Прэзідэнт Казахстана прызначыў на 15 сакавіка рэферэндум па новай Канстытуцыі
- 12.02.2026, 9:11
Што ў ёй змянілася?
Прэзідэнт Казахстана Касым-Жамарт Такаеў падпісаў указ, прызначыўшы правядзенне рэферэндуму па папраўках у Канстытуцыю на 15 сакавіка. Сярод ключавых змяненняў — пераход ад двухпалатнага парламента да аднапалатнай мадэлі і замацаванне вяршэнства Канстытуцыі над міжнароднымі дамовамі. Насуперак паведамленням у СМІ, статус рускай мовы не змяняецца і застаецца неафіцыйным, піша Бі-бі-сі.
Такаеў прызначыў дату правядзення рэферэндуму вечарам 11 лютага, заслухаўшы ў той жа дзень вынікі працы Канстытуцыйнай камісіі і атрымаўшы канчатковую версію паправак.
Раней паведамлялася, што тэкст новай Канстытуцыі Казахстана перапісаны больш як на 80% — папраўкі закрануць 77 артыкулаў.
Днём раней Такаеў адзначаў, што прыняцце паправак надасць «магутны імпульс развіццю Казахстана і будзе спрыяць рэалізацыі патэнцыялу кожнага грамадзяніна».
«Панарамны погляд на палітычныя рэформы апошніх гадоў дазваляе пераканацца ў тым, што Казахстан канчаткова развітваецца з суперпрэзідэнцкай формай кіравання і пераходзіць да прэзідэнцкай рэспублікі з аўтарытэтным, уплывовым парламентам», — адзначыў кіраўнік дзяржавы.
Насуперак гэтым заявам, новы праект Канстытуцыі, як адзначаюць юрысты і праваабаронцы, наадварот, пашырыць прэзідэнцкія паўнамоцтвы, аслабіўшы іншыя органы дзяржаўнай улады. Больш за тое, папраўкі могуць узмацніць кантроль над грамадзянамі пад выглядам абароны нацыянальных інтарэсаў Казахстана.
«Яшчэ больш аўтарытарны і суперпрэзідэнцкі»
Казахстанскае міжнароднае бюро па правах чалавека (КМБПЧ) і Прававы медыяцэнтр звярталіся да ўладаў Казахстана з прапановамі і крытыкай прапанаваных паправак.
Галоўны эксперт-кансультант КМБПЧ Яўген Жоўціс распавёў Бі-бі-сі, што праект новай Канстытуцыі, наадварот, мае больш «аўтарытарны і суперпрэзідэнцкі» характар.
«Цяпер пры прызначэнні старшыні Канстытуцыйнага суда патрэбна згода парламента, а прэзідэнт толькі прадстаўляе кандыдатаў. У праекце новай Канстытуцыі па цэлым шэрагу пасадаў згода парламента не патрабуецца, то бок прызначэнне ажыццяўляе прэзідэнт. А там, дзе патрабуецца згода парламента, напрыклад, на пасаду прэм'ер-міністра або суддзі, калі дэпутаты двойчы не дадуць згоду, прэзідэнт будзе мець права распусціць парламент», — адзначыў юрыст.
Больш за тое, папраўкі рэфармуюць структуру парламента з двухпалатнай на аднапалатную і значна змяншаюць паўнамоцтвы дэпутатаў. Таксама прапануецца змяніць назву парламента на Курултай.
Паводле прапанаваных рэформаў, парламент Казахстана пазбаўляецца права здымаць недатыкальнасць з генеральнага пракурора, старшыні Вярхоўнага суда і ўпаўнаважанага па правах чалавека. Акрамя таго, у новай рэдакцыі Канстытуцыі адсутнічае згадванне пра тое, што дэпутаты парламента зацвярджаюць рэспубліканскі бюджэт, уносяць у яго змены і дапаўненні.
«Шчыра кажучы, да гэтай Канстытуцыі вялікая колькасць пытанняў. На мой погляд, яна горшая [за цяперашнюю рэдакцыю]. Паліттэхнолагі вырашылі такім чынам узмацніць прэзідэнцкую ўладу, засунуць шмат ідэалагем кшталту “закону і парадку”. Праект новай Канстытуцыі прымаецца гэтай уладай менавіта для гэтай улады. Прыйдзе час — яе таксама будуць мяняць. У мяне ў гэтым сэнсе ніякіх сумневаў няма», — сцвярджае эксперт-кансультант КМБПЧ.
Аслабленне свабоды слова
Кіраўніца Канстытуцыйнай камісіі Эльвіра Азімова падчас сустрэчы з прэзідэнтам 11 лютага далажыла яму, што тэкст новай Канстытуцыі быў падрыхтаваны на аснове «ініцыятыўных прапаноў грамадзян і экспертнай супольнасці».
Аднак раней неаднаразова паведамлялася, што праваабаронцы і юрысты прасілі прыцягнуць іх да распрацоўкі паправак і крытыкавалі ўводзімыя змены ў галоўны закон краіны.
Так, Прававы медыяцэнтр адзначаў, што новы 23-і артыкул у праекце Канстытуцыі змяшчае расплывістыя фармулёўкі, якія могуць узмацніць ціск на сродкі масавай інфармацыі і абмежаваць свабоду слова.
«Прапанаваныя змены могуць быць выкарыстаныя для абмежавання крытыкі публічных службовых асоб, тады як сучаснае канстытуцыйнае развіццё, наадварот, патрабуе замацавання прынцыпу грамадскага інтарэсу і права грамадства ведаць важную інфармацыю», — адзначылі праваабаронцы.
Вяршэнства Канстытуцыі над міжнароднымі дамовамі
3 лютага на чарговым пасяджэнні канстытуцыйнай камісіі было заяўлена, што новая Канстытуцыя будзе мець вышэйшую юрыдычную сілу над міжнароднымі дамовамі.
«У ўмовах нарастання турбулентнасці міжнародных адносін прыняцце і выкананне міжнародных абавязацельстваў павінны суправаджацца канстытуцыйнай ацэнкай з пункта гледжання суверэнітэту і асноў канстытуцыйнага ладу Казахстана», — заявіў дэпутат Мажыліса (ніжняй палаты парламента) Мурат Абенаў.
Ён дадаў, што сацыяльныя гарантыі будуць прымяняцца толькі да замежнікаў, краіны якіх гарантуць такую ж сацыяльную дапамогу казахстанцам.
Эксперт-кансультант КМБПЧ Яўген Жоўціс у інтэрв'ю Бі-бі-сі патлумачыў, што такім чынам міжнароднае права перастане быць прыярытэтным адносна заканадаўства Казахстана.
Статус рускай мовы
Раней у СМІ з'явіліся паведамленні, што новы праект Канстытуцыі нібыта «паніжае» статус рускай мовы ў Казахстане.
Як адзначае юрыст Яўген Жоўціс, папраўкі не мяняюць статус рускай мовы, змяняецца толькі фармулёўка.
Цяпер у артыкуле 7 Канстытуцыі ўказана, што ў дзяржаўных арганізацыях і органах мясцовага самакіравання нароўні з казахскай афіцыйна ўжываецца руская мова. У праекце новай Канстытуцыі слова «наравне» заменена на «наряду».
«Калі ўжываецца слова “наравне” або “наряду”, то гэта такая ашчадная фармулёўка, гэта значыць руская мова павінна ўжывацца ў судаводстве дзяржаўнымі органамі; напрыклад, калі чалавек звяртаецца ў дзяржаўную ўстанову па-руску, ён мае права атрымаць адказ па-руску. Тут мала што змянілася з пункту гледжання статусу. Руская мова як не была афіцыйнай, так і застаецца неафіцыйнай», — патлумачыў юрыст.