У Маскве здзівіліся

• Вітольд Янчис
• 10.03.2026, 17:36

Пагроза з боку Расіі прымушае яе суседзяў усур'ёз задумацца пра ядзерную зброю.

Да пачатку поўнамаштабнай вайны ва Украіне, якую Масква развязала 24 лютага 2022 года, у Еўропе пра такое стратэгічнае рашэнне публічна амаль ніхто нават і не заікаўся. Ядзерная зброя перастала быць прэрагатывай некалькіх дзяржаў, яна становіцца тактычным інструментам палітыкі бяспекі, і да яе ўсё часцей звяртаюцца — прынамсі ў думках — усе суседзі Расійскай Федэрацыі.

Масква пагражае

Расійскія эксперты, палітыкі і асабліва прапагандысты рэгулярна палохаюць заходнія краіны атамнай зброяй. Часцей за іншых з падобнымі размовамі выступае намеснік старшыні Савета бяспекі Расіі Дзмітрый Мядзведзеў.

На гэты раз падставай для яго агрэсіўнай заявы стала «інфармацыя» Службы знешняй разведкі пра нібыта існыя франка-брытанскія планы паставіць Украіне ядзерныя боегалоўкі. Мядзведзеў папярэдзіў: выкарыстанне ядзернай зброі па мэтах ва Украіне, а таксама ядзерны ўдар па Вялікабрытаніі і Францыі будзе законным і апраўданым, калі Лондан і Парыж перададуць Кіеву ядзерныя тэхналогіі.

Служба знешняй разведкі Расіі нясе прамую адказнасць за вайну супраць Украіны, а таксама за шпіянаж і гібрыдныя аперацыі супраць Еўропы, і было б прынамсі недальнабачна ўспрымаць яе як надзейную крыніцу інфармацыі. Значыць, Крэмль распаўсюджвае гэтыя звесткі, каб працягваць мілітарызацыю Расіі і ўзмацніць ціск на заходнія краіны.

Пуцін, абапіраючыся ў тым ліку і на падобную «інфармацыю», нібыта атрымлівае права казаць, што «для расійскіх улад развіццё ядзернай трыяды застаецца безумоўным прыярытэтам, і краіна працягне нарошчваць патэнцыял і ўсіх іншых родаў і відаў Узброеных сіл, павышаць іх баявую гатоўнасць, мабільнасць, здольнасць дзейнічаць у самых складаных умовах» — а таксама павялічваць колькасць Узброеных сіл РФ: з пачатку вайны яна вырасла прыкладна на 350 тысяч чалавек, або на 30%.

Ці варта дзівіцца, што краіны, якія мяжуюць з Расіяй, не адчуваюць сябе ў бяспецы? У краінах Балтыі выдатна памятаюць анексію Савецкім Саюзам Літвы, Латвіі і Эстоніі ў 1940 годзе і наступныя масавыя дэпартацыі дзесяткаў тысяч чалавек у глыб СССР. Расійскія гісторыкі-прапагандысты аддаюць перавагу або маўчаць пра дэпартацыі і сістэматычны тэрор супраць насельніцтва балтыйскіх краін, або апраўдваць іх як нібыта неабходную меру «барацьбы з ворагамі народа».

Францыя прапануе ядзерны «парасон»

Прэзідэнт Эмануэль Макрон выступіў на базе ВМФ Францыі Іль-Лонг у Брэсце, дзе знаходзяцца атамныя падлодкі — носьбіты ядзернай зброі, і абвясціў пра «пераход да канцэпцыі стрымлівання новага ўзроўню». Макрон назваў стратэгічных партнёраў наўпрост — Вялікабрытанія, Германія, Польшча, Нідэрланды, Бельгія, Грэцыя, Швецыя і Данія. Макрон таксама паведаміў, што Францыя спыняе публікаваць даныя пра арсенал і анансаваў першае як мінімум з 1992 года павелічэнне ядзернага арсеналу краіны. Цяпер Францыя мае 290 боегаловак, якія могуць быць запушчаны з падлодак і самалётаў. Паводле слоў прэзідэнта Францыі, Парыж гатовы да часовай дыслокацыі самалётаў — носьбітаў ядзернай зброі — на тэрыторыі саюзнікаў у Еўропе. Рашэнні аб прымяненні ядзернай зброі застаюцца выключна за Францыяй.

Польшча мае намер «развіваць уласны ядзерны патэнцыял»

Кароль Навроцкі, прэзідэнт Польшчы, заявіў, што Польшча павінна «развіваць уласны ядзерны патэнцыял» і што ён, як прэзідэнт, вялікі прыхільнік далучэння Польшчы да ядзернага праекта. Навроцкі адзначае, што гаворыць пра гэта ў сувязі з пагрозай з боку Расіі. Яго словы фактычна можна разумець так: «Польшчы патрэбная ўласная атамная зброя».

Дональд Туск, прэм’ер-міністр Польшчы, пацвердзіў, што Варшава ўдзельнічае ў перамовах з Францыяй і іншымі еўрапейскімі партнёрамі аб умацаванні ядзернага стрымлівання. Кіраўнік урада Польшчы падкрэсліў, што Польшча «не хоча быць пасіўнай у пытаннях ядзернай бяспекі». Заявы кіраўніка польскага ўрада азначаюць, што Польшча «ў перспектыве не пярэчыць супраць з’яўлення атамнай зброі на яе тэрыторыі», мае намер прымаць актыўны ўдзел у сістэме ядзернага стрымлівання.

У Фінляндыі мяняюць законы пад ядзерную зброю

Фінляндыя рыхтуе папраўкі да Закона аб атамнай энергіі і Крымінальнага кодэкса, каб зняць поўную забарону на ўвоз, транспарціроўку, захоўванне і валоданне ядзернымі прыладамі на сваёй тэрыторыі, калі гэта звязана з абаронай Фінляндыі і калектыўнай абаронай НАТА.

Міністэрства абароны Фінляндыі сцвярджае, што мэта — прыбраць юрыдычныя перашкоды для паўнавартаснага ўдзелу ў сістэме стрымлівання НАТА, але адначасова адзначае, што гэта не азначае аўтаматычнага размяшчэння ядзернай зброі ў Фінляндыі. То бок — тут і цяпер атамныя боегалоўкі на тэрыторыі Фінляндыі не з’явяцца, але калі спатрэбіцца, дык можна не сумнявацца, што з’явяцца імгненна.

Эстонія і Літва рыхтуюцца

Маргус Цахкна, кіраўнік МЗС Эстоніі, заявіў, што краіна гатова прыняць на сваёй тэрыторыі ядзерную зброю саюзніка, калі НАТА палічыць гэта неабходным у межах абаронных планаў. Цытую:

Мы не супраць размяшчэння ядзернай зброі на нашай тэрыторыі. У нас няма дактрыны, у якой мы якім-небудзь чынам выключалі б, калі НАТА палічыць гэта неабходным згодна з нашымі абароннымі планамі, размяшчэнне ядзернай зброі, напрыклад, на нашай тэрыторыі.

Гітанас Наўседа, прэзідэнт Літвы, пацвярджае, што краіна разлічвае на ядзерны парасон ЗША і НАТА. А Кястуціс Будрыс, міністр замежных спраў Літвы, указвае, што Літва таксама павінна «разгледзець магчымасць размяшчэння тактычнай ядзернай зброі, калі мы бачым, што ў Беларусі, так блізка да Літвы, яе разгартае Расія. Гэта сродкі, якія могуць спыніць ворага нават на полі бою». Каб на тэрыторыі Літвы з’явілася ядзерная зброя, краіне давядзецца ўнесці папраўкі ў Канстытуцыю. Цяпер меркаваць, ці вырашаць у Літве змяніць Канстытуцыю, — было б гаданнем на кававай гушчы, але дыскусія ідзе на самым высокім узроўні, і гэта паказальна.

У праграме ЗША па ядзерным стрымліванні цяпер удзельнічаюць Германія, Бельгія, Італія, Нідэрланды і Турцыя; там на вайсковых базах размешчаная амерыканская ядзерная зброя. Для яе выкарыстання патрабуецца адабрэнне прэзідэнта ЗША і кіраўніцтва НАТА. Калі прапанову Парыжа аб пашырэнні французскага «ядзернага парасона» будзе прынята, атамная зброя з’явіцца ў Польшчы, Нідэрландах, Бельгіі, Грэцыі, Швецыі і Даніі, у перспектыве — у Фінляндыі, Літве і Эстоніі. Ні на тэрыторыі Польшчы, ні на тэрыторыі Фінляндыі, Літвы і Эстоніі ядзернай зброі заходніх краін не было.

У Маскве — здзівіліся

Да дыскусій у Еўропе пра пашырэнне і ўзмацненне ядзернага стрымлівання ў Маскве і Вашынгтоне ставяцца стрымана, але, відаць, па розных прычынах.

Міністру замежных спраў Расіі Сяргею Лаўрову уяўляецца, «што праблема ядзернага распаўсюджвання пачне выходзіць з-пад кантролю». Так Лаўроў каментаваў заяву прэзідэнта Францыі пра планы Парыжа павялічыць ядзерны арсенал і размясціць атамную зброю на тэрыторыі іншых краін ЕС. Першы намеснік старшыні камітэта Дзярждумы па міжнародных справах Дзмітрый Новікаў паведаміў, што «намер французскіх уладаў працягваць нарашчваць ядзерны арсенал мы можам расцэньваць як з’яву, якая здольная ствараць пагрозы для нацыянальнай бяспекі Расіі».

Новікаў толькі забыў дадаць, што захопніцкая і па сутнасці імперыялістычная вайна Расіі супраць Украіны, кратнае павелічэнне Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі, плынь пагроз і абраз з боку расійскіх чыноўнікаў і гібрыдная вайна супраць Еўропы — многія еўрапейскія дзяржавы таксама лічаць пагрозай сваёй нацыянальнай бяспецы. Да такой ступені, што гатовыя пайсці на беспрэцэдэнтныя крокі па размяшчэнні на сваёй тэрыторыі атамнай зброі.

Сюрпрыз для Вашынгтона

Намеснік міністра абароны ЗША па палітычных пытаннях Элбрыдж Колбі паведаміў, што «ЗША былі б супраць таго, каб такія краіны, як Польшча, Германія або дзяржавы Скандынавіі, самастойна стваралі і атрымлівалі ядзерную зброю». Адказваючы на пытанне пра рэакцыю Вашынгтона, калі б Польшча, Германія або краіны Поўначнай Еўропы вырашылі стварыць уласную нацыянальную ядзерную праграму, Колбі заявіў, што ЗША былі б супраць такога сцэнару:

Вядома, мы б, прынамсі, рашуча гэтаму супрацьстаялі. Я не ведаю, як менавіта выглядала б такая гіпатэтычная сітуацыя, але мы выступаем супраць падобнай магчымасці.

«Попел Клааса стукае ў сэрцах» усходнееўрапейцаў

Фактычна гэта значыць, што хоць у Вашынгтоне і патрабуюць ад еўрапейскіх партнёраў па НАТА павелічэння ваенных выдаткаў, але спробы Еўропы стварыць уласную незалежную архітэктуру ядзернага стрымлівання — не вітаюць. А з пункту гледжання Парыжа, Берліна, Лондана і іншых краін ЕС, узмацненне і ўмацаванне «ядзернага парасона», які знаходзіцца менавіта пад еўрапейскім кантролем, — больш чым мае сэнс. Асабліва ў святле таго, што ЗША ў сваёй новай Нацыянальнай стратэгіі мяркуюць, што саюзнікі па НАТА павінны ўзяць на сябе асноўныя намаганні па абароне ўласных інтарэсаў.

Распрацоўка і размяшчэнне еўрапейскімі дзяржавамі атамнай зброі, калі да гэтага дойдзе, — можа стацца кашмарам для Вашынгтона і Масквы, але для суседзяў Расійскай Федэрацыі такая зброя можа аказацца адзіным сродкам, што забяспечыць іх існаванне як незалежных дзяржаў.

У Крамлі могуць палохаць, што з’яўленне ядзернай зброі ў Польшчы і краінах Балтыі зробіць іх прыярытэтнай мэтай для ўдару. Але разуменне таго, што Вільнюс, Варшава, Талін, Рыга і Хельсінкі змогуць біць па Маскве, Санкт-Пецярбургу, Ноўгарадзе, Казані і іншых расійскіх гарадах, і што з-за кароткага падлётнага часу такія ракеты будзе надзвычай цяжка перахапіць, а ўслед прыляціць яшчэ больш французскіх, брытанскіх і амерыканскіх боегаловак, астудзіць разгарачаныя марамі пра рывок на Еўропу галовы лепш за любы аспірын — хутчэй, чым любыя перамовы і «гарантыі бяспекі».

Тым больш, што сусветны парадак, у якім хоць як, але дамінавала міжнароднае права, змяняе даўно забыты цяперашнімі пакаленнямі свет, у якім хто мацнейшы, той і мае рацыю. А пагроза разбурэння гарадоў, генацыду, згвалтаванняў, масавых дэпартацый, якім падвяргаецца насельніцтва анексаваных Расіяй тэрыторый, — больш чым рэальная. Усе ведаюць, што здарылася ў Бучы і Марыупалі, калі іх захапілі расійскія войскі.

Усе ў Польшчы памятаюць дэпартацыі і расстраляных катамі ў мундзірах НКУС дзесяткаў тысяч польскіх вайскоўцаў у Козельску, тысячы і тысячы дэпартаваных жанчын, старых і дзяцей з краін Балтыі ў Сібір і Казахстан. Як бы расійскія гісторыкі, палітыкі і прапагандысты ні спрабавалі, ні пыжыліся перапісаць гісторыю і стварыць вобраз Расіі, якая выступае ў ролі абаронцы нявінных і ўціснутых, кроў з далоняў адмыць не атрымаецца: занадта глыбока яна ўелася ў скуру.

Вітольд Янчис, The Moscow Times