«Веру, што ў 2027 годзе мы вярнёмся»
- 7.11.2026, 12:22
Як беларуска ў эміграцыі неспадзявана споўніла пяць сваіх жаданняў.
Як беларускаму пенсіянеру выжыць у чужой краіне — без пенсіі, без медыцынскай страхоўкі, таму што няма працоўнага стажу? 65‑гадовая Наталля Малец распавяла «Радыё Свабода», як жыве ў вымушанай эміграцыі.
Апошнія 14 гадоў Наталля Малец працавала ў Акадэміі кіравання. Яна распавядае, што падчас пратэстаў 2020 года адмовілася выводзіць выкладчыкаў на мітынгі ў падтрымку Лукашэнкі. У выніку жанчыну звольнілі да заканчэння кантракта з фармулёўкай «не падтрымлівала дзеянні сілавых структур».
У 2022 годзе 62‑гадовую тады Наталлю прысудзілі да паўтара года так званай «хатняй хіміі» паводле артыкула 369 Крымінальнага кодэкса — «за абразу прадстаўніка ўлады». А ў верасні 2023 года абвінавацілі ў «фінансаванні экстрэмісцкай дзейнасці» (арт. 361‑4 КК). За тое, што яна пералічвала грошы са сваёй пенсіі і дасылала пасылкі палітвязням.
8 жніўня 2024 года Наталлю прысудзілі да 3,5 года пазбаўлення волі. Пакаранне яна адбывала ў жаночай выпраўчай калоніі № 4 у Гомелі. 13 снежня 2025 года Наталлю Малец вызвалілі разам з вялікай групай з 250 палітвязняў і вывезлі з Беларусі.
«Экстрэмістаў» з жоўтымі біркамі спачатку адвезлі ва Украіну, адтуль хтосьці накіраваўся ў Польшчу, хтосьці — у Літву. Разам з іншымі людзьмі пенсійнага ўзросту Наталля Малец апынулася ў польскім Уроцлаве.
«Пашпарты ануляваныя, пенсіі не выплачваюцца»
Наталля Малец распавядае, што спачатку жыла ў беларускім прытулку ва Уроцлаве. Атрымала фінансавую дапамогу, падала дакументы на міжнародную абарону, і станоўчае рашэнне па яе справе прыйшло даволі хутка.
Цяпер Наталля праходзіць індывідуальную праграму інтэграцыі IPI (Indywidualny Program Integracji). Гэта спецыяльная дзяржаўная праграма сацыяльнай падтрымкі ў Польшчы, прызначаная дапамагаць замежнікам прыстасоўвацца да жыцця ў краіне.
Наталля Малец здымае пакой і спрабуе самастойна зводзіць канцы з канцамі. Яна лічыць, што апынулася ў даволі спрыяльным становішчы. Асабліва ў параўнанні з іншымі палітвязнямі, вымушанымі эміграваць.
«Мы цяпер гаворым пра тых, каго «выкінулі» з краіны. Бо ёсць пенсіянеры, якія з’ехалі самі, ёсць людзі трохі маладзейшыя, якія працуюць, але іх таксама хвалюе пытанне пенсіі. Нават калі ім пакуль яшчэ выплачваюць пенсію ў Беларусі, у іх хутка заканчваецца тэрмін дзеяння пашпартоў.
У высланых людзей з нашай групы беларускія пашпарты былі ануляваныя, прызнаныя несапраўднымі. Пенсіі людзям пажылога ўзросту са студзеня не выплачваюцца.
На нармальную працу ў нашым узросце палякі нас не возьмуць, мы ж «бесперспектыўныя» работнікі. Таму наогул трэба неяк вырашаць праблему беларускіх пенсіянераў», — разважае Наталля.
Нават у такой няпэўнай сітуацыі яна не губляе аптымізму. Бо за час знаходжання ў СІЗА і калоніі беларускія ўлады, жартуе Наталля, «зэканомілі» для яе пенсію.
«Калі я сядзела ў брэсцкім СІЗА (а правяла там 13 месяцаў!), Фрунзенскі аддзел сацыяльнага забеспячэння Мінска, дзе мне аформленая пенсія, напісаў, што ў іх няма праграмы, якая дазваляе перавесці мае грошы ў Брэст.
У калоніі з мяне ўтрымлівалі толькі за форму і камунальныя паслугі, а траціць у турэмнай краме можна было толькі пэўную частку грошай. Добра, што ў мяне ёсць сябры, муж, брат, дзеці — мне дапамагалі.
А са сваёй пенсіі я не патраціла ні капейкі, пакуль знаходзілася ў СІЗА. То-бок у Польшчу я прыехала з саліднай сумай беларускіх рублёў. Гучыць цынічна, але пенсію, сядзячы за кратамі, я зэканоміла. Да таго ж я са старэйшага пакалення, і ў Беларусі ў мяне была «заначка» ў валюце», — прызнаецца жанчына.
Такім чынам, пасля высылкі за мяжу яна аплаціла беларускімі грашыма, у тым ліку і «зэканомленай» за час зняволення пенсіяй, жыллё на тры месяцы і заклад, які трэба было ўнесці наяўнымі.
«Грошы маюць уласцівасць хутка заканчвацца»
Наталля доўга працавала ў Акадэміі кіравання. Яна распавядае, што студэнты яе любілі і паважалі. Выпускнікі Акадэміі, даведаўшыся, што іхняя былая выкладчыца апынулася ў вымушанай эміграцыі, дапамагалі ёй грашовымі перакладамі і перадачамі.
«Я ўжо не кажу пра фонды, якія дапамаглі ў самым пачатку. Плюс сябры, муж, дзеці. Дык што падтрымка ў мяне была, нават ідэальны варыянт — у параўнанні з іншымі пенсіянерамі, якіх выслалі з Беларусі і якія прыехалі разам са мной. Але грошы маюць уласцівасць хутка заканчвацца», — кажа Наталля, якая называе сябе рэалісткай.
Жанчына ўспамінае першыя дні на волі, калі пасля калоніі хацелася ўсё паспрабаваць і купіць. Цяпер яна ў нечым сябе абмяжоўвае, пераконваючы, што без некаторых спакусаў цалкам можна абысціся: маўляў, «мне гэта не трэба».
Наталля зняла пакой у трохпакаёвай кватэры, дзе жыве сям’я польскіх пенсіянераў.
«Яны старэйшыя за мяне на 20 гадоў. Размаўляем на сумесі польскай, беларускай і рускай моў. На маё „dziękuję“ (дзякуй) пан Лешак адказвае: «калі ласка» — калісьці ён вучыў рускую.
Але, вядома, у маім узросце апынуцца ў такім становішчы няпроста. Цяпер я здымаю невялікі гасцявы дамок у прыватным сектары на ўскрайку Уроцлава ў польскай сям’і пенсіянераў. Там адзін маленькі пакой, памяшканне кшталту «кавалеркі» (невялікай аднапакаёвай кватэры-студыі).
З прычыны ўзросту і стану здароўя хочацца цішыні і спакою. У калоніі я стамілася жыць у адным памяшканні з вялікай колькасцю людзей.
Дзякуй, пакуль я ўдзельнічаю ў інтэграцыйнай праграме, з мая атрымліваю дапамогу — 1690 злотых у месяц (каля 340 еўра. — РС). Але праз некалькі месяцаў праграма скончыцца», — кажа спадарыня Наталля.
Яна дадае, што ў цяперашняй сітуацыі няма ніякай стабільнасці. Нават на мінімальныя выплаты пражыць немагчыма, адзначае суразмоўніца. Трэба шукаць сталую працу хаця б з мінімальным заробкам.
Наталля перакананая, што катэгорыя «пенсіянеры» наогул нікому не цікавая. Так было і ў калоніі, так адбываецца і ў эміграцыі.
«У маім 13‑м атрадзе была загадчыца гаспадаркі Надзея — яна ненавідзела пенсіянераў і накручвала супраць нас увесь атрад. Што-небудзь здарыцца — «гэта пенсіянеры вінаватыя».
Яна прымушала нас рабіць тое, што нават паводле заканадаўства забаронена. Хтосьці вельмі перажываў. А мне было ўсё адно. Я старалася не звяртаць увагі.
Знайшла сабе нішу: вывучаць пенітэнцыярную сістэму Беларусі, назіраць, што ў ёй адбываецца, як паводзяць сябе людзі з абодвух бакоў. Як Міклуха-Маклай сярод людаедаў — і я выжыла», — распавядае жанчына.
Наталля лічыць сябе камунікабельнай, загартаванай. Але дадае, што людзі бываюць розныя.
«Мы ўсе не маладзеем. І ніхто не застрахаваны ад хвароб. Таму мне вельмі шкада жанчын, якія ў такім узросце апынуліся за мяжой.
Я магу гатаваць. Магу даглядаць пажылога чалавека, але ў пэўны час — не кругласутачна. Аднак узровень маёй польскай мовы пакуль так сабе.
Я магла б прыглядаць за дзецьмі, але не за зусім маленькімі, не малодшымі за тры гады, бо рэакцыя ў мяне ўжо не тая.
Ідэальная для мяне праца на дому: збіраць скрыначкі, наклейваць этыкеткі на банкі. Гляджу рэкламу ў Facebook і іншых сацыяльных сетках: праца ў Польшчы ёсць, нават такая, якая па сілах людзям ва ўзросце. Можна сядзець дома і склейваць якія-небудзь скрыначкі, наклейваць этыкеткі.
Але як на такую працу ўладкавацца? Гэта польскія фірмы, патрабуецца веданне польскай мовы.
Вось у пятніцу да мяне прыйдзе сацыяльная работніца пані Эдыта, пагавару з ёй, каб дапамагла знайсці якую-небудзь працу на дому», — не губляе надзеі беларуска.
Спадарыня Наталля вельмі ўдзячная шматлікім фондам і валанцёрам, якія дапамагалі ёй у першыя дні. І хоць афіцыйна апека і валанцёрская дапамога скончыліся, яна заўсёды можа звярнуцца да адказных, добразычлівых і спагадлівых людзей.
«Па меншай меры, тут, ва Уроцлаве, дапамагаюць групе былых палітвязняў (не толькі пенсіянерам). Тут мы не адчуваем сябе кінутымі.
Валанцёрства і настаўніцтва афіцыйна скончыліся, але ты заўсёды можаш звярнуцца па дапамогу. У плане сацыялізацыі адчуваеш сябе маральна абароненым.
Нас і далей шмат куды запрашаюць, дапамагаюць бясплатнымі білетамі: калі прыязджае Купалаўскі тэатр (акцёры з былой трупы Купалаўскага тэатра. — РС), на стэндап-выступленні», — з удзячнасцю кажа Наталля.
Але ўсіх перадусім хвалюе матэрыяльная праблема: як далей плаціць за жыллё, што будзе праз некалькі месяцаў, калі скончыцца праграма IPI.
«Пытанне выключна матэрыяльнае — як зарабіць на арэнду кватэры і жыццё. Але тады я пачынаю пагружацца ў сябе, займацца самаедствам.
Таму цяпер мой гарызонт планавання — тыдзень. У календары адзначаю кружочкамі, дзе мне трэба быць і ў які час: курсы польскай мовы, «універсітэт залатога веку», якія-небудзь мерапрыемствы.
Раніцай устанула, спланавала сабе дзень.
Побач з домам, дзе я здымаю пакой, ёсць невялікі садок. Яшчэ калі я засялялася, я сказала, што мне патрэбная фізічная нагрузка. І цяпер збор лісця — мая адказнасць.
Калі я згрэбваю лісце, думаю пра сваё, гэта мяне супакойвае. А пытанне пра тое, што будзе праз год, адганяю: думаю толькі пра тое, што будзе праз тыдзень!» — эмацыйна кажа Наталля.
Пяць ранейшых жаданняў споўніліся «ідэальна»
Беларусы не ўмеюць рэфлексаваць, перакананая Наталля. Яны называюць «самаедствам» рэфлексію, але гэта зусім не адно і тое ж.
«Рэфлексаваць — гэта калі я спакойна ацаніла свае недахопы, падумала, як з імі справіцца, і знайшла шлях, які дазваляе ператварыць мінусы ў плюсы. Хто з нас так робіць?
Мы займаемся самаедствам і называем гэта разумным словам «рэфлексія», — разважае жанчына.
Спадарыня Наталля пераконвае сябе, што ў 2027 годзе ў Беларусі адбудуцца перамены і вымушаныя эмігранты нарэшце змогуць вярнуцца дадому.
Яна распавяла пра пяць сваіх жаданняў, выкананне якіх запланавала пасля 2020 года. І якія, на яе думку, споўніліся «ідэальна».
«Пасля пратэстаў 2020 года мне не прадоўжылі працоўны кантракт у Акадэміі кіравання. Я прыехала з Мінска да мамы ў Брэст, якая цяжка хварэла.
Днём даглядаю маму, да трох гадзін ночы гляджу YouTube, Facebook, пару гадзін паспаўшу, вып’ю кавы…» — успамінае яна той складаны час.
Потым мамы не стала. Наталля ўсвядоміла, што жыццё «ляціць пад адхон». І вырашыла скласці для сябе план, як раяць псіхолагі.
Першым пунктам яна напісала: класціся спаць у 22:00, уставаць а 6:00 раніцы.
«Накаркала… Мяне затрымалі, і амаль тры гады я жыла з адбоем у 22:00 і пад’ёмам а 6:00.
На волі ў мяне гэтага не атрымалася, я папрасіла ў Сусвету — і ён адказаў: «На, атрымай такі рэжым».
Другім пунктам было — наладзіць правільнае харчаванне. А то на ноч, даруйце, наядалася (я і так не худзенькая) — усухамятку, бутэрброды.
Дык што другі пункт быў — навучыцца есці кашы раніцай. «Еш свае кашы!», — адказаў мне Сусвет, і амаль тры гады я была вымушаная есці кашы па раніцах», — працягвае жанчына.
Наступны пункт плана, як сама прызнаецца Наталля, быў «вар’яцкі».
Яна наглядзелася ў YouTube і сацыяльных сетках відэа, дзе людзей збіваюць у аўтазаках, але не ўяўляла сабе, што гэта за дзіўная машына такая.
«Я нават драўляную падлогу ў сябе ў галаве ўяўляла, бо людзей «кідаюць на падлогу ў аўтазаку», «стаўяць у «шклянку» — і я разумела, што ў «шклянкі» ёсць нейкія грані.
Таму трэцім пунктам я напісала: «Паглядзець, як уладкаваны аўтазак».
У выніку я разоў семнаццаць пракацілася ў аўтазаку, калі мяне вазілі на суды.
Чацвёртым пунктам было — падарожнічаць. «На табе, атрымай!», — сказаў Сусвет, і пасля высылкі з Беларусі я пачала падарожнічаць з Украіны, потым была Польшча. Нядаўна на дзень нараджэння нават з’ездзіла ў аўстрыйскі Інсбрук.
Пятым пунктам было — пачаць вывучаць замежную мову. Цяпер у эміграцыі я хаджу на курсы польскай.
Скажыце, якое з жаданняў не збылося?» — задае рытарычнае пытанне Наталля.
Калі яна апынулася ў Польшчы, трохі адышла ад усіх перажыткаў і асвоілася, то купіла сабе прыгожы фіялетавы сшытак (бо любіць усе адценні фіялетавага і ліловага).
І пачала запісваць новыя жаданні — ужо больш прадуманыя, не такія «дыетычныя», як пасля 2020 года.
«Я напісала ў новым ліловым сшытку, што чакаю 2027 года, калі адбудуцца перамены і беларусы вернуцца дадому.
Хоць гаспадар кватэры ва Уроцлаве пан Лешак напісаў у дамове арэнды жылля, што спачатку я жыву паўгода, а потым — бестэрмінова.
Але я веру ў перамены ў 2027 годзе — веру, што мы вярнёмся», — кажа Наталля.