Каштоўны для беларусаў літоўскі досвед
- 16.02.2026, 9:17
Што дазваляе прывесці краіну да незалежнасці і дэмакратыі.
Лукашэнка і яго прыхільнікі не стамляюцца змагацца з палітычнымі апанентамі, што з’ехалі за мяжу, называючы іх «беглымі». Іх намаганні зусім не ірацыянальныя. У гісторыі было нямала прыкладаў, калі дыяспара дапамагла кардынальна змяніць курс краіны. Адзін з іх — наша суседка, якая 16 лютага адзначае Дзень аднаўлення Літоўскай дзяржавы, піша «Салiдарнасць».
У 1918 годзе літоўцы ўдала скарысталіся вокнам магчымасцяў. Незалежнасць давялося выгрызаць у баях. І нават калі права на дзяржаўнасць удалося заваяваць, аказалася, што гэта толькі кароткая перадышка перад новымі выпрабаваннямі.
Пасля акупацыі Савецкім Саюзам у 1940 годзе, а таксама пры вяртанні саветаў у канцы Другой сусветнай, у заходнія краіны ўцяклі, паводле самых сціплых ацэнак, дзесяткі тысяч літоўцаў. Значную іх частку складала інтэлігенцыя.
На Захадзе літоўцы не толькі захавалі памяць пра незалежнасць сваёй краіны, але і стварылі альтэрнатыву «савецкай Прыбалтыцы». І ў культуры, і ў палітыцы.
Дыяспара дамаглася таго, што і ў Еўропе, і ў ЗША лічылі акупацыю Літвы незаконнай. У сярэдзіне саракавых гэта магло выглядаць як пэўная фармальнасць. СССР дэ-факта кантраляваў усю Усходнюю Еўропу, і гэты «саюз» гвалтаўніка і ахвяр здаваўся сапраўды «непахісным».
Але літоўскія патрыёты не склалі рук. Іх марафон да незалежнасці расцягнуўся на дзесяцігоддзі.
Асноўную ролю адыгралі тыя, хто знаходзіўся ў Літве. Яны ціха і карпатліва рыхтавалі глебу, не ведаючы, ці наканавана ім убачыць усходы. Дыяспара, у сваю чаргу, часта дзейнічала адкрыта, чаго не маглі сабе дазволіць людзі, што знаходзіліся пад прыцэлам КДБ.
Вера і мэтанакіраванасць творяць цуды. У канцы ХХ стагоддзя Літва атрымала новы шанс і выйшла з СССР.
У выніку нямала эмігрантаў і іхніх дзяцей вярнуліся на Радзіму. І не проста вярнуліся, а прывезлі з сабой досвед і ідэі, якія дапамаглі пераўтварыць краіну (у палітыцы, эканоміцы, адукацыі і г.д.).
Хутка і эфектыўна ўдалося рэалізаваць не ўсё. Шмат хто, у тым ліку прадстаўнікі старой наменклатуры, часам рэўніва ўспрымаў прапановы прадстаўнікоў дыяспары. Тым не менш літоўцы двойчы абіралі прэзідэнтам Валдаса Адамкуса — эмігранта, вымушанага збегчы з краіны ў 1944-м.
Урэшце літоўцам хапіла мудрасці аб’яднацца, не дзяліцца на «мясцовых» і «прыезджых». Менавіта сумесныя намаганні дазволілі зрабіць многае. Незалежная Літва выбрала дэмакратыю, інтэграцыю ў Еўрасаюз і НАТА, а таксама максімальнае дыстанцыяванне ад Расіі.
Гісторыя паказала, што часу на раскачванне не было. У 1990-я Літва паспела скарыстацца гістарычным шанцам, пакуль імперская па сваёй шматвяковай сутнасці Расія была аслабленая. Масква па-ранейшаму тачыць зубы на Вільнюс, але цяпер наўрад ці будзе спрабаваць паўтарыць сцэнар 1940 года.
Сёння ў Беларусі ўсё закатана пад асфальт, але барацьба за розумы працягваецца. Ёсць тое, што дзеля лепшай будучыні можна рабіць толькі ўнутры краіны, і тое, што — толькі звонку.
Прыклад літоўцаў дэманструе, што самым эфектыўным варыянтам з’яўляецца ўзаемадзеянне. У беларускіх патрыётаў, дзе б яны ні знаходзіліся, агульныя каштоўнасці: незалежнасць і дэмакратыя. Каб яны сталі рэальнасцю, трэба эфектыўна выкарыстоўваць наяўныя магчымасці, а не марнаваць час на пошук таго, што нас раздзяляе.