Статкевіч вярнуўся

• Ірына Халіп
• 20.02.2026, 13:59

Гвалтоўнае выдварэнне — яшчэ адно крымінальнае злачынства рэжыму.

Мікалай Статкевіч, якога спрабавалі дэпартаваць у верасні мінулага года, сказаў жонцы падчас адзінага званка: «Яны спрабуюць нас вывезці, але я ім гэтага не дазволю». І не дазволіў. Учора Мікалай вярнуўся дадому — з інсультам, пасля месяца барацьбы лекараў за яго жыццё. Ён перамог. Цаною ўласнага здароўя, фактычна прынёсшы сябе ў ахвяру, але — перамог. Статкевіч зламаў гульню лукашыстаў. Яго, беззбройнага і знясіленага, пасля пяці гадоў у карцэры, дэпартаваць не змаглі — з усім узбраеннем і асабовым складам.

Слова «дэпартацыя» — агіднае і страшнае ўжо шмат гадоў. У гэткія самыя лютаўскія дні больш за 80 гадоў таму Сталін дэпартаваў чэчэнцаў і інгушаў з родных мясцін у Казахстан і Сярэднюю Азію — ноччу, пад канвоем. Дэпартавалі, зрэшты, не толькі іх. Першым дэпартаваным народам сталі карачаеўцы — іх выслалі ў лістападзе 1943 года. У снежні 1944-га — калмыкаў, у сакавіку — балкарцаў, у маі — крымскіх татараў. Шмат хто з іх у гэты час ваяваў і не разумеў, чаму сем’і перасталі пісаць ім лісты на фронт. А жонкі, дзеці, бацькі ў гэты час сядзелі ў халодных цялячых вагонах і ехалі невядома куды. Шмат хто не даехаў. Мёртвых канваіры проста скідалі з цягнікоў падчас прыпынкаў.

Тых, хто ваяваў, мужчын потым таксама адклікалі з франтоў і накіроўвалі ўжо не да жонак у высылку, а ў лагеры будаваць аб’екты сацыялістычнай гаспадаркі. Герояў вайны пазбаўлялі ўзнагарод і абвяшчалі здраднікамі Радзімы. І няхай потым, праз гады, тыя, хто выжыў, змаглі вярнуцца ў родныя краі, дэпартацыя стала адной з найтрагічнейшых падзей у гісторыі многіх народаў.

А цяпер, у гэтым стагоддзі, калі вакол глабалізацыя і тэхнічны прагрэс, мы назіраем дэпартацыю беларусаў. Калі ў чэрвені, пасля першай вялікай партыі вывезеных з краіны палітвязняў, я пісала пра гэта ў «Новую газету», калегі мне казалі: не, ну нельга ж ужываць у гэтым кантэксце слова «дэпартацыя», гэта юрыдычны тэрмін, высылка асобы або групы асоб дзяржавай са сваёй суверэннай тэрыторыі; да грамадзян краіны такі тэрмін прымяняцца не можа. Ну так, вядома. Давайце зоймемся лоўляй блох і аспрэчым яшчэ і права чачэнцаў называць тое, што адбылося з імі ў лютым 1944 года, дэпартацыяй. Іх жа нават не выкінулі з СССР — проста перамясцілі. Перавезлі са скарбам на новае месца жыхарства — за дзяржаўны, між іншым, кошт. І паглядзім, што на гэта адкажуць чачэнцы. Я б лепш трымалася ў гэты час падалей.

Дык што беларусаў дэпартуюць, хто б як гэта ні называў. Мы, убачыўшы іх на фотаздымках без кайданкоў і турэмных робаў, адчуваем імгненную эйфарыю, шчасце, захапленне і выключаем «тармазы». Крычым: ура, іх вызвалілі! Пішам радасныя пасты ў сацсетках, адкрываем шампанскае. І толькі потым раптам разумеем цану гэтага «вызвалення».

Нядаўна я чытала інтэрв’ю з Галінай Дэрбыш. Гэта тая самая пенсіянерка з вёскі Абухава на Гродзеншчыне, якая апынулася за кратамі, таму што аднойчы ў яе доме пераначаваў Мікалай Автуховіч. Вынік начоўкі — 20 гадоў пазбаўлення волі па абвінавачанні ў тэрарызме. Галіна спакойна жыла з мужам у аграгарадку, дапамагала бяздомным жывёлам, за што яе называлі Маці Тэрэзай (толькі сваіх катоў у яе было 16), займалася садам-агародам. Не пусціць стомленага падарожніка пераначаваць яна проста не змагла б. І вось — прысуд, пяць гадоў у лагерах, дэпартацыя са спраўкай. І цяпер Галіна, пакінуўшы пяць гадоў жыцця і здароўе ў гомельскай калоніі, а мужа — ў Абухаве, сядзіць у беластоцкай кватэры і шые ляжанкі для жывёл з прытулку. Так, яна адразу знайшла ў Беластоку прытул для бяздомных сабак і катоў і стала валанцёркай: гэта дапамагае жыць. Калі будучыня незразумелая, папярэдняе жыццё разарвана на шматкі, дата сустрэчы з мужам губляецца ў туманнай перспектыве, трэба трымацца хаця б за нешта. За цёплую каціну поўсць, за іголку з ніткай, за рукаў такога ж валанцёра, які не можа прайсці міма кінутай сабакі. Галіна Дэрбыш і трымаецца. І яшчэ дзве сотні такіх жа дэпартаваных.

Мы, вядома, не можам адмовіцца ад імгненняў шчасця пры выглядзе людзей, якія яшчэ ўчора сядзелі ў турмах з велізарнымі прысудамі, а сёння могуць з’есці марозіва. Але называць рэчы сваімі імёнамі мы абавязаныя. І калі не казаць гучна і публічна пра тое, што тое, што адбываецца, — не вызваленне, не памілаванне, а гвалтоўная дэпартацыя, якая з’яўляецца яшчэ адным крымінальным злачынствам рэжыму, дык урэшце беларусаў будуць забіраць проста з вуліц і выкідваць з краіны. Зрэшты, магчыма, для рэжыму гэта якраз выхад. Бо адзінае, што перашкаджае росквіту лукашэнкаўскай дзяржавы, — гэта беларускі народ.

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org