Мангал і намёт — таксама сімвал пратэсту

• Ірына Халіп
• 20.03.2026, 12:44

20 гадоў намётаваму гарадку на Кастрычніцкай плошчы.

Роўна дваццаць гадоў таму ў цэнтры Мінска ставілі намёты пад бела-чырвона-белымі сцягамі. І гэтыя намёты — такі ж важны этап нашай барацьбы, як «Чарнобыльскі шлях-1996», Марш Свабоды-1999, Плошча-2010 і пратэсты-2020. Дзесяцігоддзямі беларусы адстайвалі права хадзіць па вуліцах сваіх гарадоў пад нацыянальнымі сцягамі і патрабаваць, каб дыктатар забраўся да ўсіх чортаў. Гэты намётавы гарадок — адно з самых горкіх і адначасова прыгожых успамінаў таго часу. Ужо вырасла пакаленне тых, хто нарадзіўся пасля. І ўспамінаць пра тое, што было тады, дваццаць гадоў таму, мы абавязаны не толькі дзеля сябе, але і дзеля іх.

Тады прайшоў усяго год пасля першага Майдану ва Украіне, і ўвесь свет параўноўваў мінскую Кастрычніцкую плошчу з Майданам. Нічога агульнага, пераконвалі мы сваіх заходніх, украінскіх і расійскіх калег, зусім нічога агульнага, хіба вы не бачыце? Майдан мог з’явіцца толькі ў свабоднай краіне. У краіне, дзе прадпрымальнікі маглі грузавікамі прывозіць у цэнтр Кіева прадукты і цёплыя рэчы і з’язджаць па новую партыю. У краіне, дзе выкладчыкі вузаў вызвалялі студэнтаў ад лекцый, каб тыя маглі пайсці на Майдан. У краіне, дзе ніхто не перашкаджае пратэстоўцам усталёўваць на плошчы біятуалеты і абагравальнікі. У Беларусі Майдан быў бы немагчымы.

Выкладчыкі нашых вузаў, у адрозненне ад кіеўскіх, папярэджвалі студэнтаў пра адлічэнне, калі хоць хто-небудзь будзе заўважаны на плошчы. А тых мінчукоў, якія неслі туды цёплыя рэчы і ежу, амапаўцы лавілі на выхадзе з метро. Каму шанцавала — тым даставаўся тычок пад рэбры і адбіралі сумкі. Каму шанцавала менш — адпраўляліся на Акрэсціна. І тым не менш, калі ў першы дзень на плошчы было ўстаноўлена дзевяць намётаў, то ўжо на наступны іх было 35. Скрозь кардоны, скрозь ачапленне людзі пранікалі туды і дапамагалі маладым рэвалюцыянерам. Уладальнік папулярнай тады кавярні «Лондан» разыгрываў вар’ята-індзейца і заматаўся ў клятчасты плед, каб прайсці на плошчу і скінуць яго жыхарам намётавага гарадка. Тыя, хто нёс вопратку, надзявалі яе на сябе, каб збіць з панталыку сілавікоў, — па тры світоры, па дзве курткі, яшчэ і коўдрамі пад курткамі абгортваліся. А вечарамі можна было назіраць вакол плошчы дзіўнае скопішча непаваротлівых таўстуноў, якія, прасочыўшыся скрозь ачапленне і агароджу, вярталіся рэзка пахудзелымі на два-тры памеры.

Аднаму дзівоснаму чалавеку ўдалося пранесці пад носам у сілавікоў чатыры мангалы і вуголле. Другому — біятуалет. А ўжо каструлі з гарачым супам з’яўляліся там і ўвогуле містычна. І больш як тры дні, якія ўдалося пратрымацца, — гэта вельмі шмат. Дарэчы, калі ўначы спецназ штурмаваў гарадок, а ўсіх, хто там знаходзіўся, распіхвалі па аўтазаках, будучыя арыштанты тэлефанавалі сябрам і знаёмым і прасілі абавязкова выйсці 25 сакавіка, у Дзень Волі. Яны думалі не пра сябе, а пра тое, каб пратэст працягваўся.

І ўсе выйшлі. Потым быў масавы марш на Акрэсціна з мэтай вызваліць вязняў. І войскі пад камандаваннем Паўлічэнкі. І святлошумавыя гранаты, і газ, і дымавыя шашкі, і воклічы «не баімся!». І тысячы збітых і арыштаваных. І зноў: «Не баімся, у нас Дзень Волі, і мы будзем свабодна хадзіць па нашым горадзе!». І перапоўненыя турмы, і абвешчаныя працоўнымі днямі для суддзяў выходныя, і страх, і гонар, і ўпэўненасць у тым, што цяпер ужо дакладна прайшлі кропку незвароту. Дарэчы, ніхто так і не даведаўся, калі менавіта яна была пройдзеная. Магчыма, якраз тады. З іншага боку, у нашай сітуацыі гэта ўжо не так важна. Не дата, а вынік — вось што найважнейшае.

Гэтыя ўспаміны — як прозвішчы палітвязняў, такія ж дарагія. Калі з турмаў вывозяць чарговую партыю, мы пачынаем шукаць у спісах прозвішчы сяброў. Не знаходзім, але перабіраем іх імёны ў памяці. Лена не выйшла, Вольга не выйшла, як жа так… Затое Каця выйшла, як цудоўна. Дакладна так жа ўвесь астатні час мы перабіраем успаміны пра нашы пратэсты розных гадоў, пра героічныя і адчайныя маршы і мітынгі, пра тое, як стаялі плячо ў плячо і працягваем стаяць, дацягваючыся адно да аднаго праз кантыненты і межы. І становімся ўсё бліжэй адно да аднаго.

Таму што дваццаць гадоў таму Дзень Волі яшчэ не быў усеагульным святам. А сёння ён — свята кожнага беларуса. Дваццаць гадоў таму не кожны лічыў бела-чырвона-белы сцяг сваім. Сёння ўжо няма такога беларуса, для якога сцягам была б чырвона-зялёная ануча.

Значыць, заўтра наш сцяг вернецца на вуліцы нашых гарадоў. І мы разам з ім. Дзень Волі не за гарамі.

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org