На баку Вучыча была згуртаваная каманда, адміністрацыйны рэсурс і добра адладжаны медыяапарат, у тым ліку грамадскае тэлебачанне, а таксама адкрытая падтрымка Расіі, блізкія сувязі з адміністрацыяй Трампа ў ЗША і цесныя адносіны з Кітаем, Ізраілем і ААЭ.
У апазіцыйных кандыдатаў не было ні аналагічнага досведу, ні знешняй падтрымкі. Нягледзячы на гэта, Вучыч абвінавачваў апазіцыю ў працы на замежныя спецслужбы. Нарэшце, у мінулым сербскія ўлады ўжо праяўлялі вынаходлівасць у выпадку нявыгаднага зыходу галасавання: напрыклад, у 2022 годзе на некалькі месяцаў было зацягнутае абвяшчэнне фінальных вынікаў праз паўторнае галасаванне на шэрагу ўчасткаў.
Улічваючы ўсё гэта, ад Вучыча не чакалі адназначнага і хуткага прыняцця вынікаў у выпадку паразы. У апошнія гады крытыкі ўсё часцей абвінавачвалі яго ў канцэнтрацыі ўлады і палітызацыі дзяржаўных інстытутаў, у парушэнні незалежнасці судоў і свабоды слова. Ліберальныя СМІ апісвалі яго не толькі як правага папуліста, але і як аўтарытарнага лідара — і ўсё часцей параўноўвалі з Пуціным і нават называлі «маленькім Пуціным», паўтараючы за косаўскім прэм'ерам Курці.
«Я мог дапусціць перамогу «Студэнцкага спісу», але я дакладна не чакаў настолькі пераканаўчай перамогі, што ў Вучыча не застанецца іншага выбару, як прызнаць паразу. Я таксама здзіўлены, што такі вынік выбараў не прывёў да гвалту», — кажа Вук Вуксановіч, выкладчык міжнародных адносін у Каралеўскім каледжы Лондана.
Падобны сцэнарый да гэтага разгарэўся ў суседняй Венгрыі, дзе ў красавіку на парламенцкіх выбарах перамагла апазіцыя, перапыніўшы 16-гадовае кіраванне Віктара Орбана і яго партыі «Фідэс». Віцэ-прэзідэнт ЗША Джэй Дзі Вэнс нават прылятаў у Будапешт, каб падтрымаць Орбана; у яго карысць выказаліся і Пуцін, і ізраільскі прэм'ер Нетаньягу. У сваёй агітацыі кіроўная сіла выкарыстоўвала антыўкраінскія тэмы і нават заяўляла пра нібыта падрыхтоўваную ўкраінскую змову з мэтай захопу ўлады. Урэшце, аднак, Орбан прызнаў паразу ў дзень выбараў і патэлефанаваў лідару апазіцыі Пэтеру Мад'яру, каб павіншаваць яго з перамогай.
Орбана параўноўвалі з Пуціным яшчэ даўжэй і часцей, чым Вучыча. У 2024 годзе прэзідэнт ЗША Джо Байдэн абвіначаў венгерскага лідара ў «імкненні да дыктатуры»; яшчэ за дзесяць гадоў да гэтага сенатар Джон Маккейн назваў яго «неафашысцкім дыктатарам». Пра прыкметы фашызму ў венгерскай палітыцы пісаў вядомы філосаф з Ельскага ўніверсітэта Джэйсан Стэнлі, а былая дзяржсакратарка ЗША Мадлен Олбрайт абвінавачвала Орбана ў фашысцкіх тэндэнцыях. Пры гэтым гаворка ішла не толькі пра нацыяналізм і антысемітызм, але і пра палітычную сістэму. «Фашызм — гэта не ідэалогія, а працэс захопу і ўтрымання ўлады», — казала Олбрайт.
Большасць палітолагаў не падзялялі такіх крайніх ацэнак, але ўказвалі на сур'ёзную пагрозу вяршэнству закона ў краіне, на абмежаванне свабоды слова і рост карупцыі. Аднак пасля мірнай змены ўлады ў Венгрыі і ў Сербіі — ці былі яны аўтарытарнымі?
«Аўтарытарныя лідары дрэнна ўмеюць аддаваць уладу», — адзначае Дзімітар Бечаў, навуковы супрацоўнік Оксфардскага ўніверсітэта і фонду «Карнегі-Еўропа». Ён нагадвае, што палітолагі спецыяльна прыдумалі тэрмін «гібрыдныя рэжымы» для палітычных сістэм, якія спалучаюць элементы дэмакратыі і аўтарытарызму. Падобныя рэжымы тэарэтычна можна перамагчы праз выбары — але з-за маніпуляцый правіламі і выкарыстання адмінрэсурсу гэта патрабуе значна большых намаганняў, чым у класічнай дэмакратычнай сістэме.
На яго думку, сам факт членства Венгрыі ў Еўрасаюзе і статус кандыдата ў ЕС у выпадку Сербіі надае ім пэўны імунітэт ад аўтарытарызму. Для абедзвюх краін менавіта ЕС з'яўляецца асноўным гандлёвым партнёрам, абедзве краіны таксама атрымліваюць фінансаванне ад ЕС і не могуць сабе дазволіць цалкам сапсаваць адносіны.
«Гэта гібрыдныя рэжымы, — згаджаецца Вуксановіч з Каралеўскага каледжа Лондана. — Вынікі выбараў паказваюць, што гаворка не пра еўрапейскія рэплікі Паўночнай Карэі — гаворка пра краіны, інтэграваныя ў рамкі еўрапейскай палітыкі і тым самым абмежаваныя ў тым, як далёка лідары могуць зайсці перад тварам сур'ёзнага выкліку іх уладзе».
У абвінавачанняў у пуцінізме на адрас Орбана і Вучыча быў і больш празаічны бок — іх сяброўства з расійскім лідарам. Але і тут змена ўлады не азначае поўнага развароту ў знешняй палітыцы. У Венгрыі перамога Мад'яра паклала канец прарасійскім наратывам у рыторыцы кіроўнай партыі, а таксама канец сувязям венгерскіх спецслужбаў з расійскімі. Пры гэтым новыя ўлады не збіраюцца адмаўляцца ад расійскага газу, па-ранейшаму не прадаюць зброю Кіеву і не падтрымліваюць уступленне Украіны ў ЕС па паскоранай працэдуры.
Тога ж самага чакае ў Сербіі палітолаг Вуксановіч. Ад новых уладаў можна чакаць адмовы ад прарасійскіх наратываў і ад цеснага супрацоўніцтва з расійскай разведкай, аднак яны застануцца зацікаўленыя ў расійскім газе і добрых адносінах з Масквой — хаця б дзеля працягнення яе падтрымкі ў пытанні Косава, асабліва з улікам месца Расіі ў Савеце Бяспекі ААН.
«З усіх сфер, якія змяняцца з прыходам «Студэнцкага спісу» да ўлады, знешняя палітыка змяніцца менш за ўсё», — згаджаецца Лілі Лінч.
І калі фашызм і пуцінізм былі няўдалымі параўнаннямі для аналізу папулістаў Цэнтральнай Еўропы, існуе іншая, хай і вельмі размытая, ідэалогія, якая дапамагае зразумець як іх стыль кіравання, так і гатоўнасць прызнаць паразу на выбарах.
Гэта голлізм, названы ў гонар генерала Шарля дэ Голя, заснавальніка і першага прэзідэнта сучаснай (пятай) Французскай Рэспублікі. Дэ Голь са скепсісам ставіўся да парламента і аддаваў перавагу прамой дэмакратыі і такім яе праяў, як рэферэндумы. Як і цяпер Орбан і Вучыч, ён выкарыстоўваў у агітацыі вобраз знешняга ворага, каб дыскрэдытаваць апазіцыю ўнутры краіны — у пасляваенным французскім кантэксце гэта быў Савецкі Саюз і французскія камуністы адпаведна. Пры гэтым, нягледзячы на палкі антыкамунізм, дэ Голь быў скептычна настроены ў дачыненні да ЗША і ў 1966 годзе вывеў Францыю з ваеннай складовай НАТА.
З гэтым параўнаннем згодны і сам Орбан, які ў 2015 годзе абвясціў: «Мы, венгры, — голлісты гэтага кантынента!» Яшчэ раней калонка ў газеце Le Monde пералічвала «голлісцкія аспекты» ў постаці Орбана, такія як палкі антыкамунізм у пары са скепсісам у дачыненні да глабальнага капіталізму і ўхіл на нацыянальны суверэнітэт.
Рыторыка нацыянальнай велічы, захапленне знешняй палітыкай, антылібералізм, папулізм і жаданне пабудаваць моцную дзяржаву, фігура харызматычнага лідара — так пералічвае падабенствы паміж голлізмам і ідэалогіяй Орбана венгерская палітолаг Эстэр Петранэла Шоош.
Падобна сучасным лідэрам «гібрыдных рэжымаў», дэ Голь быў гатовы змяняць працэдуру выбараў, каб не дапусціць да ўлады апазіцыю, але ніколі не звяртаўся да маніпуляцый галасамі і фальсіфікацыі вынікаў галасавання. На выбарах 1958 года Французская кампартыя набрала больш галасоў, чым «Саюз за новую рэспубліку» (UNR) дэ Голя, але атрымала толькі дзесяць месцаў у парламенце — супраць 189 у UNR. Гэта было вынікам новай канстытуцыі, у якой прапарцыйная выбарчая сістэма была заменена на мажарытарную.
Як і цяпер у Сербіі, менавіта масавыя студэнцкія пратэсты, што пачаліся ў Парыжы ў маі 1968 года, сталі пачаткам канца для дэ Голя. На пэўны час ён страціў кантроль над краінай, а вярнуўшы яго, не ўтрымаўся пры ўладзе. У 1969-м ён прапанаваў рэферэндум аб канстытуцыйнай рэформе. Выбарцы яго адхілілі, і дэ Голь пайшоў у адстаўку, завяршыўшы палітычную кар'еру.
Але якой бы разнавіднасцю правага папулізму ні была распаўсюджаная ў Цэнтральнай Еўропе за апошняе дзесяцігоддзе, паразы Орбана і Вучыча азначаюць, што яна выбарцам прыелася.
«У глабальным сэнсе канец эры Вучыча — яшчэ адно сведчанне стомы ад правага папулізму, які ўзнік як адказ на фінансавы крызіс 2008 года. Гэта не значыць, што папулізм не муціруе ў нешта новае. Але гэтая канкрэтная версія папулізму выглядае заезджанай. Цяжка выстаўляць сябе праведным змагарам з сістэмай, калі ты быў пры ўладзе больш за дзесяць гадоў і за гэты час істотна разбагацеў. У пэўны момант ты сам становішся сістэмай», — кажа Лілі Лінч.