Усё склалася супраць Лукашэнкі

• Алесь Гудыя
• 17.03.2026, 13:45

Старыя схемы — пад пытаннем.

Беларуская знешнеэканамічная палітыка гадамі абапіралася на шэрыя маршруты, няпэўныя хабы і геапалітычную няпэўнасць, што дазваляла схаваць рэальныя плыні гандлю. Цяпер тая ж няпэўнасць, сканцэнтраваная ў сувязі з новай вайной вакол Ірана і Персідскага заліва, абарочваецца супраць Мінска.

Рэжым аказваецца заціснуты паміж канфліктуючымі партнёрамі. Старыя схемы — пад пытаннем, а рэсурсаў і часу для хуткай перабудовы няма.

Эміраты: хаб для шэрых схем?

Аб'яднаныя Арабскія Эміраты (ААЭ) — галоўны партнёр Беларусі ў Персідскім заліве па маштабе дэклараванага Мінскам гандлю. Хоць статыстыка беларускіх уладаў становіцца ўсё больш закрытай, вядома, што па выніках 2024 года тавараабарот склаў 3,7 млрд долараў, прычым 3,66 млрд — беларускі экспарт.

Гэтыя лічбы апублікавалі беларускія дзяржаўныя СМІ, паведамляючы пра сустрэчу Аляксандра Лукашэнкі са спадчынным прынцам Абу-Дабі, старшынём Выканаўчага савета Абу-Дабі шэйхам Халедам бен Мухамадам бен Заідам аль-Нахаянам у чэрвені 2025 года ў Мінску.

Для ўнутранай аўдыторыі гэтыя паказчыкі падаюцца як нагляднае сведчанне поспеху павароту на Усход: так, Еўропа закрытая, але нібыта знайшліся новыя велізарныя рынкі для беларускіх тавараў.

Аднак афіцыйны даклад Мінаэканомікі ААЭ па несыровінным знешнім гандлі з Беларуссю паказвае зусім іншы маштаб. Згодна з гэтымі данымі, агульны аб'ём ненфтавага тавараабароту паміж ААЭ і Беларуссю ў 2024 годзе склаў усяго 585,7 млн долараў. Разрыў з беларускімі 3,7 млрд — у шэсць разоў.

А дынаміка папярэдніх гадоў такая: у 2023 годзе ненфтавы тавараабарот паміж ААЭ і Беларуссю склаў 668,5 млн долараў, у 2022 годзе — 116,3 млн долараў, у 2021‑м — усяго 82,6 млн. То бок аб'ём гандлёвых аперацый за апошнія гады вырас, але без якіх-небудзь мільярдных скачкоў.

Інакш кажучы, афіцыйныя мінскія лічбы ніяк не супадаюць з тым, што фіксуе партнёр. І гэта — маркер схем, завязаных на сыравінныя патокі.

Калі дапусціць, што беларускі бок «дарысоўвае» да 3,7 млрд долараў за кошт схем з нафтай і нафтапрадуктамі, то лагіка выглядае простай: ААЭ выступаюць як плацдарм для перазапісу паходжання, пераразмеркавання партый тавару, абыходу санкцый праз Афрыку, Азію і іншыя рынкі.

Гэта ўжо не класічны гандаль, а сетка шэрых маршрутаў, калі статыстыка ў Мінску і статыстыка ў Абу-Дабі першапачаткова «не абавязаныя» супадаць.

Такія разыходжанні — дрэнная навіна для Мінска ў цяперашніх умовах. ЗША і іх партнёры ўжо некалькі гадоў паслядоўна нарошчваюць ціск на схемы абыходу санкцый, уключаючы кантроль за марскімі перавозкамі, страхаваннем, плацяжамі і лагістычнымі хабамі.

Пры гэтым беларускаму кіраўніцтву нявыгадна адкрыта абвінавачваць Вашынгтон, пакуль ён адыгрывае ролю палітычнай супрацьвагі Маскве і Пекіну.

Які б лагер ні выбраў — страты непазбежныя

Комплекс канфліктаў на Блізкім Усходзе, што разрастаецца, каталізатарам якіх стала амерыкана-ізраільская атака на Іран, спецыфічным чынам адбіваецца на беларускай эканоміцы і прапагандзе.

Іранскі рэжым для Мінска — зразумелая і амаль ролевая мадэль: дзесяцігоддзі санкцый, жорсткі кантроль над грамадствам, высокі ўзровень рэпрэсій, пры гэтым захоўваецца здольнасць таргавацца з вонкавым светам і падтрымліваць рэжым.

Але ў гэтай канструкцыі з'яўляецца і другі план — Злучаныя Штаты. Няхай фармальна беларуская рыторыка застаецца антызаходняй, на практыцы рэжым імкнецца хаця б абмежавана палепшыць адносіны з Вашынгтонам, разлічваючы аслабіць санкцыі, а таксама выкарыстоўваць ЗША як супрацьвагу Расіі.

У выніку звыклая агрэсія прапаганды ўсё больш набывае характар фантасмагорыі: дэманструючы варожасць да Захаду, яна стараецца не называць ЗША напрамую; выказваючы спачуванне ў сувязі са смерцю лідара Ірана, замоўчвае прычыны яго гібелі.

Пры гэтым важна, як на такую дваістасць паглядзюць у Крамлі. Дарэчы, у Мінску, падаецца, добра разумеюць, што і Масква адчувае да Вашынгтона падобны комплекс супярэчлівых пачуццяў.

Менавіта таму канфліктны вузел вакол Ірана, дзе сыходзяцца інтарэсы ЗША, краін Персідскага заліва, Ізраіля, Расіі, Кітая і іншых гульцоў, ператвараецца для Беларусі ў крыніцу фрустрацыі.

З аднаго боку, там сканцэнтраваны ключавыя для рэжыму магчымасці абыходзіць санкцыі і выводзіць шэрыя патокі. З другога — выбар любога лагера пагражае закрыццём альтэрнатыўных маршрутаў.

Няспэўнасць перастае быць рэсурсам

Для выжывання рэжыму беларуская эканоміка гадамі будавалася вакол «тэмак і схем», а не вакол стратэгіі развіцця. Рээкспарт, ценявыя лагістычныя маршруты, пасярэдніцкія «пракладкі», што сціралі паходжанне тавараў, гульня на розніцы рэжымаў рэгулявання — усё гэта было нормай.

Мэта простая: выжыць сёння і зараз, а будучыня не важная. Гэтая лагіка стала дэ-факта доўгатэрміновай стратэгіяй, у рамках якой жывуць і беларуская эканоміка, і беларускія эліты.

Гэта мадэль цудоўна сябе адчувала ў свеце, дзе няпэўнасць можна было выкарыстоўваць як прыкрыццё. Любая турбулентнасць — вайна, канфлікт, змена рэжыму — часта адкрывала дадатковыя магчымасці.

Але сёння Беларусь сутыкнулася на знешнім перыметры з такой турбулентнасцю, на якой не зарабіш, як гэта бывала раней.

Прычым сутыкнулася з ёй, калі ў рэжыму няма ні рэсурсаў, ні часу, каб хутка і эфектыўна выбудоўваць новыя маршруты і схемы. Няма нават разумення, куды рухацца — фактар няпэўнасці цяпер таксама грае супраць.

А еўрапейскі рынак бяздарна страчаны

На гэтым фоне асабліва кантрастна выглядае страчаная магчымасць нармальна інтэгравацца з заходнім, і ў прыватнасці еўрапейскім, рынкам. Мяжа з ЕС забяспечвала доступ да прадказальных рынкаў, зразумелых правілаў, эфектыўнага транзіту, судовай абароны, інстытутаў і партнёраў, якія кіруюцца законамі і кантрактамі, а не сітуацыйнымі паняццямі.

Цяпер, пасля таго як стаўка была зроблена на турбулентнасць, высветлілася, што менавіта няпэўнасць, якая раней была Мінску на руку, можа працаваць супраць яго.

Пры гэтым заходнія рынкі, пасля страты якіх Беларусь, здавалася б, мінімізавала шкоду ад санкцый, цяпер выглядаюць удвая прывабнымі і жаданымі.

Спекуляваць на тым, што ў выніку новай хвалі турбулентнасці Захад зноў змерзне і збяднее, наўрад ці атрымаецца. Краіны ЕС ужо перажывалі падобныя крызісы і даволі эфектыўна да іх адаптаваліся.

А вось Беларусь з такімі наступствамі турбулентнасці сутыкаецца, бадай, упершыню. Гэта ўжо не той хаос, на якім можна зарабіць, а хаос, наступствы якога даводзіцца разгрэбваць, не маючы ні свабоды манеўру, ні дастатковага запасу трываласці. Вось і чухаецца па патыліцы беларускі кіруючы клас.

Алесь Гудыя, «Позiрк»