Вядомы эканаміст прадказаў падзенне Расіі ўслед за яе эканомікай

• 12.02.2026, 11:53

Пуцін ужо вымушаны скарачаць бюджэтныя выдаткі.

Расійская эканоміка імкліва скочваецца ў сістэмны крызіс. Дэфіцыт бюджэту расце, Фонд нацыянальнага дабрабыту тае, нафтавая мадэль руйнуецца, а банкі трымаюцца на экстранных уліваннях.

Чаму Расія вяртаецца ў перыяд 1990-х і чым гэта абернецца для простых людзей? Пра гэта прафесар эканомікі Ігар Ліпсіц распавёў у інтэрв'ю YouTube-каналу журналіста Яўгена Кіселява. Сайт Charter97.org прыводзіць найбольш цікавыя фрагменты размовы.

Эканаміст Ігар Ліпсіц звяртае ўвагу на велізарны дэфіцыт у бюджэце Расіі. Мінфін РФ, паводле яго слоў, ужо тры месяцы скарачае выдаткі:

— Гісторыя цікаўная. За студзень выдаткавана прыблізна 1,9 трлн рублёў. Насамрэч мяне часам дзіўніць паводзіны некаторых калег, калі, скажам, эканаміст Сяргей Алексашэнка напісаў, што «Мінфін РФ здзейсніў цуд», ён умудрыўся ўтрымаць дэфіцыт бюджэту ў памеры 5,7 трлн рублёў, хоць некаторыя эксперты (зразумела, што намякае на мяне) абяцалі 7,8.

А там, дзе звычайна ён ставіць кропку, іншыя людзі, якія з'яўляюцца вучонымі, пачынаюць высвятляць, адкуль гэтая «радасць прыйшла». І тады высвятляецца, што Мінфін РФ, нягледзячы на тое, што вы назвалі такую лічбу, ужо некалькі месяцаў праводзіць негалосны секвестр бюджэту. Нагадваю, што такое секвестр: гэта калі бюджэт ухвалены, прапісаныя нейкія выдаткі, абяцаныя нейкія выплаты, а дзяржава кажа: у мяне грошай няма — і адмаўляецца ад сваіх абавязацельстваў, нешта не плаціць, скарачае.

Мінфін РФ ужо амаль тры месяцы не плаціць тое, што ён мусіў плаціць, скарачае выдаткі. Ёсць такое адчуванне, што яны адчуваюць наперадзе страшную бяду, ужо цяпер рэжуць выдаткі, не плацяць тым, каму мусілі плаціць паводле ўхваленага бюджэту. За кошт гэтага расійскія ўлады утрымалі дэфіцыт у памеры 5,7 трлн рублёў, хаця лічыць гэта цудам даволі дзіўная гісторыя, таму што на 2025 год быў ухвалены першапачатковы дэфіцыт 1,3 трлн рублёў, а па факце ён аказаўся 5,7 трлн рублёў.

Насамрэч Мінфін перайшоў да эканоміі выдаткаў, але ж за ўсё трэба плаціць. Эканоміка — такая страшная навука, яна кажа: за ўсё трэба плаціць. Нічога не бывае проста так.

Эканаміст лічыць, што першымі праблемы адчуюць расійскія бюджэтнікі:

— Калі дзяржава перастае плаціць, то спачатку ўзнікаюць праблемы з надбаўкамі да заробкаў медыкаў, настаўнікаў. Потым раптам высвятляецца, што нейкія буйныя дзяржкарпарацыі не атрымалі грошы з бюджэту. А гэтыя дзяржкарпарацыі, не атрымаўшы грошы з бюджэту, які раптам пачаў адмаўляцца плаціць (хаця абяцаў і мусіў заплаціць), не плацяць сваім пастаўшчыкам. А пастаўшчыкі, не атрымліваючы грошай ад буйных дзяржкарпарацый, пачынаюць звальняць людзей. І людзі застаюцца без заработку.

Гэта тая сітуацыя, у якой расійская эканоміка ўжо знаходзіцца. І далей гэта будзе праступаць у навінах усё мацней і ўсё страшней. Ужо бачым, што ідзе рост неплацяжоў па заработнай плаце. Па суме гэта пакуль абсалютна мізэрная велічыня, нават не сур'ёзна казаць, але дынаміка вельмі хуткая. Усё пачынаецца з першага кроку, а потым ідзе па нарастаючай. Раптам высвятляецца, што маса людзей жыве з затрымкамі заробку. Так было ў 90-х гадах, і гэта якраз адзін з сімптомаў таго, пра што я казаў: Расія вернецца ў 90-я па вельмі многіх прыкметах, сімптомах і працэсах.

Расія вярнулася да неплацяжоў. Неплацяжы ператварыліся ў затрымкі заработнай платы. Будзем чакаць, калі пачнецца затрымка выплат пенсій. Гэта таксама не за гарамі, таму што пенсійныя выплаты ў Расіі з Сацыяльнага фонду падстрахоўваюцца дзяржавай, а дзяржава падстрахоўваецца Фондам нацыянальнага дабрабыту. А ён цяпер таксама актыўна траціцца. І таму ўзнікае такая ясная перспектыва, калі людзям пачнуць затрымліваць выплату пенсій.

Яўген Кіселяў успамінае, што ў 1991–1992 гадах заробкі ў Расіі выплачваліся своечасова, а вось у 1994–1995 гадах затрымкі выплат сталі нормай. Усяго некалькі гадоў аддзялялі краіну ад акуратных выплат да іх поўнага зрыву. На гэта эканаміст Ігар Ліпсіц адказвае:

— Тады было іншае стаўленне да заработнай платы, да работніка. Гэта ўсе ж такі яшчэ была пэўная інерцыя Савецкага Саюза — краіны, дзе «правіць працоўны», дзе «ўсё дзеля працоўнага чалавека». Як працоўнаму чалавеку не выплаціць заробак? Гэта ўсё было знішчана агнём 90-х гадоў, цяпер у Расіі стаўленне да выплат работнікам настолькі цынічнае, што гэты пераход адбудзецца значна хутчэй.

А запас у Расіі знікае. Расія, вельмі забавна, у лістападзе вуснамі міністра фінансаў Антона Сілуанава клялася і божылася, што яны Фонд нацыянальнага дабрабыту (ФНБ) чапаць не будуць. «Вось гадом буду, зуб даю, што не будзем чапаць ФНБ», — казаў міністр фінансаў.

Прыйшоў 2026 год, і зуб у яго трэба вырываць, і не адзін, а шмат, бо траціць ён напаўніцу. Апошнім часам Мінфін пачаў прадаваць валюту з ФНБ, таму што няма даходаў у бюджэту і трэба затыкаць дзіркі. Валюта з ФНБ прадаецца даволі актыўна.

Ужо цяпер даволі шмат грошай з ФНБ змясцілі на дэпазіты ў найбуйнейшыя расійскія банкі, каб даць ім грошы. Відавочна, ужо прытоку грошай ад насельніцтва не хапае, каб пакрыць праблемы з капіталам гэтых банкаў. І з ФНБ узялі, па-мойму, 450 млрд рублёў, паклалі на дэпазіты, каб гэтыя вялікія банкі не ўпалі. Ці ўтрымаюцца яны — не ведаю, сказаць не магу. Сітуацыя становіцца ўсё больш трагічнай.

Ёсць цудоўная будаўнічая кампанія «Самалёт», якая «вялікалепна» кіруе бізнесам. І, як вы ведаеце, на гэтым тыдні «Самалёт» прыйшоў у ўрад, папрасіў 50 млрд рублёў на выратаванне і гатовы аддаць кантрольны пакет, абы яму далі хоць якія грошы. А за «Самалётам» стаяць банкі. Бо ўсё жыллё, якое «Самалёт» не можа прадаць, пабудавана на крэдыты банкаў. Раз «Самалёт» не можа прадаць жыллё, то банкі не могуць вярнуць грошы. Падобнае было ў нас напярэдадні крызісу 2008 года.

Але ў 2008 годзе можна было знайсці грошы. Тады Пуцін быў багаты, тады ў яго былі нафтадаходы. І ён раздаваў грошы каму трэба, за кошт гэтага падтрымаў «правільных» людзей.

Памятаеце, было такое паняцце «сістэмна значны банк»? Ім давалі грошы. Сістэмна значным кампаніям давалі. Астатнім — не. Але цяпер-то ў Пуціна грошай на гэта няма.

Яўген Кіселяў пытаецца, наколькі скараціліся паступленні ў бюджэт ад нафты і газу. Ігар Ліпсіц прыводзіць шакавальныя лічбы:

— У параўнанні з мінулым годам — у два разы. Уражвае? І перспектыў добрых няма. Звярніце ўвагу, што Індыя аказалася дзяўчынай нявернай, пачала «хадзіць налева» і скарачаць расійскія закупкі. Бо на яе вельмі моцна націснулі, а Індыя — гэта вам не Кітай.

Я ж увесь час казаў: калі вы хочаце, каб Індыя перастала купляць расійскую нафту і газ, трэба Індыі даць нейкую кампенсацыю, нейкі падарунак зрабіць дзяўчыне. ЗША яе пужалі пошлінамі — Індыя не адмаўлялася ад расійскай нафты. А тут, нарэшце, да Трампа дайшло: дзяўчыне прапанавалі падарунак у выглядзе скарачэння пошлін на пастаўкі ў ЗША. І дзяўчына сказала: так, цяпер я больш рускага любіць не буду, буду купляць венесуэльскую нафту. А гэта для Расіі страшная бяда, мы кажам пра двухразовае падзенне даходаў. Магчыма, і больш. Таму што Індыя брала 35–40% усёй нафты, экспартаванай з Расіі.

Калі цяпер яна не будзе браць, то Расіі дзяваць нафту практычна няма куды. Альбо трэба даваць Кітаю такія зніжкі, пра якія страшна нават узгадаць. Ужо гучыць інфармацыя, што ў Кітай сыходзіць партыя нафты па цане 25 долараў за барэль.

Калі пералічыць у долары 1998 года — гэта прыблізна 10–12 долараў, той самы ўзровень, пры якім у 1998 годзе ў Расіі здарыўся дэфолт. Акрамя Кітая дзяваць нафту няма куды.

Яўген Кіселяў дапаўняе, што калісьці экс-прэм’ер Расіі Міхаіл Касьянаў распавядаў пра прыезд у Маскву венесуэльскага кіраўніка Уга Чавеса. Апошні казаў яму пра цэны на нафту: «Міхаіл, 25 за барэль — гэта наш Сталінград. Мы не павінны апускацца ніжэй». Ліпсіц працягвае расповед пра крызіс расійскай нафтавай галіны:

— Ужо цяпер мы кажам, што частка расійскіх радовішчаў стратная. І калі ты пра гэта кажаш, людзі адказваюць: ды кіньце, такога быць не можа, каб нафтаўка была стратнай. «Дурніцу вы кажаце, прафесар». Не дурніцу я кажу. У Расіі выдаткі здабычы нафты на многіх радовішчах — 40–45 долараў. Паглядзіце, пра гэта кажуць нават прадстаўнікі нафтавай прамысловасці. Таму 25 долараў — гэта катастрофа, мы гандлюем нафтай у страту.

Я нічога ніколі не выдумляю, толькі аналізую факты. Паглядзіце: да вас у ўрад прыйшоў «Лукойл» — другая па велічыні нафтавая кампанія Расіі, і таксама прыйшоў прасіць грошы. Дакладней, ён папрасіў знізіць яму падаткаабкладанне, скараціць падаткі. Не дзяржава хоча забраць дадатковыя падаткі з «Лукойла» і папоўніць бюджэт — там браць няма чаго, цяпер «Лукойл» прыйшоў прасіць, каб яму знізілі падаткі, інакш будзе бяда.

То-бок у вас «Самалёт» прыйшоў — найбуйнейшы дэвелапер Расіі. У вас прыйшоў «Лукойл» — другая па памеры нафтавая кампанія Расіі. У вас прыйшла Асацыяцыя металургічнай прамысловасці Расіі — прасіць зняць акцыз на вадкую сталь. Сітуацыя такая, што найбуйнейшыя апоры расійскай эканомікі прыходзяць у бюджэт і кажуць: край, знімайце падаткі, інакш мы будзем банкруціцца. А дзяржава ў гэты момант збіраецца ім падаткі павысіць без усялякіх жартаў. Бо цяпер у ўрада такая дзірка ў бюджэце, што абмяркоўваецца павышэнне платы для чорнай металургіі за забруджванне навакольнага асяроддзя.

Дзяржава знаходзіцца ў стане істэрыкі. Ёй патрэбныя грошы. І там, дзе трэба даваць падатковыя ільготы, яно спрабуе падаткі павысіць. Але, як вы разумееце, чым гэта скончыцца, прадказаць не вельмі складана.

Яўген Кіселяў звяртае ўвагу на выраз «кропка злома», выкарыстаны эканамістам у Telegram. Ён таксама спасылаецца на публікацыю The Washington Post, дзе гаворыцца, што ваенная эканоміка Расіі, напампаваная інвестыцыямі і выплатамі завербаваным на фронт, можа ўвайсці ў крызіс праз тры–чатыры месяцы. Паводле звестак выдання, пра гэта Пуціна папярэджваюць людзі з яго асяроддзя. Кіселяў просіць ацаніць магчымы сцэнар і прыкметы надвіжальнай катастрофы.

Ліпсіц распавядае, як можа выглядаць гэты крызіс:

— Пачнуцца даволі масавыя банкруцтвы буйных кампаній, затым — крызісная сітуацыя ў найбуйнейшых банках Расіі. Будзе спроба ўкладчыкаў забраць грошы з банкаў — тое, што называецца «набег на банкі», bank run, ёсць такі англійскі тэрмін. Ім грошы не аддадуць, будуць уведзеныя абмежаванні на выдачу грошай з банкаў — «у мэтах стабілізацыі банкаўскай сістэмы Расійскай Федэрацыі і абароны грашовых сродкаў укладчыкаў».

Можаце потым праверыць, ці супалі мае словы з тым, што напішуць Мінфін і Цэнтральны банк. Таму пачнуцца абмежаванні па выдачы грошай — проста таму, што інакш рухнуцца банкі.

Мяне вучаць: банкі не могуць рухнуць, у нас у Расіі рэзервовая сістэма. Я абажаю людзей, якія паўграматныя эканамічна, але лічаць неабходным рэгулярна мяне папраўляць. Тлумачаць, што я нешта не разумею ў эканоміцы. Так, у Расіі рэзервовая сістэма, так, расійскія банкі рэзервуюць, так, ёсць сістэма частковых рэзерваў. Чытайце падручнік эканомікі — там усё тлумачыцца. Але справа ў тым, што гэтых рэзерваў не хопіць на ўсе банкі.

Так, ёсць некалькі фондаў выратавання расійскіх банкаў: Агенцтва па страхаванні ўкладаў, ёсць фонды крызісных сітуацый. Усё праўда, усё так і ёсць, але яны здольныя выратаваць адзін, два, максімум — тры буйныя банкі. Калі пачнуць сыпацца дзесяць буйных расійскіх банкаў, грошай не хопіць.

Што адбудзецца тады? Натуральна, ніхто не дасць банкам упасці. Гэта зразумела. Але тады ім дадуць стабілізацыйныя крэдыты. То-бок Цэнтральны банк Расіі надрукуе вялізную колькасць трыльёнаў рублёў, каб даць банкам гэтыя грошы. Проста зразумейце: у расійскіх банках ляжыць 67 трлн рублёў. Значыць, калі хаця б кожны чацвёрты захоча забраць свае грошы, то трэба будзе выдаць прыблізна 15 трлн рублёў. Такіх свабодных грошай у банкаў няма. Значыць, гэтыя 15 трлн давядзецца надрукаваць.

Гэта будзе азначаць, што ў эканоміцы з'явіцца дадатковая грашовая маса, адбудзецца рэзкі скачок інфляцыі, можа пачацца гіперінфляцыя. Вось так выглядае сцежка: у «Самалёта» канчаюцца грошы, у чорнай металургіі канчаюцца грошы, у «Лукойла» канчаюцца грошы, у РЖД і гэтак далей: куды ні ткнеш — паўсюль бяда.

Расія здзяйсняе самазабойства, яна забівае сваю эканоміку, а калі «забіваецца» эканоміка — памірае і краіна. Я вельмі дакладна фармулюю сваю пазіцыю і ніяк яе не хаваю: лічу, што Расія з дапамогай расійска-ўкраінскай вайны здзяйсняе самазабойства. А далей, калі рухне эканоміка, рухне і краіна — як рухнуў Савецкі Саюз.

Кіселяў кажа, што камунальная інфраструктура Украіны знаходзіцца ў найцяжэйшым стане з-за пастаянных удараў ракет і дронаў: людзі застаюцца без святла і цяпла, гарады выглядаюць як дэкарацыі да антыўтопіі. Пры гэтым збоі з электраэнергіяй і ЖКГ ужо адбываюцца і ў Расіі. Ці ёсць паміж гэтым прамая сувязь?

Эканаміст лічыць, што сувязь ёсць:

— На самой справе Расію трэба было гадоў пяць таму закрыць на капітальны рамонт. Краіна надзвычай зношаная, старэнькая, вельмі моцна дэфектная.

Яе трэба было спыніць, закрыць і ўсе зарабляныя грошы накіраваць на рамонт інфраструктуры для жыцця. Калі б гэта было зроблена, у гэтай краіне можна было б нармальна пражыць яшчэ да канца XXI стагоддзя. Замест гэтага пачалі рыхтавацца да вайны, потым пачалі вайну — і ўсе грошы пайшлі туды, прычым не толькі сённяшнія, але і заўтрашнія.

Бяда ў тым, што расіяне не разумеюць: яны згубілі сваю будучыню на пару пакаленняў наперад. Яны не проста патрацілі велізарную колькасць грошай на вайну — яны павялічылі дзяржаўны доўг, страцілі галоўныя крыніцы даходу — еўрапейскія нафтавы і газавы рынкі. І цяпер Расія на пакаленне наперад асуджаная беднець і ператварацца ў жабрацкую, убогую тэрыторыю з немагчымасцю нармальна выжываць.

Расія — краіна з надзвычай зношанай інфраструктурай, пачыніць яе цяпер ужо ніколі не ўдасца. Я ведаю, слова «ніколі» раздражняе людзей, але зразумейце простую рэч: на гарызонце двух пакаленняў, то-бок прыблізна 50 гадоў, Расія не зможа аднавіць сваю камунальную гаспадарку. Проста таму, што для гэтага патрэбныя грошы, якіх у Расіі ўжо ніколі не будзе.