Турэмныя боты Паліны

• Ірына Халіп
• 13.11.2026, 13:03

Палітвязень — не ахвяра, а воін.

Часта так бывае: пачынаеш працаваць над нечым, або думаць пра нешта, або баяцца чагосьці — і гэтае «нешта» раптам пачынае ўрывацца ў тваё жыццё з усіх бакоў. Нядаўна я пачала працаваць над вялікім артыкулам пра форму ў жаночых калоніях як асобны від пакарання, якога няма ў крымінальным кодэксе. І тут жа — выстава турэмных робаў розных краін на Берлінскім тыдні свабоды. Сярод экспанатаў — жудасная ядавіта-ружовая сукенка ў кветачку, якую насіла Паліна Шарэнда-Панасюк. І роба венесуэльскага апазіцыянера Луіса Самосы, якую так і не ўдалося адмыць ад крыві.

Незадоўга да гэтай выставы я ўзяла інтэрв’ю ў савецкай дысідэнткі і былой палітзняволенай Тацяны Асіпавай. Тацяна — асоба ўнікальная. Яна стала свядомай дысідэнткай у падлеткавым узросце: у 15 гадоў, калі савецкія войскі ўвайшлі ў Чэхаславакію, Тацяна дэманстратыўна выйшла з камсамола. А потым стала сакратаркай Маскоўскай Хельсінкскай групы. Менавіта яна хадзіла на пошту і дасылала заказныя лісты ў пасольствы заходніх краін з хронікай рэпрэсій. Яе арышт быў толькі пытаннем часу. Тацяна Асіпава цудоўна гэта разумела. Але працягвала хадзіць на пошту, а дома зрабіла нешта накшталт грамадскай прыёмнай: да яе прыходзілі і прыязджалі людзі і распавядалі пра тое, што з імі адбывалася.

Тацяную арыштавалі ў 1980 годзе за антысавецкую агітацыю. Яна паспела пабыць і ў «малой зоне» — так называлі барак для палітычных на тэрыторыі мардаўскай жаночай калоніі, — і ў крымінальным лагеры, куды яе праз пяць гадоў адправілі за непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі. У СССР існаваў свой аналаг нашага 411-га артыкула Крымінальнага кодэкса, але да жанчын-палітзняволеных яго прымянялі надзвычай рэдка. Тацяна адчайна супраціўлялася, таму да яе і прымянілі. Яна распавядала мне пра савецкую форму, у якую былі апранутыя жанчыны ў калоніях, і пра жудасныя башмакі на два-тры памеры большыя (чамусьці ў савецкіх жаночых лагерах на складзе былі выключна вялікія памеры), якія жудасна пляскалі і хлюпалі, і зняволеныя называлі іх «што ты-што ты», імітуючы гукі, што выдавалі гэтыя башмакі. Калі я даслала ёй фотаздымак турэмных башмакоў Паліны Шарэнда-Панасюк, Тацяна Сямёнаўна ўсклікнула: «Дык гэта яны, нашы «што ты-што ты»!» Амаль паўстагоддзя мінула, а турэмныя боты ўсё тыя ж. І палітзняволеныя ўсё тыя ж — адважныя, што не здаюцца, змагаюцца.

Пасля падзення Берлінскай сцяны, а ўслед і Савецкага Саюза, здавалася, што цяпер палітвязняў не будзе наогул. На месцы СССР з’явіліся незалежныя дзяржавы, але ў палове з іх ізноў з’явіліся палітвязні. І ва ўсім свеце іх становіцца больш.

Учора я размаўляла з куратарам выставы турэмных робаў, мастаком і дысідэнтам з М’янмы Саем. Яго бацька, міністр у дэмакратычным урадзе, пасля ваеннага перавароту 2021 года быў прысуджаны да 16 гадоў лагераў і цяпер адбывае тэрмін. Сай распавёў, як ваенная дыктатура ў яго краіне выкарыстоўвае ўсякія хітрыя механізмы для стварэння бачнасці законнасці: вайскоўцы абвяшчаюць пра вызваленне палітзняволеных і пад тэлекамеры выпускаюць іх з турмаў. А за бліжэйшым вуглом іх чакаюць патрулі, якія зноў арыштоўваюць і вяртаюць «вызваленых» у турмы. Нічога не нагадвае?

Сай казаў, што ў наш час ужо немагчыма абмяжоўвацца сваёй краінай у змаганні за яе вызваленне ад таталітарызму. Дыктатары дзейнічаюць як братэрства: падтрымліваюць адзін аднаго ў ААН, прадаюць і купляюць адзін у аднаго зброю і тэхналогіі падвойнага прызначэння. Яны адзіныя і падстаўляюць адзін аднаму плячо. І ў рэпрэсіях яны таксама дзейнічаюць, пераймаючы адзін у аднаго «перадавы досвед».

Таму так падобныя турэмныя ўніформы дыктатур усіх часоў і кантынентаў: гэта вынік іх брацкай узаемадапамогі. І таму палітвязні ўсіх рэжымаў так добра разумеюць адзін аднаго.

Можна надзець на чалавека робу, закутаць яго ў кайданы, кінуць у карцэр, пазбавіць лістоў. Можна пасадзіць яго на дзесяцігоддзі, на ўсё жыццё, можна нават забіць. Але схаваць яго асобу за ўніформай немагчыма. Палітвязень — не ахвяра, а воін. Ён усё адно пераможа.

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org