Дырэктар Інстытута Буша: Беларусь павінна быць у НАТА

• 26.02.2026, 12:43

Для беларусаў можа з’явіцца акно магчымасцяў.

Чаму НАТА — лепшая перспектыва для Беларусі? Што насамрэч можа прымусіць Пуціна спыніць вайну супраць Украіны? Што чакае беларусаў, калі скончыцца расійская агрэсія супраць украінскага народа?

Пра гэта сайт Charter97.org пагутарыў з выканаўчым дырэктарам Інстытута Джорджа Буша-малодшага, былым памочнікам дзяржсакратара ЗША па пытаннях дэмакратыі і правоў чалавека ў адміністрацыі Джорджа Буша-малодшага, экс-дырэктарaм Freedom House Дэвідам Крамерам.

— Якія былі вашыя чаканні, калі Расія пачала гэтую так званую «спецыяльную ваенную аперацыю»?

— У мяне былі супярэчлівыя погляды на тое, ці сапраўды Пуцін пойдзе на гэта. З пункту гледжання рацыянальнага заходняга мыслення ў гэтым абсалютна не было сэнсу. Праблема ў тым, што Пуцін не мысліць рацыянальна і ў адпаведнасці з заходнімі нормамі. Пуцін дзейнічае, зыходзячы з таго, што адпавядае яго ўласным інтарэсам (не абавязкова нават інтарэсам Расіі). Ён дзейнічае на аснове інфармацыі, якую атрымлівае, і гэтая інфармацыя — надзвычай ненадзейная. Гэта было напамінам пра тое, што Расія лепш разумее Злучаныя Штаты, чым краіны, з якімі яна мяжуе. Думаю, у Расіі відавочнае непаразуменне Украіны, Беларусі і іншых краін рэгіёну.

Пуцін чакаў, што расійскія войскі будуць сустрэты ўкраінцамі з распасцёртымі абдымкамі, што расійскія вайскоўцы «вызваляць» Украіну ад «нацысцкага рэжыму» (гучыць смешна, бо прэзідэнт Украіны — яўрэй), што ўсё скончыцца за некалькі дзён або тыдняў.

Гэта было, на мой погляд, адлюстраванне таго факту, што Пуцін проста не разумее Украіны. Ён не вынес урокаў са сваіх памылак 2014 года, калі Расія сутыкнулася са значным супрацівам пасля безперашкоднага захопу Крыма (і ён, безумоўна, не вынес ніякіх урокаў і ў 2022 годзе).

ЦРУ было абсалютна правільна ў тым, што Пуцін збіраецца ўварвацца ва Украіну, але яно таксама сур’ёзна памылілася ў прагнозах адносна таго, як пройдзе гэтае ўварванне. ЦРУ, як і многія іншыя, чакала, што Расія пераможа і захопіць Украіну за некалькі дзён або тыдняў, а замест гэтага мы ўваходзім у пяты год вайны, і Украіна адваявала больш за пяцьдзесят працэнтаў тэрыторыі, першапачаткова захопленай Расіяй. Украіна нанесла больш за 1,2 мільёна страт расійскаму боку, з якіх, магчыма, 350–400 тысяч — забітымі. Я думаю, што была празмерная тэндэнцыя аналізаваць тое, як будзе дзейнічаць Расія, а не адказ Украіны. Узброеныя сілы Украіны даказалі, што з’яўляюцца адной з самых эфектыўных армій у Еўропе, і прадэманстравалі велізарную мужнасць (як і ўвесь украінскі народ) у супрацьстаянні гэтай пагрозе.

— Перад пачаткам паўнамаштабнай агрэсіўнай вайны Пуцін вылучыў абсурдны і невыканальны ўльтыматум, патрабуючы ад НАТА адкаціцца да межаў да 1997 года. Якія, на вашу думку, сапраўдныя амбіцыі Пуціна адносна НАТА сёння?

— Ён не адмовіўся ад мэты скасаваць пашырэнне НАТА. Ён і расійскія чыноўнікі хочуць вярнуцца ў 1997 год, калі Расія і НАТА падпісалі «Асноўапалажальны акт Расія — НАТА». Пуцін хоча аслабіць Альянс і выставіць яго слабой і бясхрыбтовай арганізацыяй, хоча кінуць яму выклік. Хоць Пуцін не пасылаў расійскія танкі і войскі цераз мяжу дзяржавы-члена НАТА, былі дроны, што парушалі паветраную прастору, былі ракеты, якія ўпалі ў Польшчы. Мы бачым тактыку гібрыднай вайны супраць дзяржаў-членаў НАТА, уключаючы Злучаныя Штаты, і вельмі слабую рэакцыю з боку Альянсу.

Ітак, з аднаго боку, Пуцін хоча аслабіць НАТА, паказаць, што гэта несур’ёзная сіла, а з другога — ён прадстаўляе Альянс як галоўную пагрозу для Расіі. Ён абвінавачвае НАТА ў тым, што яно з’яўляецца прычынай гэтай вайны. Ён сцвярджае, што пашырэнне НАТА парушыла нейкія дамоўленасці 1990 года, калі кіраўніцтва Злучаных Штатаў і Савецкага Саюза абмяркоўвалі ўз’яднанне Германіі. Міхаіл Гарбачоў, савецкі лідар таго часу, пазней заяўляў, што Злучаныя Штаты не давалі ніякіх абяцанняў аб непашырэнні НАТА.

Сёння мы бачым, што такія краіны, як Латвія, Літва, Эстонія, Польшча і іншыя, знаходзяцца ў большай бяспецы, чым да іх уступлення ў НАТА. З іншага боку, паглядзіце на краіны, што засталіся ў шэрай зоне: Беларусь, Украіну і Грузію. Беларусь дэ-факта захоплена Расіяй з-за Лукашэнкі. Украіна падвяргалася ўварванню двойчы. Грузія падвяргалася ўварванню ў 2008 годзе, і Расія дагэтуль акупіруе 20% грузінскай тэрыторыі. Перавагі членства ў НАТА заключаюцца ў тым, што ні адна дзяржава-член Альянсу не была акупаваная Расіяй.

— Найбольш бяспечным варыянтам для Беларусі ў выніку было б уступленне ў НАТА?

— Найбольш бяспечным месцам для Беларусі, Украіны, Грузіі, Арменіі — для ўсіх гэтых краін — было б уступленне ў НАТА. Першапачаткова, думаю, для Чэхіі, Венгрыі, Польшчы, Славакіі гаворка ішла не столькі пра страх перад расійскім уварваннем, колькі пра пачуццё прыналежнасці, вяртанне ў Еўропу. У краін Балтыі, як я думаю, іншыя інтарэсы. Яны пастаянна баяліся, што Расія нападзе на іх. Іх цікавасць да ўступлення ў НАТА была звязаная не толькі з пачуццём прыналежнасці і вяртання ў Еўропу, але і з рэальнымі інтарэсамі бяспекі і страхамі, звязанымі з рэваншысцкай расійскай пагрозай.

Я думаю, што ў выпадку з Беларуссю Лукашэнка залежыць ад Расіі, каб захаваць уладу. Ён усведамляе, што не ў стане супрацьстаяць і паспрабаваць аднавіць поўную незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Беларусі. Лічу, што калі Лукашэнка сыдзе, і калі да ўлады ў Беларусі прыйдуць дэмакратычныя сілы, Беларусь зможа разгледзець магчымасць уступлення ў НАТА.

Украіна імкнецца да членства ў НАТА ўжо шмат гадоў. Украіна і Грузія яшчэ ў 2008 годзе запыталі План дзеянняў па членстве, што азначала не ўступленне ў НАТА, а крок да яго. Германія і Францыя выступілі супраць гэтага і прапанавалі альтэрнатыўнае рашэнне, у якім у камюніке НАТА гаварылася, што Грузія і Украіна стануць членамі НАТА — без указання, як і калі. Праз некалькі месяцаў пасля гэтага адбылося ўварванне Расіі ў Грузію. Затым, у 2014 годзе, мы бачым, што адразу пасля Еўрамайдана, Рэвалюцыі годнасці ва Украіне, расійскія войскі захопліваюць Крым і ўварваюцца на Данбас.

Найгоршае становішча для Беларусі, для Украіны, для Грузіі — гэта не быць ні ў НАТА, ні пад кантролем Расіі. Краіны, што апынуліся ў гэтым становішчы, падвергліся нападзенню з боку Расіі — альбо адкрытаму, альбо больш прыхаванаму, як у выпадку з Беларуссю. Фізічнага нападу расійскіх войскаў на Беларусь не было, але расійскія войскі там прысутнічаюць, і Лукашэнка застаецца пры ўладзе толькі дзякуючы падтрымцы Пуціна.

— Тысячы беларускіх палітычных зняволеных могуць пацвердзіць, што знаходзіцца пад кантролем Расіі — не самае лепшае месца.

— Абсалютна. Гэта вельмі небяспечнае месца, насамрэч — смяротна небяспечнае.

— Вайна працягваецца ўжо чатыры гады, залежнасць Расіі ад Кітая расце. Як вы бачыце будучую дынаміку расійска-кітайскіх адносін?

— Гэта вельмі нязбалансаваныя адносіны, у якіх Кітай цалкам дамінуе. Пекін карыстаецца аслабленым становішчам Расіі, ён змог дамагчыся значнага зніжэння цэн на расійскія энерганосьбіты, напрыклад. І пры гэтым Кітай таксама пастаўляе найважнейшыя ваенныя тэхналогіі і тэхналогіі падвойнага прызначэння для расійскай ваеннай кампаніі. Таму ёсць людзі, якія лічаць, што Кітай хацеў бы працягнення вайны, бо гэта яшчэ больш аслабляе Расію.

Аднай з мэтаў палітыкі ЗША і Еўропы павінен быць ціск на Кітай з мэтай спынення яго падтрымкі расійскай ваеннай кампаніі. Прадпрымаліся намаганні па працы з індыйскім урадам, з прэм’ер-міністрам Модзі, па скарачэнні індыйскага імпарту расійскіх энерганосьбітаў. Паступаюць супярэчлівыя звесткі пра тое, ці вяртаецца Індыя цяпер да імпарту таннейшай расійскай энергіі ці не, але аналагічнага ціску на Пекін аказана не было — а я лічу, што гэта важна зрабіць.

Думаю, што ў Маскве таксама ёсць людзі, якія вельмі занепакоеныя залежнасцю Расіі ад Кітая. Ёсць расіяне, якія глядзяць у бок Азіі і вельмі нервуюць з-за КНР. Пекін глядзіць праз мяжу на Расію і бачыць неабсяжныя землі і шмат магчымасцяў. Насельніцтва ў памежных з Кітаем рэгіёнах невялікае — менш як 10 мільёнаў расіян — у параўнанні з больш чым 100 мільёнамі кітайцаў уздоўж расійска-кітайскай мяжы. Я думаю, што гэтая залежнасць Расіі ад Кітая выклікае ў многіх расіян занепакоенасць.

— Расія панесла 1,2 мільёна страт у гэтай вайне. Калі гэтая лічба стане для іх крытычнай?

— Гэта вельмі складанае пытанне. Я насамрэч думаю, што існуе верагоднасць таго, што расіяне на перадавой у нейкі момант скажуць: «Хопіць». З імі абыходзяцца як з гарматным мясам. Расійскія рэгіёны былі вымушаныя зноў павысіць пад’ёмныя выплаты для тых, хто ўступае ў армію. Мы бачылі, як Расія звярталася па дапамогу да замежных байцоў: не толькі да паўночных карэйцаў, але і да іншых. Мы бачым, што Расіі ўсё цяжэй адпраўляць людзей на перадавую. У студзені і снежні ўкраінцы заяўлялі, што знішчылі больш расіян на перадавой, чым Расія змагла прызваць для сваёй ваеннай кампаніі.

З пачатку паўнамаштабнага ўварвання існавала перадумова, што Расія з яе значна большым насельніцтвам (прыкладна ў тры з паловай разы большым, чым ва Украіны) мае невычэрпны запас жывой сілы. Я не думаю, што гэта так. Калі настане гэты пераломны момант — не ведаю. Паводле інфармацыі з уцечак або перахопаў, выяўляецца велізарнае незадаволенне расійскіх вайскоўцаў на перадавой сваімі камандзірамі — жудасна карумпаванымі, якім няма да іх ніякай справы і якія пасылаюць іх на пэўную смерць. Вы бачыце цяжкасці з наборам у армію. Расійскія турмы былі практычна спустошаныя — зняволеным рабілі прапановы, ад якіх немагчыма адмовіцца: «Будзеш вольны, калі пойдзеш на перадавую і выжывеш». Праблема ў тым, што значная частка расійскіх вайскоўцаў паходзіць з бедных рэгіёнаў Расіі. Служба ў арміі стала крыніцай даходу для многіх сем’яў: выплачваюцца бонусы, а затым кампенсацыя, калі бацька або муж гіне ў баі. Расія абапіраецца на бедныя рэгіёны для адпраўкі войскаў. Сем’і з Масквы і Санкт-Пецярбурга не плацяць такую ж цану. Пакуль у Пуціна ёсць войскі, якіх ён можа адпраўляць, ён будзе працягваць гэтую вайну.

Пуцін, на мой погляд, не зацікаўлены ў спыненні гэтай вайны. Ён не ведаў бы, што яму рабіць, калі б вайна скончылася. Але тое, што можа пакласці канец вайне, — гэта калі ўкраінцы нанесуць дастатковую шкоду і ўрон расійскім сілам да такой ступені, што тыя скажуць: «Ведаеце што? З нас хопіць». Я думаю, што гэта адзін з нямногіх сур’ёзных шляхоў да завяршэння гэтай вайны.

— Так ці інакш, але настане дзень, калі найбуйнейшая вайна ў Еўропе з часоў Другой сусветнай вайны скончыцца. Якое месца Беларусі ў новай сусветнай канфігурацыі?

— Гэта залежыць ад таго, як гэтая вайна скончыцца. Калі Украіна зможа перамагчы Расію на полі бою, гэта можа адкрыць магчымасці для беларускага народа нарэшце здабыць свабоду ад Лукашэнкі. Я думаю, калі будзе дасягнута нейкае мірнае ўрэгуляванне на карысць Масквы — гэта зніжае верагоднасць таго, што беларускі народ зможа здабыць свабоду ў бліжэйшай перспектыве. Лічу, што заканчэнне вайны будзе мець велізарныя наступствы для народа Беларусі. Мы бачылі, як смелыя людзі ў Беларусі блакавалі пастаўкі ваенных грузаў з Беларусі, мы бачылі, як яны спрабавалі сарваць намаганні Расіі па перакідцы дадатковых сіл. Вось чаму, калі мы гаворым пра дапамогу Украіне, гэта таксама дапамога народу Беларусі і дэмакратычным сілам.

Наступствы таго, чым скончыцца гэтая вайна, велізарныя. Гэта можа мець наступствы і для Грузіі, дзе дзейнічае прарасійскі ўрад і «Грузінская мара». Калі Украіна зможа разграміць расійскія сілы, гэта можа мець эфект даміно. Ці зможа Расія падтрымліваць свае акупацыйныя сілы на грузінскай тэрыторыі? Стаўкі тут каласальныя. За апошні год, на мой погляд, аказвалася занадта шмат ціску на Украіну і недастаткова — на Расію.

Лічу, што працяг падтрымкі Украіны і ціск на Маскву пойдуць на карысць таксама і беларускаму народу. Гэта дапаможа рэалізаваць місію Джорджа Буша-старэйшага — адзіная, вольная і мірная Еўропа. Гэта не будзе ажыццёўлена цалкам, пакуль Беларусь і Украіна не стануць часткай гэтага рашэння.