Як беларуска стала лекаркай пры двары турэцкага султана
- 11.11.2026, 14:47
Неверагодная гісторыя Саламеі Русецкай вартая шматсерыйнага фільма.
У XVIII стагоддзі Саламея Русецкая пражыла неверагодна насычанае жыццё. Ураджэнка Навагрудчыны стала вядомай лекаркай, пабывала пры еўрапейскіх дварах і пакінула першыя жаночыя мемуары ў Вялікім Княстве Літоўскім, вядомыя сёння пад назвай «Аванцюры майго жыцця».
Пра дзіўны лёс Русецкай распавядае вядучы праграмы «Вусы Скарыны» Цімафей Акудовіч. Сайт Charter97.org падае тэкставую версію гэтага відэа.
Амаль усё, што вядома пра Саламею, яна распавяла сама ў сваёй кнізе. Таму далёка не кожную апісаную ёю гісторыю можна лічыць абсалютна дакладнай. У ўспамінах рэальныя падзеі суседнічаюць з легендамі, забабонамі і асабістымі ацэнкамі аўтаркі.
Як дзяўчына з Навагрудчыны апынулася ў Стамбуле?
Саламея нарадзілася прыблізна ў 1718 годзе на Навагрудчыне ў сям'і Русецкіх. У 14 гадоў бацькі выдалі яе замуж за нямецкага лекара Якуба Гальпіра. Нядоўга чакаючы, маладая пара адправілася ў Стамбул.
Для XVIII стагоддзя шлюб у такім юным узросце не быў чымсьці выключным, хаця 14 гадоў і тады лічыліся даволі раннім узростам. Навагрудак тады быў не правінцыйным мястэчкам, а цэнтрам ваяводства.
Стамбул быў сталіцай Асманскай імперыі. Дзяржава перажывала няпростыя часы, але велізарны горад па-ранейшаму адкрываў шырокія магчымасці для прадпрымальных людзей. Гальпіры вырашылі імі скарыстацца. У Стамбуле Саламея пачала дапамагаць мужу ў медыцынскай практыцы. Якуб добра разбіраўся ў лячэнні вочных хваробаў, і паступова жонка пераймала яго веды і досвед.
Медыцына таго часу была даволі слабая, а многія захворванні лячылі настоямі, зёлкамі і іншымі сумнеўнымі сродкамі. Аднак нельга сказаць, што лекары зусім нічога не ведалі. Яшчэ ў XVII стагоддзі нямецкі астраном Ёган Кеплер апісаў вока як складаную аптычную сістэму, а ў XVIII стагоддзі еўрапейскія хірургі ўжо навучыліся выдаляць памутнелы крышталік пры катаракце.
Саламея хутка вучылася і з цягам часу стала самастойнай і вядомай у Стамбуле лекаркай. Для Асманскай імперыі XVIII стагоддзя жанчына, якая займалася медыцынскай практыкай, была рэдкай з'явай. Сужэнцы добра зараблялі, набылі сталых пацыентаў і здабылі сур'ёзную рэпутацыю. Сама Саламея ўспамінала, што насіла залатыя ўпрыгожанні і прымала мноства хворых.
Як пацыенту дапамаглі жукі з слоіка?
У пэўны момант Саламеі забаранілі лячыць мужчын. Аднак яна даведалася пра багатага турка, які пакутаваў ад моцнага болю, і вырашыла яму дапамагчы.
Русецкая знайшла сярод лекаў мужа слоік з надпісам Syrupus Violarum, то-бок «фіялкавы сіроп», і адправіла яго хвораму разам з інструкцыяй па ўжыванні. Увечары вярнуўся Якуб і моцна раззлаваўся. Паводле яго слоў, хворага ўжо безвынікова лячылі найлепшыя лекары Стамбула. Калі пацыент памрэ, вінаватай абвесцяць Саламею.
Яна ўсю ноч не спала і нават думала ўцячы з горада. Аднак раніцай да дому пад'ехала карэта таго самага пацыента. Ён паведаміў, што пасля першага прыёму леку адчуў моцную рэзь, а пасля другога і трэцяга яму стала значна лепш. Хворы папрасіў працягнуць лячэнне.
Пазней Саламея заўважыла, што слоік быў неплотна закрыты, і ўнутр трапілі буйныя жукі. Русецкая меркавала, што менавіта яны маглі паўплываць на ўласцівасці леку, хоць сама тлумачыла выздараўленне пацыента воляй Бога.
Гэта толькі адна з мноства падобных гісторый у яе кнізе. Саламея падрабязна апісвала незвычайныя спосабы лячэння, небяспечныя сітуацыі і сутыкненні са стамбульскімі ўладамі.
Чаму Саламея вырашыла пакінуць Стамбул?
Паспяховае жыццё ў Стамбуле цягнулася некалькі гадоў. Аднак пасля ўсё змянілася.
У сваіх успамінах Саламея сцвярджала, што лекар, які жыў па суседстве, пазайздросціў яе поспехам, скраў туфлю і загаварыў яе. Пасля гэтага Русецкая цяжка захварэла. На працягу васьмі месяцаў яна амаль не ўставала і нават падазравала, што муж хоча яе забіць. Потым з'явіўся таямнічы госць, вярнуў украдзеную туфлю, і Саламея, паводле яе слоў, цудоўным чынам акрыяла.
Гэтая гісторыя паказвае супярэчлівасць самой Русецкай. Яна займалася медыцынай, лячыла складаныя хваробы і праяўляла дзіўную разважлівасць, але адначасова верыла ў чараўніцтва і падзяляла некаторыя забабоны свайго часу.
Хвароба канчаткова разбурыла адносіны паміж сужэнцамі. Няхутка Якуб забраў большую частку рэчаў і грошай і з'ехаў. Саламея засталася адна з маленькай дачкой. Тады яна вырашыла пакінуць Стамбул і вярнуцца на радзіму. Шлях ляжаў праз Балгарыю, якая тады ўваходзіла ў склад Асманскай імперыі.
Як Саламея сустрэла знакамітага разбойніка?
Каб дабрацца да Сафіі, падарожніцы трэба было перасекчы Балканскія горы. У гэтых мясцінах дзейнічала банда вядомага разбойніка Сары Хусейн-агі, якога таксама называлі Рыжым Хусейнам.
На гарнай дарозе адзінокі вершнік спыніў Саламею, схапіўшы яе каня за павады. Ён спытаў, куды жанчына-лекар накіроўваецца з маленькай дачкой і са сваёй маёмасцю. Саламея паспрабавала пераканаць незнаёмага, што яна не лекар і ўвогуле не жанчына, а мужчына, які едзе па справах. Аднак той даў зразумець, што выдатна ведае, хто перад ім.
Русецкая здагадалася, што размаўляе з самім Сары Хусейн-агой. Яна сказала, што нават атрад з пяцісот воінаў не здолеў бы абараніць яе ад знакамітага разбойніка. Хусейн засмяяўся і прызнаў, што яна не памылілася. Пасля гэтага ён запрасіў Саламею ў свой дом у балгарскім горадзе Карлава, дзе жылі яго жонка і дзеці.
Русецкая правяла там каля двух месяцаў і лячыла членаў сям'і разбойніка. Потым яна працягнула шлях у Сафію. Перажыўшы яшчэ некалькі прыгод, прыблізна ў 1740 годзе Саламея дабралася да горада Бар на тэрыторыі сучаснай Украіны.
Як Саламея апынулася пры еўрапейскіх дварах?
Вярнуўшыся ў Рэч Паспалітую, Саламея выйшла замуж за аўстрыйскага афіцэра Юзафа Фартуната дэ Пільштыгна, якога раней сама выкупіла з турэцкага палону. Пасля другога шлюбу яна стала Пільштыновай.
Няхутка сужэнцы пазнаёміліся з князем Міхалам Казімірам Радзівілам Рыбанькам і адправіліся да яго на службу ў Нясвіж. Саламея працавала лекаркай, а яе муж атрымаў месца пры княскім двары.
Так Русецкая вярнулася на радзіму. Аднак спакойнае жыццё хутка ёй надакучыла, і яна зноў рушыла ў дарогу. Спачатку Саламея паехала ў Санкт-Пецярбург, каб дапамагчы сваім турэцкім знаёмым выбрацца з расійскага палону. Там яна лячыла некалькіх уплывовых людзей і здолела заслужыць прыхільнасць імператрыцы Ганны Іванаўны.
Потым Русецкая вярнулася дадому, але неўзабаве адправілася ў Аўстрыю. Яна разышуквала мужа, які зноў кудысьці знік, а таксама хацела атрымаць ад яго сваякоў грошы, выдаткаваныя на выкуп Пільштынa з палону.
У Аўстрыі Саламея зноў лячыла ўплывовых людзей і апынулася пры імператарскім двары. Пасля гэтага яна яшчэ некалькі гадоў падарожнічала па розных краінах Еўропы, пастаянна трапляючы ў незвычайныя гісторыі. Прычынай яе бясконцых паездак была не толькі цяга да прыгод. Асабістае жыццё Русецкай складалася цяжка. Першы муж пакінуў яе, другі растраціў яе грошы і, паводле слоў Саламеі, спрабаваў яе атруціць, а наступныя адносіны таксама аказаліся няшчаснымі.
Русецкай пастаянна даводзілася самастойна зарабляць, ратаваць сваю маёмасць і пачынаць жыццё нанова. Прыблізна праз 20 гадоў пасля першага прыезду яна зноў вярнулася ў Стамбул. Там Саламея лячыла знатных жанчын і працавала пры гарэме султана Мустафы III.
Яе ўспаміны абрываюцца ў 1760 годзе, калі яна рыхтавалася да чарговага падарожжа, гэтым разам у Іерусалім. Што адбылося з Саламеяй далей, дакладна невядома.
Чаму «Аванцюры майго жыцця» сталі ўнікальнай кнігай?
Нягледзячы на пастаянныя падарожжы і медыцынскую практыку, Русецкая паспела напісаць успаміны аб'ёмам больш за 200 старонак. У XVIII стагоддзі ў Еўропе станавіўся папулярным жанр мемуараў. Людзі пачалі распавядаць не толькі пра падзеі, але і пра ўласныя эмоцыі, страхі і перажыванні. Саламея ў поўнай меры скарысталася гэтай магчымасцю.
Яна апісвала свае падарожжы, пацыентаў, сямейныя канфлікты, сустрэчы з разбойнікамі і прыдворнае жыццё. У кнігу таксама ўвайшлі легенды, паданні і гісторыі пра Аўстрыю, Рэч Паспалітую, Расію і Асманскую імперыю.
Адна з такіх легенд распавядае пра чароўнае люстэрка, якое нібыта захоўвалася ў імператарскай скарбніцы Канстантынопаля. Чалавек мог паглядзець у яго і ўбачыць, чым у гэты момант займаецца іншы чалавек, што знаходзіцца за сотні кіламетраў. Перад захопам горада асманамі візантыйскі імператар нібыта разбіў люстэрка, каб яно не дасталося заваёўнікам і тыя не змаглі бачыць праўду.
Самі ўспаміны Саламеі Русецкай сталі такім люстэркам. Дзякуючы ім праз стагоддзі можна ўбачыць XVIII стагоддзе вачыма жанчыны.
Некаторыя ацэнкі і перакананні аўтаркі могуць шакаваць сучаснага чытача. Аднак каштоўнасць кнігі менавіта ў тым, што бурная эпоха паказана не староннім назіральнікам, а жанчынай, якая сама лячыла людзей, зарабляла грошы, падарожнічала і змагалася за сваё месца ў свеце.