Гэта ўжо было ў гісторыі
- Валерый Залужны, NV
- 22.03.2026, 14:13
Менавіта палітычная воля вызначыць далейшы лёс вайны ва Украіне.
«Толькі мёртвыя ўбачаць канец вайны». Гэты надпіс размешчаны на сцяне Імперскага ваеннага музея ў Лондане зусім не выпадкова
Музей з’яўляецца вядучай установай такога кшталту ў свеце, створанай для знаёмства наведвальнікаў з гісторыяй сусветных войнаў і іх уплывам на грамадства.
На момант адкрыцця музея ў 1917 годзе аўтару гэтага выслоўя Джорджу Сантаяну, — аднаму з вядучых прадстаўнікоў амерыканскага крытычнага рэалізму, прызнанаму класіку амерыканскай філасофіі, вядомаму пісьменніку і публіцысту, — было 54 гады. Аднак сам надпіс з’явіцца толькі праз 19 гадоў пасля адкрыцця музея і праз 14 гадоў (у 1936 годзе) пасля публікацыі гэтага лозунга ў сусветнавядомых Soliloquies in England.
Магчыма, менавіта дзякуючы наведванню гэтага музея калі-небудзь чалавек, які будзе датычны да глабальных рашэнняў, зможа вызначыць для сябе, напрыклад, якія асноўныя фактары прыводзяць да таго, што войны наогул магчымыя?
І самае галоўнае — калі няма часу на доўгія лекцыі і бяссонныя ночы падчас вучобы ва ўніверсітэце, — зразумець, што цыклічнасць у гісторыі існуе менавіта для таго, каб пазбягаць памылак, якія вядуць да маштабных ахвяр.
Гэтая цыклічнасць і цяпер давяла нас да той мяжы, дзе яшчэ можна прыняць рашэнне, што рабіць далей. Бо яшчэ можна пагадзіцца, што вайна, якая трывае 13 гадоў у цэнтры Еўропы, успрымалася тымі, хто мог прыняць глабальнае рашэнне (але не рабіў гэтага), праз спробу асцярожна абыходзіцца з імкненнем Расіі да бязмежнай экспансіі і з гістарычнай заканамернасцю. Але цяперашняя вайна на Блізкім Усходзе з’яўляецца найбуйнейшым канфліктам XXI стагоддзя ў гэтым рэгіёне паводле інтэнсіўнасці ўдараў і колькасці ўцягнутых краін. І, здаецца, гэта яшчэ не канец.
Ці ёсць нейкая сувязь паміж гэтымі двума найбуйнейшымі канфліктамі XXI стагоддзя ў Еўропе і на Блізкім Усходзе? Ці ёсць нейкая агульная рыса, якая прывяла і далей будзе прыводзіць да шматлікіх ахвяр, верагодна, не толькі ў гэтым рэгіёне?
На маю думку, так.
Усё гэта стала магчымым менавіта з-за адсутнасці волі, адказнасці і смеласці прыняць любое глабальнае рашэнне. Ці, можа, проста няма каму яго прыняць.
І Мюнхен, і Давос, на жаль, замест генеравання глабальных рашэнняў у сферах эканомікі і бяспекі ўпэўнена сталі медыйнымі пляцоўкамі, дзе аналіз прамоў выступоўцаў — адзінае, што застаецца для яшчэ існуючых think tank. Але і вайна ў Еўропе, і вайна на Блізкім Усходзе, хоць і не дэманструюць мільённыя арміі герояў-союзнікаў, усё ж з’яўляюцца адназначна глабальнай праблемай. Было відавочна і зразумела, што калі расійска-ўкраінскую вайну не ўдасца спыніць менавіта глабальным рашэннем, мы станем сведкамі і ўдзельнікамі новага вялікага супрацьстаяння.
Гэта ўжо было ў гісторыі.
Нездольнасць або нежаданне своечасова прымаць рашэнні і надзея на фарс ці мудрасць кагосьці заўсёды нясуць рызыку паступовага маштабавання канфліктаў.
Бо менавіта наша вайна, найбуйнейшая ў Еўропе, спачатку прывяла да няздольнасці вырашаць канфлікты дыпламатычным шляхам, а потым — да разбурэння міжнароднага права як дэ-юрэ, так і дэ-факта. Тады сапраўды: разбалансаванне на адным канцы свету, канечне, нараджае жаданне і патрэбу разбурыць баланс у іншым месцы.
І так аж да глабальнай вайны. Ці вайны, у якой колькасць лакальных канфліктаў па напружанні і наступствах будзе набліжацца да Трэцяй сусветнай.
Гаворка менавіта пра глабальныя рашэнні, асновай якіх з’яўляецца гісторыя і яе ўрокі, якія пакідаюць нам пакаленні, што назаўсёды сыходзяць. Менавіта разуменне сутнасці вайны і яе наступстваў павінна падштурхоўваць тых, хто пачынае войны, — і тых, хто будзе спрабаваць іх скончыць, — што любая вайна як працэс заўсёды будзе мець два наступствы.
Першае: у выніку вайны хтосьці здабываў перамогу і нешта захопліваў, або нешта адстойваў. Нейкі бок нешта губляў, але знаходзіў у гэтым і сваю перамогу. Вайна рэалізоўвала і рэалізуе чию-небудзь дзяржаўную палітыку шляхам гвалту. У гэтым працэсе хтосьці станавіўся героем, хтосьці спрабаваў перапісаць гісторыю, каб схаваць памылкі, хтосьці станавіўся генералам або маршалам. Хтосьці ўбачыў канец сваёй вайны, бо загінуў. Здаецца, усё зразумела. Але да чаго тут людзі, пра якіх у тым самым музеі ёсць асобныя экспазіцыі? Напрыклад, Уінстан Чэрчыль, Франклін Рузвельт, Шарль дэ Голль, Дуайт Эйзенхаўэр, Бернард Мантгомеры.
Адказ вельмі просты. На гэтых людзях ляжала адказнасць за мір і будучыню.
Другое наступства вайны палягае ў тым, што кожная з іх, як эпідэмія, нясе місію пачатку наступнай вайны. Менавіта тут гэтыя людзі — дзякуючы выхаванню, цяжкай і ўпартай вучобе і досведу — былі ўцягнутыя ў стварэнне глабальных рашэнняў, якія патрабавалі адказнасці за будучыню.
Напрыклад, умовы Версальскага дагавора 1919 года, які завяршыў Першую сусветную вайну, выклікалі незадаволенасць у Германіі і, як вынік, прывялі да Другой сусветнай вайны. Бо менавіта гэта краіна страціла значныя тэрыторыі і была вымушаная плаціць рэпарацыі, што прывяло да эканамічнага крызісу і росту нацыяналістычных настрояў.
Вось чаму Расія, што прайграла Халодную вайну і была вымушаная згадзіцца з незалежнасцю сваіх былых валоданняў, спрабуе ўзяць рэванш з дапамогай грубай сілы, вярнуць сабе дамінуючую ролю ў Еўропе і захаваць уплыў у іншых рэгіёнах свету, у прыватнасці на Блізкім Усходзе.
Менавіта дзякуючы такім людзям (як Рузвельт і Чэрчыль — Рэд.) і іх ведам развітым краінам удалося пазбегнуць знешняй агрэсіі і не дапусціць грамадзянскай вайны з-за крызісаў пасляваеннага часу на даволі доўгі тэрмін.
Таму Украіне патрэбны не час для падрыхтоўкі і правядзення выбараў, а здабыты ў вайне мір, які забяспечыць будучыню нашым дзецям. Як, напрыклад, здабывалі яго нашы дзяды падчас Другой сусветнай — сваёй крывёю. Менавіта такая кроў з’яўляецца апраўданай.
Звяртаючыся да экспертыз сучаснасці, асабліва адносна варыянтаў развіцця падзей, многія эксперты вяртаюць нас да ажыццяўлення першай функцыі вайны і спрабуюць, як і летам 2023 года, зрабіць шоу з падзей, якія ўрэшце прыводзяць да катастрофы. Што да гэтых экспертных ацэнак, — нагадаю, як у 2022 годзе Расія чакала, што адолее Украіну за лічаныя дні, а то і гадзіны. Гэтая ўпэўненасць развеялася толькі тады, калі байцы Расгвардыі ў параднай форме, з гумовымі дубінкамі і з аркестрамі засталіся назаўжды на ўскраінах Кіева.
Адстаўныя амерыканскія генералы, як піша Шон Макфейт, красаваліся ў эфірах тэлеканалаў, прагназуючы, што Расія непазбежна разграміць Украіну яшчэ да пятніцы.
Большая частка свету ўспрымала перамогу Расіі як непазбежную, хоць і трагічную. Аднак нешта пайшло не паводле чаканняў, а паводле жорсткай праўды, якая можа змяніць усё. Сам украінскі народ скарыстаўся шанцам і прыняў глабальнае рашэнне.
І мы ўсё яшчэ змагаемся.
Менавіта гульня ў салдацікаў палітыкаў і медыя з цягам часу адводзіць першых ад адказнасці за галоўнае: які ўрэшце вынік мы атрымаем? Вынік Версаля (Версальскі дагавор 1919 года — Рэд.), хоць і мог быць адзіна магчымым, але пратрымаўся ўсяго 20 гадоў і прынёс маёй Радзіме канчатковую акупацыю, голад і ўрэшце — вайну.
Свет атрымаў наступную глабальную вайну з уражлівымі катастрафічнымі наступствамі.
Ялта і Патсдам 1945 года, хоць і прынеслі нам свабоду толькі праз 45 гадоў, аднак забяспечылі стабільны мір на 63 гады, пакуль ужо неіснуючая дзяржава-падпісант не напала на Грузію, будучы незадаволенай вынікамі Халоднай вайны і Белавежскімі пагадненнямі.
Роўна праз шэсць гадоў тая ж незадаволеная краіна без усялякіх перашкод напала ўжо на маю Радзіму.
Завяршэнне вайны ў Іране. Што прадпрыме Кітай
Менавіта па выніках Халоднай вайны яшчэ адна краіна — Кітай — ператварылася ў эталон эканамічнай магутнасці і, відавочна, імкнецца атрымаць палітычны ўплыў, які будзе адпавядаць яе ўзроўню. Як яна будзе дасягаць гэтага ўплыву — хутка ўбачым, таму што ніякіх перашкод для гэтага таксама няма.
Гэтыя перашкоды могуць узнікнуць, але з улікам ужо таго, як скончыцца гэты працэс, які называецца вайной. Вынік прадказаць проста немагчыма.
Усё сусветнае ўвага цяпер прыкавана да эскалацыі на Блізкім Усходзе. Хуткаплыннасць мінулых войнаў і іх сістэмная заангажаванасць у гэтым рэгіёне нарадзілі мноства варыяцый і фантазій. Пры гэтым шоу-мэны шукалі свае нішы, эканамісты — свае, медыя, змагаючыся з ШІ, малявалі свае сцэнары. Але, верагодна, усе гэтыя людзі, — як палітыкі, так і вайскоўцы, што рыхтаваліся да мінулай вайны, — таксама дасталі лекала мінулай доблесці і мералі сваю правату. Вымушаны ўсіх расчараваць. Сёння немагчыма прадказаць і спрагназаваць ход і варыянты завяршэння і гэтай вайны.
Маштабныя змены, што адбыліся на палях расійска-украінскай вайны, цалкам змянілі парадыгму спосабаў вядзення вайны і, як вынік, змянілі і саму сутнасць баявых магчымасцяў тых, хто хацеў бы іх выпрабаваць.
Шкада, што на нашу вайну некаторыя глядзелі праз ружовыя акуляры. Дарэмна. Бо сёння адносна танным спосабам любая краіна можа мець абсалютна несупастаўныя з яе эканамічным або дэмаграфічным становішчам баявыя магчымасці. Было б жаданне і палітычная воля. Вось першае, што можа быць ключавым у гэтым, ужо ахопленым вайной рэгіёне.
Менавіта палітычная воля вызначыць далейшы лёс гэтай вайны.
Традыцыйна, паводле забытых падручнікаў, гэтая вайна будзе мець толькі дзве стратэгіі для рэалізацыі яе палітычнай мэты. Гэта стратэгія разгрома і стратэгія знясілення.
Дроны-перахопнікі — не панацэя. Што з нашага досведу варта ўлічыць Блізкаму Усходу
З першай стратэгіяй усё зразумела, як і з «Кіевам за тры дні». Верагодна, хтосьці думаў, што гэта магчыма і ў гэтым рэгіёне. Аднак гаворка дакладна ўжо не пра тры дні. Колькі менавіта — няхай аналізуюць эксперты.
А вось далей, калі прынамсі абараняючыся бок перайдзе да стратэгіі знясілення, — то ў атакуючага боку дакладна будуць вялікія праблемы. Бо танныя і максімальна эфектыўныя тэхналогіі зведуць на нішто не толькі нафтавую індустрыю, але і будуць знішчаць эканоміку любога, хто паспрабуе праверыць на сабе досвед Украіны.
Ёсць яшчэ адна рэч, якую можна прадбачыць. Вельмі небяспечна, калі нейкі з бакоў паспрабуе праверыць, як працуе «kill zone» на пустынных прасторах. Гэта ўжо будзе катастрофа. Я вядзу гаворку пра сухапутную аперацыю. Бо нагадаю, што самае галоўнае ў тэхналогіі «kill zone» — тое, што знаходзіцца ў гэтай зоне жывым людзям не толькі няма сэнсу, але і няма ніякай магчымасці. Бо гэтая зона цалкам кантралюецца дронамі, якія палююць на людзей і машын.
Вялікай памылкай будзе, калі хтосьці паспрабуе ператварыць жаўнера ў машыну. Бо, як сказала адна ўкраінская камандзірка, — гэтая тэхналогія для кагосьці працоўная, але вельмі шкодная. Вядома, да маштабавання розных машын, якія будуць ваяваць з іншымі машынамі ў зонах баявых дзеянняў і глыбока ў тыле на лагістычных маршрутах, верагодна, не дайдзе — з-за гонару і велічы. Бо паводле іх логікі — гэта вайна бедных. Пра гэта, дарэчы, я і папярэджваў аднаго амерыканскага чыноўніка якраз перад падзеямі ў Венесуэле.
Што да Украіны — ёсць, бадай, адзіны відавочны пазітыў: акрамя запрашэння дапамагчы ў арганізацыі сістэмы СПА і ўжо неўзабаве відавочнага запрашэння да арганізацыі баявых дзеянняў на зямлі, урэшце да кагосьці прыйдзе і разуменне самога паняцця гарантый бяспекі і магчымасцяў міратворчых кантынгентаў. Спадзяюся, пра гэта яшчэ памятаюць.
Ітак, калі вы чуеце, што ў Іране — яшчэ адна вайна галоўных сусветных сіл за ўплыў і ўладу, — уважліва падумайце, ці ўсе фізічна гатовыя менавіта за гэта ваяваць. Дакладна не менш за тры краіны да яе ўжо гатовыя — адна з іх пастаянна забяспечвае гэтую вайну і ўдасканальвае тэхналогіі, яшчэ адна з іх — Украіна. Гэта і ёсць найгалоўнейшы для нас пазітыў. Усё астатняе: вайна — самае страшнае, што прыдумала чалавецтва.
Напрыканцы зазначу: калі цяжка дабрацца да Лонданскага музея, то зусім лёгка знайсці брытанска-амерыканскі фільм, гістарычную ваенную драму рэжысёра Рідлі Скота 2001 года — Black Hawk Down (пра спецаперацыю пад эгідай ААН у Самалі, 1993 год — Рэд.). Дастаткова толькі паглядзець тытры да гэтай сумнай гісторыі.
За гэтымі тытрамі — лёсы тысяч людзей, якія шукалі сваю праўду і, відаць, так і не знайшлі. Акрамя тых, хто ўбачыў канец той вайны.
А ён будзе аднолькавым. Трэба будзе шукаць шлях, як пражыць даўжэй — да наступнай вайны, незалежна ад таго, як яна скончыцца.
Што да Самалі, то па стане на 2025 год федэральны ўрад кантралюе толькі частку тэрыторыі, тады як Самаліленд на поўначы функцыянуе як незалежная дзяржава з уласнай валютай і выбарамі, хоць і не прызнаная светам — парадокс, які падкрэслівае самалійскую вынаходлівасць у выжыванні і яшчэ адзін урок вайны.
А значыць, канстатуючы крызіс глабальнага кіравання і разважаючы пра будучыню, — тым, хто пра гэтую будучыню хаця б марыць, неабходна ўспомніць пра наступнае:
якія памылкі і хто дапусціў напярэдадні, напрыклад, апошняй глабальнай вайны?
якую ролю ў вайне іграюць палітыкі і вайскоўцы?
чым характарызуюцца войны і што ў іх было вызначальным — чалавечы рэсурс ці зброя?
ці магчыма памыляцца ў вайне і палітыкам, і вайскоўцам?
наколькі вырашальнымі з’яўляюцца, напрыклад, інстытуцыйнае навучанне і здольнасць сістэмы вучыцца хутчэй — у параўнанні з індывідуальным майстэрствам камандзіраў або гераізмам?
што з досведу войнаў сёння з’яўляецца найбольш небяспечным для няправільнай інтэрпрэтацыі і можа прывесці да памылковых стратэгічных рашэнняў?
Магчыма, менавіта гэта дапаможа ўспрыняць рэальнасць і логіку працэсаў нават тым, хто пакуль не знаходзіцца ў іх эпіцэнтры.
Дарэчы, уваход у музей бясплатны. Працуе штодзённа з 10 раніцы да 6 вечара. Для зручнасці наведвальнікаў і для разважанняў на тэрыторыі музея ёсць тры крамы і кавярня, дзе можна паспрабаваць свежую выпечку з англійскай гарбатай або духмянай кавай.
Валерый Залужны, NV