«Толькі тады можа з'явіцца ордэр на арышт Лукашэнкі»

• 18.03.2026, 15:28

МКС можа пачаць з сілавікоў, суддзяў і пракурораў рэжыму.

Пракратура Міжнароднага крымінальнага суда пачала расследаванне злачынстваў супраць чалавечнасці, учыненых рэжымам Лукашэнкі.

Што пачатак расследавання МКС азначае асабіста для дыктатара і для ўсяго яго рэжыму? Пра гэта сайту Charter97.org распавёў праваабаронца і былы палітвязень Леанід Судаленка:

— Юрыдычна працэдура выглядае так: спачатку пракуроры збіраюць доказы. Гэта дакументы, розныя сведчанні, розныя загады. Калі пракурор лічыць, што доказаў ужо дастаткова, тады ён звяртаецца да суддзяў Міжнароднага крымінальнага суда з просьбай выдаць ордэр на арышт тых, каго ён падазрае. Але суддзі і самі яшчэ будуць правяраць, ці ёсць так званыя разумныя падставы абвінавачваць канкрэтнага чалавека. Пры гэтым важна разумець, што ордэр можа з'явіцца толькі пасля расследавання, калі яно будзе праведзена. А такія расследаванні, як мы бачым, часам цягнуцца нават гадамі — і пяць гадоў, і больш.

Як хутка гэта будзе па Беларусі, у беларускім кейсе, пакуль ніхто на гэтае пытанне не адкажа, бо Беларусь разглядаюць упершыню, і справу супраць беларускіх чыноўнікаў у такім фармаце разглядаюць упершыню. Пры гэтым многія эксперты і юрысты лічаць, што першым абвінавачаным можа апынуцца зусім не Лукашэнка. Бо гэта даволі тыповая стратэгія Міжнароднага крымінальнага суда. Часта яны пачынаюць з чыноўнікаў больш нізкага ўзроўню: міністраў, кіраўнікоў сілавых структур, пракурораў, суддзяў, начальнікаў спецслужбаў.

І прычына тут простая: іх асабістую ролю ў рэпрэсіях прасцей даказваць. У іх ёсць подпісы на дакументах, канкрэтныя загады, канкрэтныя дзеянні, якія зафіксаваныя. А каб абвінаваціць кіраўніка дзяржавы, пракурорам трэба даказаць значна больш. А менавіта — што злачынствы былі часткай дзяржаўнай палітыкі, а лідар ведаў пра гэтыя рэпрэсіі і аддаваў загады на іх выкананне.

У зоне рызыкі таксама могуць апынуцца кіраўнікі сілавых структур, чыноўнікі, якія, напрыклад, курыравалі гэтыя рэпрэсіі, супрацоўнікі пракуратуры, судоў, а таксама кіраўнікі турмаў, напрыклад, следчых ізалятараў.

Я бачу тут сцэнар, які, магчыма, будзе выглядаць так: цяпер пачалося расследаванне, потым, магчыма, з'явяцца першыя ордэры на чыноўнікаў, а ўжо толькі потым могуць з'явіцца ордэры непасрэдна ў дачыненні да Лукашэнкі. Але гэта магчыма толькі ў тым выпадку, калі доказы будуць сабраныя дастаткова моцныя. Толькі тады можа з'явіцца гэты ордэр на арышт Лукашэнкі. Падкрэсліваю: самае галоўнае, што трэба разумець, — гэта будзе цягнуцца гадамі.

— Наколькі рэальная перспектыва таго, што сам дыктатар у выніку апынецца абвінавачаным ці нават будзе абвешчаны ў міжнародны вышук?

— Тут пытанне ў ацэнцы доказаў і фактаў. Якія менавіта доказы яны збяруць супраць Лукашэнкі. Калі супраць яго збяруць сапраўды сур'ёзныя доказы, з якімі пагодзяцца суддзі гэтага Міжнароднага крымінальнага суда, тады Лукашэнку прыцягнуць да адказнасці. І наадварот, калі доказаў не хопіць, гэтага не адбудзецца. Тут жа разглядаюць не тыя рэпрэсіі, што былі ўнутры краіны. Доказамі будуць менавіта міждзяржаўныя рэпрэсіі, якія тычацца Літвы. Літва ж была ініцыятарам звароту. Маецца на ўвазе прымусовая высылка людзей, часта без дакументаў.

Менавіта гэта і будзе разглядацца, і менавіта гэта будзе пакладзена ў аснову доказаў вінаватасці рэжыму ў злачынствах супраць чалавечнасці. Ідзе гаворка менавіта пра прымусовую высылку, а не пра дэпартацыю, таму што дэпартаваць можна толькі замежнага грамадзяніна. Калі чалавека вывозяць з краіны нараджэння, то гэта высылка. Напэўна, больш правільны юрыдычны тэрмін — менавіта «прымусовая высылка». Можна так сказаць. Дык што ўсё залежыць ад доказаў. Гэта калі казаць юрыдычна. А калі казаць не юрыдычна, то мы бачым, напрыклад, што адбылося ў Венесуэле, калі проста неправовымі метадамі прыехалі, захапілі кіраўніка дзяржавы і адвезлі ў амерыканскі суд.

— Як рэальна прыцягнуць рэжым да адказнасці менавіта за смерці пратэстоўцаў і палітвязняў у турмах? І што для гэтага павінны зрабіць Беларусь, Еўропа і міжнародныя структуры?

— Беларусь не падпісала Рымскі статут, таму Міжнародны крымінальны суд не будзе разглядаць тое, што адбывалася ўнутры краіны.

Тыя рэпрэсіі, што адбываліся ўнутры краіны, віна Лукашэнкі ў тым, што людзі гінуць, што палітвязні паміраюць у турмах, — усяго гэтага Міжнародны крымінальны суд разглядаць не будзе. А ўнутранае расследаванне пры ўладзе Лукашэнкі, пакуль ён утрымлівае ўладу, таксама ніхто не правядзе.

На жаль, дыктатуры могуць гадамі, дзесяцігоддзямі забіваць людзей — і менавіта так гэта адбываецца па ўсім свеце. Беларусь тут не першая. Мы ведаем шмат дыктатур, дзе людзей, напрыклад у Іране, могуць забіваць дзясяткамі тысяч. Тым не менш увесь цывілізаваны свет проста глядзіць на гэта з боку і маўчыць. Ды і шмат іншых дыктатур існуе. Таму Лукашэнка для міжнароднай супольнасці — не самае вялікае зло.

Хоць наша краіна знаходзіцца ў цэнтры Еўропы, і, вядома, калі дыктатура дзесьці на краі свету — гэта адно. Ці дзесьці ў арабскім, мусульманскім свеце. А калі дыктатура знаходзіцца ў цэнтры Еўропы, гэта ўжо крыху іншая справа.

Але юрыдычна гэта выглядае так, што ў міжнародным праве няма юрыдычных механізмаў, каб умешвацца ва ўнутраныя справы сувярэннай краіны, якой з'яўляецца Рэспубліка Беларусь. На сёння, падкрэсліваю, такіх юрыдычных механізмаў няма.

А палітычныя механізмы — такія, як санкцыі, — гэта ўжо палітычныя пытанні. Ці, напрыклад, тая здзелка, якую Трамп вядзе з дыктатарам Лукашэнкам. Але ўсё гэта ўжо не юрыдычная сфера. Гэта палітыка. Няхай пра гэта разважаюць палітыкі. Я праваабаронца, я паважаю закон і магу каментаваць толькі тое, што адбываецца з пункту гледжання закона.