BE RU EN

Пуцін паўтарае шлях Януковіча

  • Гасан Гусейнаў
  • 17.11.2026, 3:06

Нават анекдоты ў дыктатараў аднолькавыя.

На секцыі «Мова і ўлада» штогадовага кангрэса амерыканскай асацыяцыі славістаў ASEEES мяне прызначылі дыскусантам. Адзін з дакладаў прачытала Габрыэлла Сафран, прафесарка Стэнфарда. Яна вывучае не тое, што людзі кажуць, а тое, як яны слухаюць.

У сваёй кнізе «Запісваючы Расію» яна налічыла трынаццаць спосабаў слухання. Чатыры з іх Сафран назвала ўслед за тэарэтыкам кіно Мішэлем Шыёнам, астатнія прыдумала сама: слуханне прароцкае, хоравае, усёяднае, насмешлівае. І падазронае. Паводле яе азначэння, падазрона слухаць — значыць слухаць ворага, каб раскрыць ягоны задум.

Слуханне і маўчанне

Так слухаў Уладзімір Даль. Цэнзары падазравалі, што яго збор народных слоў запляміць нацыю, а ён сам складаў слоўнікі таемных моваў і пісаў данясенні.

Так, з другога боку камеры, слухаюць Паўла Таланкіна, настаўніка з фільма «Спадар Ніхто супраць Пуціна». Доўга ўсе прывыкалі бачыць яго з камерай, а потым раптам заўважылі яе, і, як кажа сам Таланкін, «давер быў страчаны». Школьнікі пачалі пазбягаць яго кабінета. Дзяўчынка Маша так і не распавяла яму пра брата, забітага ва Украіне. Найважнейшае ў гэтым фільме — запісанае маўчанне.

Сафран робіць з гэтага выснову гісторыка: пад савецкім пластом сённяшняга расійскага жыцця ляжыць больш даўні, імперскі, XIX стагоддзя. Адну з тэм Габрыэллы Сафран мне хочацца разгарнуць. Падазрона слухае не толькі ўлада сваіх падданых. Так трэба слухаць і саму ўладу — асабліва тады, калі яна жартуе.

Але спачатку два словы пра маўчанне. Кожны, хто працуе анлайн, у Zoom'е або на радыё, ведае: самае цяжкае — трымаць паўзу, паказваць маўчанне ці німату. У радыёжурналістаў для гэтага ёсць страшнае слова: «мёртвы эфір» (dead air часам перакладаюць і як «мёртвае паветра»). Тры секунды цішыні — і слухач вырашыць, што здарылася аварыя. У Zoom'е паўза азначае, што ў кагосьці павіс камп'ютар або не ўключыўся мікрафон. Тое, што ў сапраўдным жыцці займае столькі месца — роздум, збянтэжанасць, засяроджанасць, гора, — у медыйным жыцці амаль немагчыма. Трэба трымаць плынь. А плынь — якраз тое, што не дае пачуць.

Гэтую бяду гаварлівых галоў разумеюць усе. На ток-шоу, асабліва ў нядзельныя эфіры, калі навін менш, вядучыя спецыяльна запрашаюць людзей, у якіх, як кажуць, язык без костак. Яны могуць гаварыць бясконца, як заведзеныя, і дзень у дзень кажуць, па сутнасці, адно і тое ж. Іх цэняць не столькі за змест сказанага, колькі за бесперапыннасць. Такая балбатуха не дазваляе слухачу і гледачу пабыць сам-насам з сабой, памаўчаць і пачакаць, пакуль саспее думка.

Праўда, многія і ўключаюць радыё дзеля тэрапеўтычнага журчання знаёмага голасу. А думка саспявае ў паўзе. У гадзіннікаў ёсць секундная стрэлка, якую мы чуем, і той, хто запаўняе сабою ўсе секунды, распараджаецца чужым часам. Занятае вуха не можа слухаць падазрона: яму не да таго.

На другім полюсе — забарона прамога, канкрэтнага выказвання. Запіканне. Забарона на «моцныя словы» — Kraftwörter, як кажуць немцы. У піску ёсць дзіўная ўласцівасць: ён гучнейшы за слова, якое замяняе. Ён пазначае месца, дзе штосьці было сказана, і слухач сам дамоўлівае сабе найгоршае. Але ёсць і піск цішэйшы, убудаваны ў саму мову. У сённяшняй Расіі назваць вайну вайной небяспечна, і на яе месцы гучыць канцылярскі эўфемізм. А ёсць піск зусім ціхі: калі цэлую асацыяцыю навукоўцаў, якія слухаюць і запісваюць рускую гаворку, абвяшчаюць «непажаданай арганізацыяй». Так забараняюць слухаць тых, хто слухае.

Анекдот

Паміж гэтымі полюсамі — бясконцым гаварэннем і кароткім піскам — жыве паўсядзённая размова. І ў яе ёсць свае спосабы не маўчаць і не гаварыць. Людзі майго пакалення, каб не разважаць, ахвотна ўстаўляюць анекдоты або пераказваюць сны. Гэтыя два жанры маюць адну агульную ўласцівасць: апавядальнік нібыта не адказвае за сказанае. «Гэта не я кажу, гэта анекдот». «Гэта мне прыснілася». Калісьці анекдот быў формай свабоды, і за яго саджалі. Яго слухалі насмешліва — гэта яшчэ адзін з трынаццаці спосабаў Сафран — і смех яднаў слухачоў супраць тых, з каго смяяліся.

Цяпер такі час, калі, здавалася б, дасціпныя анекдоты паўвекавой або стагадовай даўніны агаляюць неверагодную пустату. Рызыкі ў іх больш няма, а разам з рызыкай знік і смех. Засталася працэдура: вось месца, дзе належыць анекдот, вось анекдот. І ўсё ж часам сам гук расказанага анекдота выкрывае таго, хто гаворыць. Асабліва калі анекдот гучыць двойчы: спачатку ў арыгінале, потым у перакладзе. Перакладчык не смяецца, ён працуе. Інтонацыя апавядальніка, падміргванне, паўза перад развязкай застаюцца па той бок моўнай мяжы. Па гэты бок застаецца голая канструкцыя. А голую канструкцыю слухаюць ужо не насмешліва, а падазрона.

Менавіта такі анекдот пра тумбачку, які Уладзімір Пуцін расказаў 12 лістапада 2026 у Крамлі амерыканскім «перамоўшчыкам» Стыву Уіткофу і Джарэду Кушнеру. Відэа выклала ТАСС, таму тэкст вядомы даслоўна. Якагася жуліка, які пабудаваў катэджы пад Кіевам, выклікаюць у Нацыянальнае антыкарупцыйнае бюро. «Дзе ўзяў грошы?» — «У тумбачцы». — «А хто паклаў грошы ў тумбачку?» — «Жонка». — «А яна дзе ўзяла?» — «Я ёй даў». — «А ты адкуль узяў?» — «З тумбачкі». «Круг замкнуўся, — падсумаваў апавядальнік. — І тое самае з еўрапейцамі». Далей ён растлумачыў: Еўропа нібыта хоча міру, але пасля міру збіраецца ўвесці ва Украіну войскі. Папрасіў гасцей «папрацаваць з еўрапейскімі саюзнікамі». Паведамляюць, што амерыканцы выслухалі анекдот «практычна безэмацыйна».

У гэтага анекдота ёсць біяграфія. У лістападзе 2013 года яго расказваў украінскім тэлеканалам Віктар Януковіч — пра жонку, якая бярэ грошы з тумбачкі і не ведае, хто іх туды кладзе. Мараль тады была гаспадарчая: краіна павінна траціць столькі, колькі зарабляе. Праз некалькі месяцаў краіна прагнала апавядальніка, а з яго загараднай рэзідэнцыі зрабілі музей карупцыі. І вось пазычаны анекдот зноў расказаны ў Крамлі — і зноў пра катэджы пад Кіевам.

А цяпер паслухаем яго так, як вучыць Сафран, — падазрона, каб раскрыць задум. Бо гэта анекдот не пра мужа, які паклаў грошы ў тумбачку, і не пра жонку, што дастае грошы з тумбачкі. І тым больш не пра еўрапейцаў. У ім ёсць толькі грошы без паходжання і людзі, якія перадаюць іх адзін аднаму па крузе, і адна агульная скрынка, з якой усе бяруць. Апавядальнік думаў, што насміхаецца з іншых. Але ў перакладзе, у другім гучанні, калі смеху няма, чуваць іншае: гэта дакладнае апісанне стала з девелаперамі, за якім анекдот быў расказаны.

За гэтым сталом пра грошы гавораць даўно і без сораму. Паводле The Atlantic, Кушнер пераконваў Пуціна, што на мірнай здзелцы можна зарабіць, а і будучыя дамоўленасці пасланцы Трампа ласкава называюць «пагадненнямі пра росквіт». Падрабязнасцяў мы не ведаем. Але анекдот ужо выбалбатаў іх сутнасць. Я чую ў ім аповед пра гіганцкую амерыкана-расійскую фінансава-палітычную афёру, якую ў нас на вачах пракручваюць на крыві і пакутах дзесяткаў мільёнаў людзей ва Украіне. Тумбачка — гэта дзяржаўная казна і чужое жыццё. Круг — гэта здзелка, у якой кожны ўдзельнік на пытанне «адкуль?» ківае на суседа. А калі тумбачка агульная, дык і пытанне анекдота — «хто паклаў грошы?» — звернута не да жуліка з Кіева і не да Бруселя, а да тых, хто сядзеў у той дзень за крэмлёўскім сталом. За спінамі амерыканскіх Пата і Паташона — нічога, акрамя бляску манет. За спінамі крэмлёўскіх кантрагентаў — крыжы над сотнямі тысяч свежых магіл.

Амерыканцы не засмяяліся. У гэтай кароткай паўзе было больш праўды, чым ва ўсіх словах сустрэчы. Шкада толькі, што гэта было маўчанне ветлівасці, а не думкі.

26 красавіка 2010 года тадышні прэм'ер-міністр РФ Пуцін, абураючыся коштам арэнды базы ў Севастопалі, пажартаваў, што за такія грошы «з'еў бы» прэзідэнта Украіны Януковіча разам з прэм'ер-міністрам Азаравым.

Судзячы па тым, што з вуснаў Пуціна гучаць анекдоты з рэпертуару Януковіча, гэтае з'яданне ўсё ж адбылося. Саромеюся спытаць, ці не хацеў бы і сам апавядальнік паўтарыць палітычны лёс свайго пажыўнага сябра.

Гасан Гусейнаў, The Moscow Times

Апошнія навіны