Алесь Бяляцкі: Лукашэнка разумее толькі пазіцыю сілы
- 31.10.2026, 14:11
Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру — пра правілы ўзаемадзеяння з дыктатурамі і змены ў беларускім грамадстве.
Рэдактар беларускага Decoder Інга Пец пагаварыў з Алесем Бяляцкім пра час, праведзены ў турме, пра правілы ўзаемадзеяння з дыктатурамі і вызваленне палітзняволеных, а таксама пра тое, як змяніліся яго ўяўленні пра свабоду і выклікі для дэмакратыі.
«Алесь Бяляцкі шмат і весяла смяецца, размова раз-пораз азараецца яго тонкай іроніяй. Калі задумацца, што надало беларускему праваабаронцу сіл перажыць сем з паловай гадоў у турме і не страціць надзеі, дык гэта яго пачуццё гумару.
Яму 64 гады, сваю жыццё ён прысвяціў правам чалавека і змаганню за незалежную і дэмакратычную Беларусь. У 1996 годзе ён заснаваў цэнтр «Вясна», які займаецца тым, што дакументуе парушэнні правоў чалавека, аналізуе рэпрэсіі і дапамагае ахвярам палітычных пераследаў. За гэтую дзейнасць ён заплаціў высокую цану», — піша выданне.
У 2011–2014 гадах рэжым Лукашэнкі кінуў яго за краты і зрабіў гэта другі раз у 2021 годзе. Ён выйшаў на волю напрыканцы 2025-га дзякуючы перамовам паміж мінскай уладай і адміністрацыяй Трампа. З таго часу ён працягвае сваю працу з Нарвегіі. Падчас другога зняволення Бяляцкі быў удастоены Нобелеўскай прэміі міру.
— Вы правялі ў беларускіх турмах больш за сем гадоў, у снежні 2025 года былі вызвалены. Калі вы ўпершыню адчулі сябе сапраўды свабодным?
— Гэта простае і адначасова складанае пытанне. Я адразу вяртаюся ў той дзень. Ён пачаўся вельмі рана, каля чацвёртай раніцы. Нас пабудзілі глыбокай ноччу. Пасля вобшуку ў мяне забралі ўсе паперы. Я напісаў у турме дзве кнігі — забралі і іх. Забралі лісты, усё, што ў мяне было. Потым мяне вывелі за межы калоніі.
Я ўжо разумеў, што гэта нейкае перамяшчэнне. Але куды? У іншую калонію, у СІЗА, можа быць, новая крымінальная справа? Мы ведалі з афіцыйнай інфармацыі, што амерыканскі спецыяльны прадстаўнік Джон Коул збіраецца ехаць у Беларусь, але дакладна не ведалі — калі. Таму я ўзяў з сабой усё, што мог: ежу, вопратку. Думаў, што, магчыма, мяне проста пераводзяць у іншае месца.
Мяне пасадзілі ў машыну без нумароў. У ёй было трое чалавек у цывільным. Было незразумела, хто яны — супрацоўнікі спецслужбаў ці нехта яшчэ. Мы паехалі ў бок Мінска. Калі аб’ехалі Мінск і працягнулі рух да мяжы, стала зразумела, што адбываецца нешта незвычайнае.
На мяжы мы чакалі, пакуль пад’едуць іншыя машыны. У кожнай быў адзін зняволены. Потым нас перасадзілі ў мікрааўтобус і разам з калонай дыпламатаў правезлі праз беларуска-літоўскую мяжу. У маёй групе было дзесяць чалавек, а ўсяго вызвалілі 123 чалавекі. Іншых павезлі праз Украіну.
І вось калі ў аўтобус увайшоў Джон Коул і сказаў: «Вы свабодныя», я яшчэ не адчуў сябе свабодным. Мы выйшлі, там стаялі дыпламаты, яны нам апладзіравалі. Але ўнутранага адчування свабоды не было.
На наступны дзень я прачнуўся ў Вільнюсе. Уначы прыляцела мая жонка з Асло. Гэта была наша другая сустрэча за чатыры з паловай гады. Раніцай я выйшаў на вуліцу, каб ісці ў офіс «Вясны». Усё было заснежана чыстым снегам, вакол стаяла цішыня. І вось тады, калі я ішоў па Вільнюсе, я адчуў: я свабодны.
Турма не адпускае чалавека ў адзін момант. Застаюцца турэмныя звычкі, фобіі, страхі. Мне дагэтуль сняцца сны пра турму — што я зноў там, што вырашаю нейкія праблемы, спрабую ад нечага абараніцца. Турма застаецца з чалавекам яшчэ доўга.
— За гады зняволення ваша разуменне свабоды змянілася? Ці, наадварот, стала больш простым і канкрэтным?
— Калісьці, яшчэ ў школе, мы глядзелі фільм, які называўся «Салодкае слова — свабода». Тады гэта было проста прыгожае выслоўе. А потым я на сабе адчуў, што значыць выйсці з турмы і раптам зразумець, што ты можаш сам вырашаць, што рабіць, куды ісці, з кім гаварыць.
Наогул, свабоду, напэўна, па-сапраўднаму разумееш толькі пасля таго, як прайшоў праз несвабоду. Турма — найбольш экстрэмальны прыклад. У беларускай турме чалавека не проста пазбаўляюць свабоды. Там пастаянна спрабуюць задушыць цябе як асобу.
Ты ўвесь час знаходзішся пад кантролем, пад маральным ціскам, сутыкаешся з правакацыямі, з нялюдскім абыходжаннем. Трэба пастаянна рэагаваць на выклікі, супраціўляцца, спрабаваць захаваць сваё «я», сваю годнасць. Гэтая барацьба ідзе амаль штодня.
У маёй калоніі было да пяцідзесяці палітзняволеных на тысячу чалавек. Нас спецыяльна раскідвалі па розных атрадах. Але мы знаходзілі магчымасці таемна мець зносіны — у сталоўцы, на працы, у бальніцы, там, дзе не было відэакамераў. Дапамагалі адзін аднаму чым маглі. За кантакты з іншымі палітзняволенымі часта каралі.
Гэта сістэма, якая фармавалася яшчэ ў сталінскія часы. За сто гадоў яна мадэрнізавалася, але асноўныя прынцыпы прыніжэння чалавека захаваліся.
— Што вызначала ваша разуменне свабоды да турмы?
— У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў мы па-сапраўднаму адчулі прыход свабоды. Беларусь стала незалежнай. Пачалі стварацца дзяржаўныя дэмакратычныя інстытуты, бурна развіваліся недзяржаўныя арганізацыі, незалежная журналістыка і вольныя прафсаюзы. Гэта быў цяжкі час матэрыяльна, мы жылі бедна, але ў нас было адчуванне, што перад намі адкрываецца добрая будучыня.
Нельга забыць тую вялізную дапамогу, якую беларусам аказвалі розныя нямецкія недзяржаўныя арганізацыі. Дзясяткі тысяч дзяцей з раёнаў, заражаных радыяцыяй, штогод выязджалі ў Нямеччыну на аздараўленне.
Тады мы мала чым адрозніваліся ад літоўцаў, палякаў або ўкраінцаў. Усе знаходзіліся прыкладна на адным узроўні эканамічнага развіцця. А потым тэрыторыя свабоды ў Беларусі пачала паступова скарачацца.
— Калі вы адчулі, што гэта скарачэнне становіцца незваротным?
— Пасля прыходу Лукашэнкі да ўлады і змянення ім Канстытуцыі пад сябе. Яго, дарэчы, абралі на адносна дэмакратычных выбарах — ён быў першым прэзідэнтам Беларусі. Але вельмі хутка ён пачаў знішчаць дэмакратычныя інстытуты.
Спачатку скарачаюцца магчымасці для працы палітычных партый, потым — грамадскіх арганізацый, прафсаюзаў, незалежнай прэсы. Вольнай прасторы станавілася ўсё менш, пакуль яна не звялася да крытычнага ўзроўню.
Крызіс 2020 года паставіў пытанне максімальна востра. На вуліцы выйшла велізарная частка грамадства — сотні тысяч, у суме да мільёна чалавек адначасова ўдзельнічалі ў пратэстах. Яны патрабавалі перш за ўсё сумленных выбараў і дэмакратычных змен у краіне. Найбольш папулярным лозунгам быў «Лукашэнка, сыходзь!»
Гэта была мірная рэвалюцыя. Людзі хацелі змяніць уладу дэмакратычным шляхам. І адначасова яны хацелі вяртання да сваіх нацыянальных вытокаў. Савецкая ўлада праводзіла русіфікацыю, Лукашэнка працягнуў многія з гэтых працэсаў. Працягвалася знішчэнне беларускай дзяржаўнасці, культуры і ідэнтычнасці.
Лукашэнка прайграў выбары, але вырашыў застацца ва ўладзе любой цаной. Ён выбраў шлях масавых рэпрэсій, гвалту і сілавога ўтрымання ўлады.
— Вы ўпершыню сутыкнуліся з пагрозай турмы яшчэ ў савецкі час. У 1982 годзе, калі вам было дваццаць гадоў, вы далучыліся да падпольнай антысавецкай групы. Чаму пайшлі на такі рызыкоўны крок?
— Я разумеў, што гэта вельмі сур’ёзны крок. У Савецкім Саюзе быў магутны КДБ, была Камуністычная партыя, дзяржава цалкам кантралявала грамадства. Я выдатна разумеў, што барацьба супраць аўтарытарызму пахне турмой. Сляпой сіле мы маглі супрацьпаставіць толькі свае перакананні.
Але ў мяне ўжо тады было цвёрдае адчуванне, што савецкая ўлада антыгуманная. Яна знішчае гісторыю і культуру розных народаў, ператварае ўсіх у адзіную масу — савецкі народ. Я не хацеў, каб знікла Беларусь, каб зніклі беларусы як народ. Гэта была галоўная прычына, якая мной рухала.
Калі мне прапанавалі ўвайсці ў падпольную групу, я разумеў, што гэта — Рубікон. Калі яго перайсці, вярнуцца назад будзе цяжка. Але ў мяне было адчуванне, што я далучаюся да нечага вялікага і сапраўднага. Пасля гэтага я не пашкадаваў ні хвіліны пра зроблены выбар.
Мы стараліся знаходзіць легальныя формы працы. Стваралі моладзевыя і культурныя арганізацыі. У 1986 годзе стварылі аб’яднанне маладых літаратараў пры Саюзе пісьменнікаў Беларусі «Тутэйшыя».
У 1987 годзе ўзнікла аб’яднанне моладзевых арганізацый ужо з палітычнымі пунктамі ў праграме: незалежнасць Беларусі, шматпартыйная сістэма і палітычны плюралізм, незалежныя прафсаюзы, адраджэнне беларускай культуры і мовы, уласнае войска, памежная служба і пошта.
Мы падтрымлівалі сувязі з моладзевымі дэмакратычнымі арганізацыямі ва Украіне, Літве і Латвіі, якія думалі і дзейнічалі так жа, як і мы.
— Пасля распаду Савецкага Саюза вы працягнулі гэтую працу ўжо ў незалежнай Беларусі. Але турма тады зноў стала рэальнай перспектывай.
— Так. Мяне многа разоў затрымлівалі, арыштоўвалі. У 1990 годзе было крымінальнае справа пасля адной з антысавецкіх дэманстрацый. Потым, у 2003 годзе, пазбавілі рэгістрацыі праваабарончы цэнтр «Вясна».
Мае больш маладыя калегі тады былі разгубленыя: што нам рабіць без рэгістрацыі? Я сказаў: хлопцы, мы працавалі ў 1980-я гады падпольна, і нам рэгістрацыя не была патрэбная. Давайце рабіць так жа. І мы працягнулі працу.
Потым улады ўвялі крымінальную адказнасць за дзейнасць ад імя незарэгістраванай арганізацыі. Некалькі маладых людзей былі асуджаныя. Улады тады баяліся нас кранаць, бо «Вясна» ўжо набыла вядомасць і аўтарытэт.
Але пасля выбараў 2010 года мяне арыштавалі. Я выйшаў у 2014 годзе. У 2015-м былі вызваленыя іншыя палітвязні. Тады настаў перыяд адноснага пацяплення.
Сёння, азіраючыся назад, мы разумеем, што гэта былі толькі розныя этапы аднаго працэсу.
— То-бок рэпрэсіі пасля 2020 года выраслі не з нікуль?
— Вядома, не. Рэпрэсіўны механізм існаваў даўно. Проста ў розныя перыяды ён выкарыстоўваўся з рознай інтэнсіўнасцю.
Перад 2020 годам Лукашэнка некалькі гадоў ствараў вобраз міралюбівага кіраўніка, такога «бацькі народа». Але калі мільёны беларусаў запатрабавалі пераменаў, маскі былі скінутыя, і наступіў перыяд жорсткасці і гвалту.
Ён мог не ісці на масавыя рэпрэсіі, але ён спаліў за сабой масты. У выніку — забітыя пратэстоўцы, дзесяткі тысяч беларусаў прайшлі праз катаванні, затрыманні і турму. Сотні тысяч былі вымушаныя выехаць з Беларусі. Беларускае грамадства за чвэрць стагоддзя моцна змянілася, а Лукашэнка па сваіх поглядах застаўся такім, якім і быў.
— У 2020 годзе вы разумелі, што самі можаце апынуцца ў турме. Чаму ўсё ж не з’ехалі?
— Мы выдатна разумелі, што знаходзімся ў групе рызыкі. Мы збіралі інфармацыю пра парушэнні правоў чалавека, дакументавалі катаванні, апытвалі сотні людзей. Увесь час пасля выбараў ішлі масавыя затрыманні, арышты.
Частка нашай арганізацыі пераехала ў Вільнюс. Але асабіста я лічыў, што павінен заставацца ў Беларусі. Людзі супраціўляліся дыктатуры і мелі патрэбу ў нашай дапамозе. Я разумеў, што мой арышт будзе яшчэ адным сведчаннем беззаконня ўладаў.
У нас была магчымасць з’ехаць. Але мы засталіся.
У выніку мяне і маіх калег пасадзілі ў турму. Мой тэрмін расцягнуўся на чатыры з паловай гады.
— У нейкі момант, асабліва пасля пачатку паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну, не ўзнікала адчування, што ваша барацьба стала практычна безнадзейнай?
— Вядома, былі вельмі цяжкія моманты. Калі пачалася вайна, я знаходзіўся ў ізаляцыі ў мінскім СІЗА. Беларусь фактычна ператварылася ў краіну-агрэсара, памочніцу Расіі.
Праблемы беларускіх палітзняволеных адышлі на трэці план. Беларусь перастала быць у цэнтры міжнароднай увагі, бо пачалася вялікая вайна. У нас практычна зніклі кантакты з вонкавым светам. Лістоў было вельмі мала. Мы сядзелі, як ваеннапалонныя.
— Як з вамі абыходзіліся ў турме?
— Палітзняволеных прымушалі працаваць, прыніжалі, аказвалі велізарны маральны і псіхалагічны ціск. Медыцынская дапамога была вельмі дрэнная. Некаторыя людзі памерлі ў турме. Мяне таксама нармальна не лячылі, хоць я ўжо немалады чалавек і ў мяне былі праблемы са здароўем.
Калі ў цябе наперадзе яшчэ дзесяць гадоў тэрміну, ты разумееш, што можаш увогуле не ўбачыць таго, дзеля чаго пачынаў гэтую барацьбу. Але адступаць не было куды.
— Вы калі-небудзь сумняваліся ў правільнасці абранага шляху ў моманты слабасці?
— Не. Бо для мяне абарона правоў чалавека — гэта не проста захапленне або праца. Гэта маё жыццё. Жыццё можна пражыць па-рознаму. Для мяне было важна бачыць Беларусь дэмакратычнай, незалежнай, еўрапейскай краінай. І я рабіў усё, што мог, для гэтага.
Мая місія яшчэ не скончылася. Пасля таго як я стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі міру, у мяне з’явіліся дадатковыя абавязкі. Цяпер тым больш нельга проста ляжаць на канапе і глядзець тэлевізар. Я стварыў Фонд Алеся Бяляцкага, зарэгістраваў яго ў Варшаве, наша асноўная задача — падымаць пытанні захавання і развіцця правоў чалавека, развіваць міротворчасць ва Усходняй Еўропе і ва ўсім свеце. За апошнія гады свет стаў больш далікатным і патрабуе больш актыўнай абароны.
Я ўпэўнены, што тое, што мы рабілі, не было марным. Гэта правільныя і важныя рэчы. Яны застануцца пасля нас для наступнага пакалення.
— Зараз ідзе дыялог паміж адміністрацыяй Трампа і Лукашэнкам, у выніку якога былі вызвалены палітзняволеныя. Як вы ставіцеся да такога практычнага падыходу?
— Я гляджу на гэта перадусім як на перамоўную стратэгію: людзей вызваляюць у абмен на нейкія эканамічныя або палітычныя ўступкі.
Людзі дзякуючы гэтаму выходзяць на волю, я гэта падтрымліваю. Для мяне гэта перадусім гуманітарнае пытанне.
Але ёсць небяспека: палітзняволеныя могуць ператварыцца ў пастаянны тавар. Адных выпускаюць, а потым рэжым набірае новых. Атрымліваецца бясконцая карусель.
Таму трэба не толькі вызваляць людзей, але і дамагацца спынення рэпрэсій. Ведаючы Лукашэнку ўжо больш за трыццаць гадоў, я ўпэўнены, што ён як дыктатар разумее толькі пазіцыю сілы.
— Але хіба перамовы самі па сабе не могуць прывесці да легітымацыі рэжыму?
— Менавіта таму тут патрэбная асцярожнасць. Вызваленне палітзняволеных — гэта адно. Палітычная і эканамічная легалізацыя рэжыму — зусім іншае.
Я размаўляю з еўрапейскімі палітыкамі і кажу: не трэба спяшацца адмяняць санкцыі. Бо гэта будзе ўспрынята рэжымам як яго перамога і слабасць Еўропы.
Еўропа павінна задаць сабе пытанне: што такое Беларусь? Гэта еўрапейская краіна ці не? Ці мае беларускі народ права быць часткай еўрапейскай дэмакратычнай прасторы?
— Вы кажаце пра неабходнасць захоўваць ціск на рэжым. Але адначасова ці патрэбныя каналы зносін з ім?
— Перамовы могуць быць карысныя, калі яны дазваляюць вызваляць людзей або вырашаць гуманітарныя праблемы. Але нельга паддавацца ілюзіям.
Асноўная мэта Лукашэнкі — заставацца ва ўладзе. Нельга верыць яго абяцанням без канкрэтных дзеянняў.
Мы ўжо праходзілі праз перыяды дыялогу і пацяплення адносін паміж рэжымам і Захадам. А потым усё зноў заканчвалася рэпрэсіямі.
Таму трэба працаваць перадусім з дэмакратычнымі сіламі, падтрымліваць беларускае грамадзянскае грамадства, дапамагаць захоўваць беларускую ідэнтычнасць. Інакш у Беларусь прыйдзе імперская Расія.
— Многія на Захадзе, падаецца, не звяртаюць увагі на гэты аспект.
— Вядома. Гэта пытанне цывілізацыйнага выбару. Вайна Расіі супраць Украіны паказала, наколькі вострым гэтае пытанне з’яўляецца для нашага рэгіёна.
Украінцы сёння плацяць велізарную цану за свой выбар. Яны ваююць за магчымасць быць еўрапейскім, дэмакратычным народам, жыць у незалежнай краіне. Беларусы таксама плацяць высокую цану. Цяпер у лукашэнкаўскіх турмах пакутуюць каля тысячы палітзняволеных. Мільёны людзей у краіне вымушаныя жыць у страху.
У Беларусі практычна знішчаныя незалежныя СМІ, грамадскія арганізацыі, прафсаюзы. Любыя ініцыятывы, незалежныя ад улады, падаўляюцца. У краіне ніколі пасля смерці Сталіна не было такога высокага ўзроўню рэпрэсій.
І цяпер развіваецца яшчэ адна форма рэпрэсій — транснацыянальная. Ціск аказваецца на актывістаў, студэнтаў, беларусаў, якія жывуць за мяжой.
Супраць мяне, напрыклад, нядаўна зноў узбудзілі крымінальную справу ў Беларусі.
— Вы ўсё жыццё змагаліся за дэмакратыю. Але ў заходніх грамадствах многія ўспрымаюць дэмакратыю як нешта само сабой зразумелае. Што б вы ім сказалі?
— Дэмакратыя і свабода — як паветра. Пакуль яго хапае, ты яго не адчуваеш. Калі паветра становіцца мала, пачынаеш разумець, што адбываецца. Але тады ўжо цяжка нешта змяніць.
Мы ў Беларусі гэта перажылі. У пачатку 1990-х у нас было гэтае паветра свабоды. Потым яго станавілася ўсё менш. І нарэшце яно амаль знікла. Дэмакратыю недастаткова проста цаніць. Яе трэба захоўваць і вырошчваць.
Калі дзіцяці з дзяцінства не тлумачаць, што такое дэмакратыя, правы чалавека, талерантнасць, салідарнасць з іншымі людзьмі, калі яно не падключана да прамых дзеянняў, яно можа вырасці чалавекам, які не разумее каштоўнасці гэтых рэчаў.
І тады папулісты і цынікі лёгка перахопліваюць ініцыятыву. Яны абяцаюць просты шлях да вырашэння складаных праблем. Але, як правіла, гэта падман.
— Значыць, абарона дэмакратыі пачынаецца са школы?
— З дашкольнага выхавання. З адукацыі рознага ўзроўню.
Сёння чалавек атрымлівае велізарную колькасць інфармацыі, што заўгодна. Калі чалавек не ўмее крытычна яе ацэньваць, ён становіцца вельмі ўразлівым.
Медыяграматнасць, здольнасць адрозніваць факты ад маніпуляцый, разуменне маральных каштоўнасцяў і дэмакратычных прынцыпаў у грамадстве — усё гэта павінна фарміравацца з дзяцінства.
Важна і тое, што адбываецца па-за школай. Важна, каб людзі мелі магчымасць быць сацыяльна актыўнымі, уключанымі ў жыццё грамадства, маглі аб’ядноўвацца, дапамагаць адно аднаму.
Дэмакратыя існуе не толькі ў парламенце. Яна існуе ў грамадстве.
— Вы цяпер жывяце ў Нарвегіі. Вам здаецца, што і сталыя дэмакратыі павінны быць больш уважлівымі да ўласных праблем?
— Вядома. Гэта праблема не толькі Беларусі. Гэта праблема Нарвегіі, Германіі, Польшчы, любой дэмакратычнай краіны.
Нельга думаць: вось, у нас усё добра, дэмакратыя ўжо ўсталявалася, і цяпер так будзе заўсёды. Дэмакратыю можна вельмі хутка страціць.
— Але чаму вы ўпэўнены, што Беларусь у будучыні ўсё ж стане дэмакратычнай краінай? Пасля ўсяго, што адбылося, гэта гучыць даволі аптымістычна.
— Бо я бачу змены ў самым беларускім грамадстве.
2020 год паказаў: беларусы жадаюць жыць паводле дэмакратычных прынцыпаў. За трыццаць гадоў Беларусь вельмі моцна змянілася. Гэта ўжо зусім іншае грамадства, чым у 1990-я гады. Старое савецкае пакаленне паступова сыходзіць, вырасла новае пакаленне праеўрапейскай моладзі. Вядома, і ў ім ёсць розныя погляды. Але ў цэлым гэта грамадства, якое хоча будаваць дэмакратычную Беларусь.
Галоўнае пытанне сёння — міжнародная і геапалітычная сітуацыя. Калі б не падтрымка Лукашэнкі з боку Пуціна, сітуацыя ў Беларусі ўжо даўно змянілася б. Імперскі, аўтарытарны рэжым у Расіі застаецца адным з галоўных фактараў, што дазваляюць Лукашэнку захоўваць уладу. Дыктатары таксама аб’ядноўваюцца.
Таму вельмі важна, што адбываецца ва Украіне. Калі Украіна зможа захаваць сябе як дэмакратычную дзяржаву, застанецца незалежнай і працягне еўрапейскі шлях, гэта будзе мець велізарнае значэнне і для Беларусі. Мы непазбежна далучымся да Еўропы.
— Атрымліваецца, барацьба за дэмакратыю ў Беларусі сёння — гэта адначасова і барацьба за захаванне самой беларускай суб’ектнасці?
— Так. Дэмакратыя, незалежнасць і нацыянальная ідэнтычнасць тут вельмі цесна звязаныя.
Беларусь — еўрапейская краіна. Беларускае грамадства хоча мець магчымасць развівацца самастойна.
Расія супрацьпастаўляе еўрапейскаму шляху канцэпцыю «рускага свету», дзе для беларусаў як асобнага народа няма месца.
Таму ў інтарэсах усёй Еўропы трэба падтрымліваць беларускіх дэмакратычных актывістаў, грамадскія арганізацыі, культурныя ініцыятывы. Мы самі з’яўляемся часткай беларускага грамадства і разумеем, што там адбываецца. Але нам патрэбныя інструменты, каб працягваць гэтую працу.
І тут ёсць не толькі пытанне добрай волі Еўропы. Ёсць маральная і палітычная адказнасць. Еўропа — гэта наш агульны дом. Тое, што адбываецца ў любой частцы Еўропы, датычыцца ўсіх нас.