«Такія качэлі стануць часткай нашага жыцця»
- 7.02.2026, 21:57
Кліматолаг — пра тое, да чаго варта рыхтавацца ў бліжэйшыя гады беларусам.
Пылавыя буры, засуха і снежны ўраган. Кліматолаг Ганна Скрыган распавяла gazetaby.com, да чаго рыхтавацца ў бліжэйшыя гады і як беларускія рэаліі перашкаджаюць ліквідацыі наступстваў прыродных катаклізмаў.
У студзені Беларусь накрыў магутны міжземнаморскі цыклон «Уілі». Ён прынёс моцныя снегапады, завеі, парывісты вецер і выклікаў у многіх пачуццё дэжа вю.
У сакавіку 2013 года на нас абрынуўся «Хаўер» з усімі сваімі наступствамі. Ён быў першай падобнай з'явай, якую можна акрэсліць як снежны штарм або снежны цыклон, на тэрыторыі Беларусі за амаль 200 гадоў назіранняў.
Наступнага шторму не давялося чакаць ні 200, ні нават 20 гадоў. Ён паўтарыўся праз 13 гадоў, і не выключана, што мы будзем сведкамі чагосьці падобнага зноў у бліжэйшыя гады. Так лічыць экспертка па клімаце Ганна Скрыган.
Падчас канферэнцыі «Зялёнай сеткі» кліматолаг распавяла, чаму ў Беларусі так часта сталі адбывацца пагодныя катаклізмы, якія ўрокі ўлады павінны былі вынесці, але не вынеслі пасля «Хаўера», і дала прагноз на бліжэйшыя 5 гадоў.
«Чым больш змяняецца клімат, тым больш будзе такіх з'яў»
Тое, што звычайныя людзі прывыклі называць «глабальным пацяпленнем», эксперты называюць змяненнем клімату. І пацяпленне з'яўляецца толькі адным з яго праяў.
Пахаладанне тэмпературы, снежныя ўраганы таксама сведчаць пра змяненне клімату. А марозы гэтай зімой у Беларусі многія памылкова прынялі за нешта экстраардынарнае.
— Сапраўды быў перакрыты тэмпературны рэкорд: на ўсходзе Беларусі былі маразы, якіх не назіралі з 1987 года, — кажа кліматолаг Ганна Скрыган. — Але гэтыя маразы не з'яўляюцца нечым абсалютна выключным у гісторыі гідраметэаралагічных назіранняў нашай краіны. Такія маразы ўжо былі.
Проста за апошнія 30 гадоў толькі тры ці чатыры зімы набліжаліся да кліматычнай нормы, таму мы прывыклі, што звычайна зімой значна цяплей, чым гэтым разам.
Што сапраўды незвычайна для нашай тэрыторыі, дык гэта снежны штарм. «Хаўер» стаў першым. І вось усяго толькі праз 13 гадоў мы атрымліваем другі снежны штарм.
З пункта гледжання буйных кліматычных і пагодных працэсаў гэта неверагодна частая паўтаральнасць падобных выключных з'яў. Іх рост і ёсць адным з наступстваў змянення клімату.
Усе гэтыя экстрэмальныя з'явы насамрэч спрабуюць вярнуць кліматычную сістэму ў зыходнае становішча.
Усё, што мы робім — павелічэнне канцэнтрацыі парніковых газаў у атмасферы, змяненне тэмпературы, змяненне становішча барычных цэнтраў і іх параметраў у агульнай цыркуляцыі атмасферы Зямлі, — гэта прамы ўплыў на клімат.
А тое, што мы маем у выглядзе засух, разводдзяў, снежных штармаў, — гэта ўжо зваротная сувязь. Гэта спроба кліматычнай сістэмы вярнуць усё на месца.
Адпаведна становіцца відавочна: чым больш змяняецца клімат, тым больш будзе такіх з'яў і тым маштабней яны будуць праяўляцца.
Экстрэмальныя пагодныя з'явы практычна немагчыма прадказаць, кажа кліматолаг.
— Сіноптыкі могуць сказаць, што, напрыклад, праз 4 гадзіны нешта будзе. Але калі вы недзе прачытаеце, што наступнае лета будзе сухое або мокрае, — не верце.
Часта мы не можам прадказаць размах і амплітуду наступстваў. Калі казаць пра снежныя штармы, то было відаць, што яны рухаліся на Беларусь.
Але мы ніяк не маглі сказаць, што хуткасць ветру будзе 25 м/с, што вышыня снежнага пакрову будзе 50 см. Мы можам сказаць усё толькі ў нейкіх агульных рысах.
Раней маглі сказаць, напрыклад, што ў дадзенай мясцовасці смерчы бываюць раз на 7 гадоў або нейкая іншая з'ява — раз на тры гады.
Цяпер клімат змяняецца так, што і гэтую частату не прадугадаеш, і калі, дапусцім, летась прайшоў страшны лівень або смерч, мы не можам сцвярджаць, што сёлета яго ўжо не будзе.
Эксперты сцвярджаюць, што extreme weather events (з англ. — «экстрэмальныя пагодныя з'явы») будзе становіцца ўсё больш. І раз іх немагчыма прадказаць, дык да іх трэба быць гатовымі.
«Хаўер», здавалася б, даў поўную карціну таго, як гэта можа быць, тым не менш праз 13 гадоў беларусы сутыкнуліся з тымі ж праблемамі.
— Адным з вынікаў пасля «Хаўера» стала каляровая шкала Белгідрамета аб узроўнях небяспекі. Аднак «Уілі» паказаў, што Беларусь па-ранейшаму не гатовая да такіх экстрэмальных пагодных штармаў і, калі адбываецца нешта падобнае, мы зноў наступаем на тыя ж граблі.
Бо ўкараненне каляровай шкалы — гэта выдатна, але недастаткова.
Допусцім, калі Белгідрамет бачыць, што сітуацыя змяняецца ў горшы бок, у яго ёсць спіс арганізацый, уключаючы МНС, якія ён павінен папярэдзіць.
І, напрыклад, апавяшчэнне пра «Хаўер» было перададзена ў перадабедзены перыяд. То бок былі страчаныя некалькі гадзін.
Практыка паказвае, што ніводная арганізацыя насамрэч не закладае ў планы рэсурсы на выпадак такіх непрадказальных сітуацый. Як правіла, усе рыхтуюцца да тых з'яў, якія найбольш распаўсюджаныя.
Штогод рыхтавацца да снежнага штарму нават эканамічна немэтазгодна. Звычайна ўсё вырашаецца па ходзе, калі нешта здарылася. Таму павінна быць дакладная каардынацыя паміж усімі ўцягнутымі бакамі.
«Уілі», як і «Хаўер», паказаў, што такой каардынацыі няма. То бок дарожныя службы дзейнічаюць сабе, МНС — сабе, насельніцтва — сабе. Інфармаванасць насельніцтва амаль нулявая.
Падчас «Хаўера», памятаю, функцыю інфармавання ўзяло на сябе «Альфа-радыё». Туды можна было, як на «гарачую лінію», патэлефанаваць і даведацца пра сітуацыю, пра родных і г.д. Насамрэч гэта функцыя МНС. Але і гэтым разам яны яе не выконвалі.
Інфармаванасць і веды пра праблему, пра тое, як дзейнічаць, куды патэлефанаваць і як атрымаць адказ, — вельмі важна пры любой надзвычайнай сітуацыі, нават калі мы не гаворым пра надвор'е і клімат.
Таксама ёсць праблема вельмі «вертыкальнага грамадства». Хуткая ліквідацыя наступстваў звязана не толькі з дакладнай каардынацыяй і інфармаваннем. Яна звязана і з тым, каб прыцягнуць максімальна магчымыя рэсурсы.
Фармальна ў Беларусі ёсць закон аб надзвычайных сітуацыях, згодна з якім можна абысці ўсе ўзгадненні і абвясціць сітуацыю надзвычайнай. На практыцы ўзгадненні мусяць дайсці да самага верху па бюракратычнай вертыкалі.
А ў гэты час снег або дождж усё роўна ідзе, або вада падымаецца, калі, напрыклад, гэта не снежны штарм, а паводка. І пакуль мы па вертыкалі ўзгадняем бюракратычную працэдуру, сітуацыя пагаршаецца.
Каб нават адпусціць супрацоўнікаў дадому раней, у нас патрэбныя ўзгадненні. Адказнасць на сябе на свой страх і рызыку можа ўзяць толькі які-небудзь кіраўнік прыватнай фірмы.
Аднак завяршыць раней змену на заводзе або ўрокі ў школе такая сітуацыя не дазваляе, бо дырэктар павінен патэлефанаваць у раённы аддзел адукацыі, адтуль — у вобласць, потым — да Мінадукацыі і г.д. А гэтыя некалькі гадзін могуць аказацца вызначальнымі, каб людзі паспелі дабрацца дадому.
Я цікавілася, чаму тады падчас «Хаўера» не абвясцілі надзвычайную сітуацыю. Высветлілася, што службы баяліся, каб гэта не было расцэнена, нібыта яны распісаліся ў ўласным бяссіллі. Але гэта не так. Гэта трэба разглядаць толькі як магчымасць кансалідацыі рэсурсаў.
Экспертка лічыць, што «Хаўер» прадэманстраваў значна большую гатоўнасць грамадзянскай супольнасці да падобных катаклізмаў, чым спецыяльных службаў.
— Усе кажуць, што сітуацыя з кавідам паказала наяўнасць грамадзянскай супольнасці ў Беларусі, але я ўжо тады ўбачыла, што яна ёсць.
Тады, як сказала, і радыё ўзяло на сябе функцыю апавяшчэння, і людзі ў сацсетках гуртаваліся, прапаноўвалі розную дапамогу — тэлефоны, гарачую ежу і г.д.
Сёлета пра каардынацыю па тэлеграм-каналах можна было толькі марыць. Такая аб'ектыўная беларуская рэальнасць. Але чалавечая салідарнасць усё адно засталася.
Мяне ўразіла, калі ўначы з 9 на 10 студзеня пад Дзяржынскам затрымаўся цягнік, і людзі на машынах выязджалі, забіралі пасажыраў і развозілі.
То бок якім бы ні было вонкавае ўздзеянне, унутраны патэнцыял беларускага грамадства захоўваецца, беларусы застаюцца вельмі адгуклівымі на бяду і праблемы адзін аднаго і па-ранейшаму адзін аднаму дапамагаюць. Гэта тое, што засталося за гэтыя 12 гадоў нязменным.
Адначасова, лічыць Ганна Скрыган, пасля «Хаўера» дзейнасць грамадзянскай супольнасці ўлады спрабавалі знівіляваць, адзначыўшы і ўзнагародзіўшы толькі прадстаўнікоў МНС.
— Сёлета было сказана, маўляў, бярыце лапаты, ідзіце і дапамагайце камунальнікам. Прагучала так, быццам грамадскасць павінна выконваць такія функцыі. Гэта нават не разглядаецца як дапамога. А сюжэты з лапатамі выкарыстоўваліся ў адкрыта прапагандысцкіх мэтах.
Пры гэтым сама сістэма кіравання такімі працэсамі за мінулыя 13 гадоў амаль не змянілася, і мы па-ранейшаму не гатовыя да такіх наступстваў.
Мы не можам імгненна змяніць інфраструктуру. Яна заўсёды будзе ўразлівая перад прыроднымі катаклізмамі. Аднак з таго, што мы можам змяніць, — гэта, напрыклад, інструкцыі сілавых органаў, таго ж МНС. Яны павінны быць больш адаптыўныя.
Далей — інфармаванне пра тое, як забяспечыць уласную бяспеку, павінна стаць для насельніцтва літаральна як надакучлівая рэклама — паўсюдным.
«Будзе і халоднае, і мокрае, і сухое, і снежнае»
Паводле прагнозаў эксперткі, у бліжэйшыя пяць гадоў Беларусь працягне адчуваць на сабе наступствы змянення клімату ў выглядзе рэзкай і нечаканай змены надвор'я.
— Гэтыя пяць гадоў дакладна будуць нетыповыя. Зноў варта чакаць рэзкай змены надвор'я. Цяпер такія «качэлі» стануць часткай нашага жыцця.
Больш за тое, мы павінны чакаць усяго. З-за таго, што клімат «разбалтаўся», а кліматычнай сістэме такі стан не даспадобы, яна пастаянна будзе падкідаць нам пагодныя сюрпрызы, як у апошні год. Будзе і халоднае, і мокрае, і сухое, і снежнае.
Калі раней у Беларусі хуткасць ветру запавольвалася, то апошнія некалькі гадоў мы адзначаем павелічэнне хуткасці ветру. Гэта незвычайная з'ява.
Паводле колькасці ападкаў прагнозы неадназначныя. Пакуль можна сказаць, што поўдзень, асабліва паўднёва-ўсходняя частка краіны, будзе становіцца прыкметна сушэйшай. На поўначы Беларусі і ў Цэнтральнай частцы гэта будзе праяўляцца не так моцна.
На Палессі нават нязначныя змены будуць больш заўважныя з-за глебавага фактару. А для вялікай колькасці асушаных рэгіёнаў стануць звыклымі пылавыя буры. Калі раней яны здараліся раз на некалькі гадоў, дык цяпер яны фіксуюцца штогод.