Пасткі прапаганды

• Дзмітрый Чарнышэў
• 9.11.2026, 13:44

Пра асабістую адказнасць.

Уражвае не тое, што ўсе таталітарныя рэжымы выкарыстоўваюць аднолькавыя псіхалагічныя пасткі для сваіх падданых (пры дыктатуры няма грамадзян — толькі падданыя), а тое, што на гэтыя танныя прыёмы людзі працягваюць клюваць. І самае зняважлівае — што прапаганда заўсёды апелюе да найлепшых чалавечых якасцяў — да эмпатыі, салідарнасці, справядлівасці… каб перацягнуць як мага больш нармальных людзей на бок упыроў.

Пастка «Гуманізму»:

«Мы збіраем шкарпэткі і лекі не на вайну, а нашым хлопчыкам/пацанам, каб яны не змерзлі».

НЕ. Гэта ўзмацненне баяздольнасці арміі акупантаў. Забеспячэнне арміі экіпіроўкай і медыкаментамі вызваляе бюджэт дзяржавы для закупу снарадаў і ракет. Дапамога арміі агрэсара — гэта працяг вайны. Максімум, што можна паслаць расійскаму салдату на фронт, — семкі. І потым — якія, к чорту, хлопчыкі і пацаны? Што гэта за піянерскі жаргон? Гэта найміты, якія прыйшлі ва Украіну забіваць людзей за грошы.

У снежні 1941 года, калі нямецкая армія змерзала пад Масквой, Гебельс таксама абвясціў усеагульны збор зімовых рэчаў для Усходняга фронту. Немцы здавалі футры, рукавіцы, шкарпэткі, лыжы — нашым бялявым хлопчыкам. Нацысцкая прапаганда прасоўвала «нядзелі пахлёбкі», калі сем’і мусілі абядаць простым супам, а зэканомленае здаваць у спецыяльны фонд з публічнымі спісамі ахвярадаўцаў.

Пастка «Салідарнасці»:

«Права яна ці няправа, але гэта мая краіна»

НЕ. Задача прапаганды ў тым, каб зліць у адно паняцце краіну, дзяржаву, урад і вайну. Тады нязгода з вайной гучыць як здрада краіне. Але гэта — розныя рэчы. Калі вашу краіну захапіла банда злодзеяў, марадзёраў і забойцаў, яна перастае быць вашай краінай і ператвараецца ў ваш канцлагер. Паспрабуйце пакруціць на языку фразу «Правы ён ці не, але гэта мой канцлагер» — адчуваеце нейкі прысмак турэмнай баланды?

Калі параўнанне з турмой здаецца вам крыўдным, успомніце пачатак адной з серый «Піратаў Карыбскага мора». «Згодна з гэтым указам і правіламі ваеннага часу, часова адмяняюцца наступныя правы:

• Свабода сходаў — адмяняецца!

• Права асабістай недатыкальнасці — адмяняецца!

• Права на адвакатскую абарону — адмяняецца!

• Права на разгляд справы судом прысяжных — адмяняецца!

Указам лорда Бекета кожны, каго прызнаюць вінаватым у пірацтве, альбо ў аказанні дапамогі асобам, абвінавачаным у пірацтве, альбо ў зносінах з асобамі, абвінавачанымі ў пірацтве…»

А цяпер, дарагія расіяне, згадайце, што з гэтага спісу вам дазволена ў «вашай» краіне?

Пастка «Унікальнасці»

Іншы на маім месцы будзе яшчэ горшы, а я не такі злы, а я захоўваю ўнікальны творчы калектыў…

Гэта самая вытанчаная пастка, бо часам яна праўдзівая: былі людзі, якія, застаючыся на сваіх пасадах, сапраўды ратавалі жыцці. Рэжым маршала Пэтэна ў Францыі апраўдваў супрацоўніцтва з нацыстамі тым, што ён служыць «шчытом»: калі не мы, дык немцы будуць кіраваць напрамую і горш. Але гісторыкі па архівах даказалі, што рэжым Вішы сам, без нямецкага ціску, прымаў антыяўрэйскія законы і актыўна дапамагаў у дэпартацыях. «Шчыт» стаў інструментам.

Калі ваш унікальны творчы калектыў ставіць ранішнік для дзяцей пра СВА, вы ператвараецеся ў прапагандыстаў і таксама працуеце на вайну. Не, «ўсяго на паўшышачкі» не выйдзе. У Ізраілі я бачыў дактароў навук, якія мылі падлогі, абы толькі не працаваць на вайну. І вы таксама з голаду не памрэце, калі распусціце ваш тэатр.

Пастка «Эмпатыі»:

Нас жа таксама бамбяць

ТАК. Пакуты мірных жыхароў рэальныя і заслугоўваюць спачування. АЛЕ пастка ў тым, што спачуванне сваім пацярпелым ператвараюць у апраўданне таго, што гэтыя пакуты выклікала. Нацысцкая прапаганда пасля саюзніцкіх бамбардзіровак казала пра «тэрарыстычныя налёты», і нямецкія ахвяры, цалкам рэальныя, выкарыстоўваліся як доказ праваты Германіі. Пытанне «хто пачаў і чаму гэта адбываецца» выціскалася недаўменным «але мы ж таксама пакутуем».

Пастка «Бяссільнасці»:

Прапаганда ўнушае вам, што ўсе падтрымліваюць рэжым, толькі вы адзін супраць, значыць нічога нельга змяніць.

НЕ. Вы не адзін. Вас вельмі многа. У Расіі працягваюць працаваць тысячы людзей, якія дапамагаюць зняволеным, хаваюць ад прызыву маладых людзей, падтрымліваюць украінскіх уцекачоў. Ніхто не патрабуе ад вас самаспалення на Чырвонай плошчы, але вы можаце вельмі многае. Вы можаце весці дзённікі, як Клемперэр, і захоўваць дакументы — гэта дапаможа потым гісторыкам аднавіць карціну таго, што адбылося, каб не паўтараць памылак.

Салжэніцын у эсэ «Жыць не па ілжы» свядома прапанаваў не гераічную, а мінімальную планку. Ён не заклікаў да паўстання і не патрабаваў ахвяраваць сваім жыццём. Ён прапаноўваў асабіста не ўдзельнічаць у падласці.

p.s.

Можна выбіраць, якую цану плаціце вы самі. Нельга плаціць за сваю бяспеку чужым жыццём, свабодай або годнасцю. Кампраміс, аплачаны вамі самімі, — ваша асабістая справа. Кампраміс, аплачаны іншымі, — саўдзел. Галоўная мэта — не стаць саўдзельнікам злачынстваў і захаваць сябе. Ёсць рэчы, якія нельга рабіць ні пры якіх абставінах. Іх не так ужо і многа:

Не ўступаць у ўзброеныя сілы і сілавыя структуры: любы кантракт з Мінабароны РФ, Расгвардыяй, ПВК або сілавымі ведамствамі — гэта прамое саўдзел у злачыннай вайне.

Не працаваць на прадпрыемствах ВПК і сумежных галінах. Заводы па вытворчасці зброі, боепрыпасаў, падвойнага прызначэння, а таксама лагістычныя ланцужкі, што забяспечваюць пастаўкі арміі.

Не даносіць і не супрацоўнічаць са следствам. Ні пры якіх абставінах не пісаць даносаў на калег, суседзяў або блізкіх. Не даваць паказанняў, што дапамагаюць сілавікам пераследаваць антываенна настроеных грамадзян (скарыстайце права не сведчыць супраць сябе і блізкіх — Артыкул 51).

Не ўдзельнічаць у прапагандзе і «патрыятычным» выхаванні. Настаўнікам і выкладчыкам — не праводзіць «Размовы пра важнае», не збіраць «лісты салдатам», не агітаваць моладзь. Іх смерць будзе на вашым сумленні.

Не данатаваць сілавікам і дзяржаўным «дабрачынным» фондам. Любыя зборы на «дапамогу фронту», экіпіроўку, дроны або гуманітарную дапамогу арміі РФ — гэта фінансаванне злачыннай вайны.

Не ўдзельнічаць у вывазе і «перавыхаванні» ўкраінскіх дзяцей, у пазбаўленні людзей іх мовы і памяці. Гэта ваеннае злачынства.

Не падпісваць калектыўных лістоў у падтрымку вайны і не ўдзельнічаць у парадах, мітынгах, сходах і іншых рытуалах падтрымкі злачыннай улады.

Так Ганна Арэндт у лекцыі «Асабістая адказнасць пры дыктатуры» паставіла пытанне: чаму адны ўдзельнічалі ў злачынствах нацызму, а іншыя — не, нават без усякага гераізму? Яна пісала, што тыя, хто адмаўляўся, пыталі сябе не «чаго ад мяне патрабуюць», а «ці змагу я жыць з сабой пасля гэтага».

Нават калі вы не можаце перамагчы глабальнае зло, вы можаце зрабіць так, каб яно не прайшло на вашым участку.

Украіне — перамогу

Расіі — свабоду

Дзмітрый Чарнышэў,«Фэйсбук»