Украіна як прысуд імперыі

• Валерый Пекар
• 27.02.2026, 16:18

У чацвёртую гадавіну варта яшчэ раз нагадаць сабе пра прычыны вайны.

Апошнія 500 гадоў (XVI–XX стагоддзі) былі эпохай сучасных імперый. Імперыя як нестабільная сістэма можа знаходзіцца ў дзвюх фазах: фаза пашырэння і фаза скарачэння. Стабільнае існаванне імперыі (СССР часоў Брэжнева) з'яўляецца непрацяглым і абапіраецца на ўнікальны набор умоў: сусветны парадак, заснаваны на правілах і дамоўленасцях (сістэма абмежавання ўзбраенняў, ваенна-палітычныя саюзы), высокая цана на ключавы экспартны тавар імперыі, адсутнасць канфлікту пакаленняў у імперскіх элітах, адсутнасць на сусветнай арэне новых прэтэндэнтаў, якія кінуць выклік старому гегемону (пастка Фукідзіда). За выключэннем такіх непрацяглых перыядаў, імперыі альбо пашыраюцца (часам вельмі імкліва, як захоп Масковіяй Сібіры і Далёкага Усходу), альбо скарачаюцца — губляюць калоніі, урэшце рэшт ператвараючыся ў звычайныя нацыянальныя дзяржавы.

ХХ стагоддзе стала часам скарачэння і знікнення імперый. У пачатку стагоддзя распаліся Асманская і Аўстра-Венгерская імперыі (такая ж доля магла спасці і расійскую), у другой палове адбылася дэкаланізацыя Афрыкі і Азіі. Расійская імперыя застаецца апошняй вялікай імперыяй сучаснасці (пакінем па-за разглядам Кітай, дзе калоніі складаюць нязначную долю, і курдскае пытанне). У 1991 годзе яна прайшла праз другі этап распаду, калі адпалі так званыя савецкія рэспублікі. Але і пасля гэтага Расія, хоць фармальна і называецца федэрацыяй, працягвае заставацца імперыяй.

Калі імперыя не пашыраецца, яна скарачаецца. Разуменне непазбежнасці канчатковага краху імперыі ў спалучэнні з крыўдай за распад СССР прывяло да фарміравання палітыкі аднаўлення імперыі. Расія яшчэ з 1991 года закладвала на сваёй перыферыі гарачыя кропкі кшталту Прыднястроўя, але рэальнае выпрабаванне імперскага аднаўлення адбылося ў 2008 годзе ў Грузіі. Адсутнасць дзейснага адказу з боку сусветнай супольнасці пераканала Расію, што былыя імперскія тэрыторыі прызнаюцца светам як яе выключная зона інтарэсаў, таму аднаўленне імперыі не сустрэне супраціву.

Расіяне прызнаюць, што можна было пачаць з іншай краіны — напрыклад, з Казахстана. Але без Украіны расійская імперыя непаўнавартасная, фактычна немагчымая. Без Украіны Расія была б перыферыйнай варварскай імперыяй, а з Украінай яна з'яўляецца сілай планетарнага маштабу. Таму настаў наш час. Вядома, тут паўплывалі і іншыя трыгеры (крызіс легітымнасці рэжыму, страх перад дэмакратычным прыкладам па суседстве і г. д.), але ключавы фактар менавіта гэты.

Не памятаю, хто першым сказаў, што гэтая вайна з'яўляецца экзістэнцыяльнай для абодвух бакоў: калі Расія пераможа, Украіна спыніць існаванне, але і адваротнае таксама праўда: калі Украіна пераможа, Расія спыніць існаванне ў сваім імперскім фармаце. Гэта будзе ўжо нешта прынцыпова іншае, як адрозніваецца Турцыя ад Асманскай імперыі, Аўстрыя ад Аўстра-Венгерскай імперыі.

Такім чынам, ключавая прычына вайны — нестабільнасць апошняй імперыі, для якой адсутнасць пашырэння (у дадзеным выпадку аднаўлення) азначае прамы шлях да канчатковага знікнення.

Апошні дыназаўр павінен паляваць, інакш здохне.

Але імперыі — не біялагічныя аб'екты. Тут няма непазбежнага «закона прыроды», а ёсць выбар эліт і падтрымка мас. Няма «гістарычнай непазбежнасці», а ёсць адказнасць суб'ектаў. Расія магла дэкаланізавацца яшчэ ў пачатку 1990-х, але выбрала вайну з чачэнскім народам, запалохванне іншых рэспублік, закручванне адкручаных гаек, абнуленне «парада суверэнітэтаў» і федэральнага дагавора, аднаўленне імперскай мадэлі. З гэтага моманту траекторыя была зафіксавана.

Валерый Пекар, «Фэйсбук»