Пра Іркуцк, чуму і «разбітая прабірка»

• Аліса Літоўка
• 8.10.2026, 14:38

І вось тут пачынаецца сапраўдная размова.

Я мікрабіёлаг. Допуск да працы з узбуджальнікамі асабліва небяспечных інфекцый атрымлівала ў саратаўскім процічумачным інстытуце «Мікроб» — тым самым, дзе вучаць усіх, хто ў гэтай краіне працуе з чумой. Таму апошні тыдзень чытаю стужку з усё большым раздражненнем.

Нагадаю фактуру. У ноч на 2 кастрычніка ў Шэлехаўскай раённай бальніцы памерла 28-гадовая Дар’я Шыпілава, супрацоўніца Іркуцкага навукова-даследчага процічумачнага інстытута. Амаль дзвесце кантактных узялі пад медыцынскае назіранне, частку бальніцы закрылі на каранцін, больш за шэсцьдзясят супрацоўнікаў інстытута ізалявалі проста ў будынку. Роспатрэбнагляд пры гэтым заявіў, што прычынай смерці стала пнеўманія невыяўленай этыялогіі — хоць слова «чума» публічна прамовіў кіраўнік суседняй Бурятыі.

У інфармацыйны вакуум неадкладна хлынулі версіі. Разбяру дзве галоўныя.

Версія першая: разбітая прабірка

Тэлеграм-каналы і частка выданняў паведамілі, што 25 верасня яна нібыта разбіла прабірку з узбуджальнікам лёгачнай чумы. Ні Роспатрэбнагляд, ні інстытут гэтую версію не пацвярджаюць. І вось чаму я ў яе не веру.

Пачнём з фармулёўкі. «Прабірка з узбуджальнікам лёгачнай чумы» — гэта словазлучэнне, якое не скажа чалавек, што працаваў у такой лабараторыі. Узбуджальнік адзін, Yersinia pestis. Бубоннай, сепсічнай або лёгачнай хвароба становіцца ў залежнасці ад таго, якім шляхам бактэрыя трапіла ў арганізм. У прабірцы не бывае «лёгачнай» чумы, як не бывае асобнай прабіркі з «бубоннай». Ужо па гэтай фразе відаць, што версію пераказваюць людзі, якія пераказваюць словы іншых.

Цяпер пра саму прабірку. У масавай свядомасці гэта тонкае шкло, якое са звонам разлятаецца па падлозе. У сучаснай практыцы працы з патагенамі першай групы расходнік найчасцей пластыкавы, з вінтавай закручвальнай крышкай — менавіта таму, што яго цяжка разбіць і ён сам сабой не адкрываецца. Гэта не выпадковасць і не эканомія: герметычнае вінтавае змацаванне і небіткі паліпрапілен — частка сістэмы біябяспекі. Вобраз «разбіла прабірку» добра працуе ў загалоўку, але дрэнна суадносіцца з тым, як гэтая посуд выглядае ў рэальнай лабараторыі.

Далей — механіка. Праца з жывой культурай узбуджальніка чумы вядзецца не на адкрытым стале і не «пад выцяжкай». Гэта герметычны бокс з пальчаткамі, уманціраванымі ў корпус: рукі ўнутр не заходзяць, матэрыял заносіцца і выносіцца толькі праз шлюз. Плюс процічумачны касцюм. Каб змесціва ўпалай прабіркі ператварылася ў заражэнне чалавека, аэразоль мусіў бы выйсці за межы замкнёнага аб’ёму і пераадолець касцюм. Эпідэміёлаг Міхаіл Фавораў выказаўся прама: пры разбітай прабірцы верагоднасць заражэння надзвычай нізкая.

І галоўнае — што паводле рэгламенту адбываецца далей. Аварыя ў такой лабараторыі — гэта не «ой, прыбралася і пайшла працаваць». Гэта неадкладная апрацоўка, аварыйны пратакол, даклад, ізаляцыя, экстраная прафілактыка антыбіётыкамі. Калі прабірка сапраўды разбілася і пра гэта ведалі — чаму чалавек праз два дні апынуўся дома з тэмпературай, а не пад назіраннем? А калі пра гэта не ведалі — пытанне не да яе, а да таго, чаму ў установе магчыма схаваць аварыю з узбуджальнікам першай групы патагеннасці.

Версія другая: палявое заражэнне ў Бурятыі

Кажуць, што незадоўга да хваробы яна была ў камандзіроўцы ў раёне прыроднага ачага і што ў полі заражаюцца часцей, чым у лабараторыі. Гістарычна — так. Сёння — не.

Сучасныя метады лоўлі і апрацоўкі грызуноў практычна выключаюць прамы кантакт: пасткі, апрацоўка ад эктапазітаў, касцюм, пальчаткі, раскрыццё ў палявой лабараторыі, а не на каленцы. Але справа нават не ў гэтым, а ў форме хваробы.

Палявое заражэнне — гэта ўкус блыхі або кантакт з крывёю жывёлы, то бок вароты інфекцыі не ў лёгкіх. Гэта бубонная форма. Яна пачынаецца з бубона, які немагчыма не заўважыць, і пераходзіць у лёгкія толькі праз наступную стадыю: бактэрыя прарываецца ў кроў, развіваецца сепсічная форма, і ўжо гематагенным шляхам узбуджальнік заносіцца ў лёгкія — гэта называецца другаснай лёгачнай чумой. Гэта не імгненны працэс і не тое, што выглядае як «вярнулася з камандзіроўкі і слегла з пнеўманіяй».

Першасная лёгачная чума — тая, пра якую тут ідзе гаворка, — узнікае толькі пры ўдыханні аэразолю. А аэразоль з жывой культурай у дастатковай канцэнтрацыі — гэта роўна адно месца на свеце. Лабараторыя.

Тое самае датычыць версій пра Тайланд і іншую экзотыку: яны не тлумачаць форму хваробы.

Што я думаю насамрэч.

Ні адна з версій, што цяпер ходзяць па стужках, не вытрымлівае праверкі на веданне таго, як уладкаваная гэтая праца. У каментарыях пішуць і ўвогуле пра «выцягнула з-пад цягі» і «парэзалася» — хоць у боксе трэцяга класа нічога адтуль фізічна выцягнуць нельга, а парэзацца можна хіба што скальпелем, які для бактэрыялогіі, ПЦР і РНГА папросту не патрэбны.

І вось тут пачынаецца сапраўдная размова.

Для кожнага тыпу лабараторый існуе свой стандарт аснашчэння, і ён урэгуляваны заканадаўча. Гэта не пажаданне і не ўнутраная культура: пры невыкананні лабараторыя атрымлівае санкцыі. У правінцыі ёсць установы, аснашчаныя сапраўды добра. Шчыра прызнаю — іх мала. Пра Іркуцк я нічога сказаць не магу: асабіста я там не была і сітуацыі з аснашчэннем не ведаю. Менавіта таму я не называю канкрэтную прычыну — у адрозненне ад людзей, якія за тры дні паспелі назваць іх усе.

Але пакуль мы абмяркоўваем, якое нязграбнае рух зрабіла 28-гадовая супрацоўніца, мы абмяркоўваем чалавека, якога зручна выставіць крайнім. Мёртвага чалавека, які ўжо не адкажа. А за кадрам застаецца тое, што насамрэч стаіць за падобнымі падзеямі: стан абсталявання, укамплектаванасць штату, рэальны, а не папяровы кантроль рэжыму, і тое, ці можна ў гэтай установе прамаўчаць пра аварыю.

Катастрофы ў процічумачных установах амаль ніколі не пачынаюцца з аднаго разбітага шкла. Яны пачынаюцца задоўга да яго — а заканчваюцца тым, што вінаватым аказваецца той, хто стаяў найбліжэй.

І апошняе, па сутнасці. Пра гэтую гісторыю цяпер гавораць людзі, якія ніколі не стаялі каля бокса, і размове не стае чалавека, які ведае матчастку знутры. Я адкрытая да запрашэнняў і гатовая выступаць эксперткай па гэтай тэме. Эфіры, інтэрв’ю, каментары, падкасты, кансультацыі для рэдакцый і праверка фактуры ў тэкстах — звяртайцеся. Растлумачу, як насамрэч уладжаная праца з асабліва небяспечнымі інфекцыямі, што такое проціэпідэмічны рэжым і чаго ў гэтай гісторыі дакладна не магло здарыцца. Тэма занадта сур’ёзная, каб пакідаць яе тэлеграм-каналам.

Аліса Літоўка, «Фэйсбук»