Яўген Афнагель: Беларуская рэвалюцыя можа пачацца ўжо заўтра
- 30.10.2026, 11:15
Любы правал рэжыму можа за лічаныя дні абрынуць дыктатуру.
У Сербіі адбыліся гістарычныя падзеі. Пасля амаль двух гадоў пратэстаў прарасейскі палітык Аляксандар Вучыч прайграў парламенцкія выбары «Студэнцкаму спісу». Паліцыя пачала пакідаць цэнтр Бялграда, а журналісты рэгіянальнага грамадскага тэлеканала RTV папрасілі прабачэння за гады аднабаковай падачы інфармацыі.
Ці можна назваць падзеі ў Сербіі «аксамітнай рэвалюцыяй» і перамогай негвалтоўнага супраціву?
Пра гэта сайт Charter97.org пагаварыў з былым палітвязнем, каардынатарам грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Яўгенам Афнагелем:
— Гэта прыклад перамогі негвалтоўнай аксамітнай рэвалюцыі, асабліва калі ўлічыць інфармацыю, якая з’явілася пасля выбараў. Нагадаю, некалькі сербскіх і еўрапейскіх крыніц паведамілі, што Вучыч планаваў ваенны пераварот. У Бялград былі сцягнутыя дадатковыя войскі.
Сербская апазіцыя прадухіліла такі сцэнар, прадэманстраваўшы сілу і рашучасць. Калі б гэтага не адбылося, аўтарытарны рэжым у Сербіі ператварыўся б у адкрытую дыктатуру, Вучыч пайшоў бы на ваенны пераварот пры падтрымцы Расіі і вайскоўцаў, шмат хто з якіх быў на ягоным баку. Тады карціна была б зусім іншай.
— Што стала галоўным фактарам поспеху пратэстаў?
— Пратэсты пачаліся не ўчора і не пазаўчора. Выбары 25 кастрычніка сталі завяршэннем доўгай кампаніі негвалтоўнага супраціву, якая стартавала два гады таму, пасля трагедыі ў Нові-Садзе. Тады, нагадаю, абрынуўся навес чыгуначнага вакзала, загінулі людзі. Адна з прычын трагедыі — карупцыя і безадказнасць уладаў. Гэты трыгер ператварыў схаванае незадаволенне і размовы на кухнях у магутную і арганізаваную сілу.
Пасля гэтага пачаліся блакады ўніверсітэтаў, вулічныя акцыі. Стала відавочна, што ўлада не здольная спраўляцца з крызіснымі сітуацыямі. У сакавіку 2025 года ў Бялградзе прайшоў адзін з самых масавых маршоў пратэсту, калі сотні тысяч людзей выйшлі на вуліцы.
Было бачна, што лідары апазіцыі добра ведалі гісторыю супраціву апошніх дзесяцігоддзяў. Яны выкарыстоўвалі досвед «Отпора», інструменты негвалтоўнага супраціву, якія працавалі ў іншых краінах.
Другі фактар: апазіцыя пастаянна дэманстравала сілу, рашучасць і прынцыповасць, змяняла тактыку пры неабходнасці, але не адступала ад галоўнага патрабавання: «Вучыч павінен сысці».
Трэці фактар — лідары. Звярніце ўвагу: «Студэнцкі спіс» прадстаўляюць зусім розныя людзі. Ілія Срданавіч — прафесар медыцынскага факультэта і кардыёлаг, Дэян Шошкіч — эканаміст і былы кіраўнік Нацыянальнага банка, акцёр Ціхамір Станіч, легенда югаслаўскага баскетбола Дэян Бодірога. Гэта не палітыкі, а звычайныя грамадзяне краіны, прадстаўнікі розных сацыяльных груп. Нешта падобнае было і ў Беларусі ў 2020 годзе.
Ну і, вядома, нельга не згадаць важны момант: усё ж Сербія не мае агульнай мяжы з галоўным спонсарам і абаронцам дыктатарскіх рэжымаў — Расіяй.
— Якія прыёмы негвалтоўнага супраціву сербскай апазіцыі і студэнцкага руху сталі вырашальнымі для перамогі? Як ім удалося аб’яднаць грамадства і ператварыць пратэст у палітычны вынік?
— За апошнія два гады ў Сербіі быў выкарыстаны шырокі спектр метадаў негвалтоўнага супраціву. Ключавымі я б назваў блакады ўніверсітэтаў і акупацыйныя забастоўкі ў 2025 годзе. Студэнты або работнікі прадпрыемстваў не проста абвяшчаюць забастоўку. Яны робяць сваё прадпрыемства або ВНУ «тэрыторыяй свабоды» і не дапускаюць туды праціўніка.
Такіх цэнтраў у Сербіі ў пэўны момант стала вельмі шмат. Улады проста не ведалі, што з імі рабіць. Адно — калі людзі бастуюць, не выходзяць на працу і сядзяць па дамах. Іншае — калі сімвалы і сцягі апазіцыі лунаюць над універсітэтамі і заводамі, з’яўляюцца ў цэнтры горада, і ўсё гэта бачаць.
Выкарыстоўваліся дзясяткі іншых метадаў: байкоты, мірныя вулічныя акцыі і перформансы, хвіліны маўчання, сімвалічныя 15-хвілінныя прыпынкі руху, блакіроўкі мастоў і дзяржаўных прадпрыемстваў, маршы паміж гарадамі, адмаўленне ад супрацоўніцтва. Такім чынам кожны прыхільнік перамен знаходзіў для сябе месца і магчымасць унесці ўклад у агульную справу.
— Што беларусы могуць узяць з досведу Сербіі для будучай перамогі над дыктатурай Лукашэнкі?
— Беларусы не ўпершыню выкарыстоўваюць досвед Сербіі. Калісьці, 26 гадоў таму, пасля перамогі над Мілошавічам, у Мінск прыехалі лідары «Отпора». Мы з імі сустракаліся, гаварылі пра тое, як ім удалося звяргнуць дыктатара, абмяркоўвалі перспектывы перамен у нашай краіне.
Менавіта тады ўзнікла ідэя стварыць беларускі рух супраціву «ЗУБР». Выкарыстанне метадаў «Отпора» і іншых рухаў негвалтоўнага супраціву літаральна за некалькі месяцаў зрабіла «ЗУБР» самай яскравай і папулярнай моладзевай арганізацыяй Беларусі.
Рэвалюцыі і змену ўлады ў аўтарытарных краінах нельга разглядаць ізалявана. Яны заўсёды аказваюць велізарны ўплыў на суседзяў. Першы ўкраінскі Майдан стаў прыкладам для мінскай Плошчы 2006‑га, беларускія пратэсты ў 2010‑м паўплывалі на арабскую вясну. Цяпер беларусы з надзеяй глядзяць на Венгрыю, Сербію і, вядома ж, Украіну.
Упэўнены, што поспехі сіл дабра ў гэтых краінах паўплываюць і на тое, што адбываецца ў Беларусі, і Еўропа стане кантынентам, свабодным ад дыктатур.
Але я хацеў бы вярнуцца да таго, з чаго ўсё пачалося ў Сербіі. Здавалася б, у краіне ўсё спакойна, эканоміка нібыта працуе, заробкі вышэйшыя, чым у некаторых суседзяў, дзяржаўныя і некаторыя незалежныя СМІ кажуць, што ў краіне не ўсё так ужо і дрэнна і пераконваюць у слабасці апазіцыі. Але адбываецца нейкая падзея, і ілюзія стабільнасці рушыць.
Усё незадаволенне, якое назапашвалася на кухнях, у студэнцкіх інтэрнатах і заводскіх курылках, літаральна за некалькі дзён або тыдняў выліваецца на вуліцы і заканчваецца зменай улады.
Так было ў Беларусі ў 2017‑м, калі пачаліся пратэсты супраць Дэкрэта аб дармаедах. Так было і ў 2020‑м. Успомніце словы некаторых незалежных палітолагаў і «карысных ідыётаў» дыктатара пра «моцнага Лукашэнку» і пра тое, што нас чакаюць «самыя сумныя выбары». Тое самае яны кажуць і цяпер, забыўшыся, як селі ў лужыну ў 2020‑м.
Мы ведаем, што беларусы ненавідзяць Лукашэнку, размаўляюць між сабой пра перамены і ўспамінаюць 2020 год. Любы дробны інцыдэнт, любы правал улады можа стаць трыгерам, які запусціць Беларускую рэвалюцыю. Гэта можа здарыцца ўжо заўтра. Нам усім трэба быць да гэтага гатовымі, каб зноў не ўпусціць свой шанец.