Сын кіраўніка Беларусі публічна асудзіў дзейнасць свайго бацькі

• 28.03.2026, 10:53

Выпадак, пра які было мала вядома.

Імя Мікалая Гусарава, хутчэй за ўсё, вам ні пра што не скажа: ён узначальваў БССР у 1947—1950 гадах, але не пакінуў асаблівага следу ў памяці беларусаў. А вось яго сын Уладзімір Гусараў стаў антысавецкім дысідэнтам, напісаў кнігу «Мой тата забіў Міхоэлса» (гаворка пра вядомага яўрэйскага акцёра і рэжысёра, забітага ў Мінску ў тыя гады), прайшоў прымусовае лячэнне ў псіхіятрычных бальніцах і турму. Лёс сям’і склаўся вельмі нестандартна для першай асобы савецкай рэспублікі, піша «Зеркало».

Хацеў стаць авіяканструктарам

Будучы кіраўнік БССР нарадзіўся ў 1905 годзе на тэрыторыі цяперашняй Валгаградскай вобласці Расіі ў сям’і рамесніка-бляхара, але ніколі не бачыў бацькі: ён памёр неўзабаве пасля нараджэння Мікалая. Пахаваўшы мужа, маці адправілася пілігрымкай па «святых месцах» у Палестыну, пакінуўшы дзіця на дзеда — трунара і п’яніцу. Але праз восем месяцаў вярнулася і ўзялася за працу і выхаванне дзіцяці.

«Старажыха яна была спрытная і за хлопцамі, якія мяне крыўдзілі, ганялася бегам. Кажуць, бацьку яна ў дзяцінстве моцна лупіла, нават язык іголкай накальвала за тое, што лаяўся», — успамінаў яе ўнук Уладзімір. Жанчына, якая скончыла тры класы царкоўна-прыходскай школы, працавала там жа прыбіральшчыцай, а бывала, і замяняла брата-настаўніка, калі той сыходзіў у запой. Далей яна дапамагала свёкру: фарбавала труны, здымала меркі з нябожчыкаў і складала эпітафіі — надмагілныя надпісы.

У 1915-м Мікалай Гусараў скончыў трохгадовую школу і пайшоў у вышэйшае пачатковае вучылішча. Але кінуў праз год, бо грошай на аплату навучання не было. У той жа час падлетак працаваў па гаспадарцы, на складзе гандлёвай фірмы і ў краме мясцовага купца «хлопчыкам на пабягушках».

У савецкіх біяграфіях нязменна адзначалася, што будучы чыноўнік батрачыў. «Я пытаў у бабулі, якая патрэба прымушала бацьку батрачыць, але бабка, дагэтуль не засвоіўшы законаў класавай барацьбы, кожны раз з недаўменнем адказвала: «Што ж яму было — па вуліцах гойкаць?» Хлопчыкам тата ўмеў і напаіць каня, і запрэгчы, і гусей пасвіў, і, не будучы дасведчаным у пытаннях прыгнёту працоўных, часта сам выклікаўся нешта зрабіць. Перш спачатку жыў у кума на харчах, стаў старэйшы — і араў, і баранаваў, і ў дзевяць [гадоў] у кузні працаваў, і хоць часам цяжка было, але — ва ўсе часы падлеткі хочуць быць як дарослыя, а іншых дарослых, апроч сялян і рамеснікаў, бачыць яму не даводзілася. …> Часам працаваў за адны харчы, часам пудзік мукі атрымае», — успамінаў яго сын.

Рэвалюцыя 1917 года і наступны прыход да ўлады бальшавікоў стварылі для Гусарава сацыяльны ліфт, якім той скарыстаўся. Толькі стаўшы дарослым, хлопец пайшоў працаваць разносчыкам у павятовы выканкам і пачаў рабіць кар’еру. За далейшае жыццё ён зменіць столькі пасадаў, што іх спіс у энцыклапедычным даведніку зойме больш за старонку. У маладосці Гусараў служыў у крымінальным вышуку, працаваў у мясцовай газеце, у камсамоле, служыў у арміі ў пагранічных войсках АДПУ, два гады вучыўся на самалётабудаўнічым факультэце ў Маскоўскім авіяцыйным інстытуце (марыў стаць авіяканструктарам). Але пасярод вучобы яго вырашылі накіраваць у казахстанскі саўгас начальнікам палітаддзела.

На час працы ў камсамоле прыпала нараджэнне сына Уладзіміра ў 1925 годзе. Бацькі мяталіся па краіне і то вазілі яго з сабой, то пакідалі ў бабулі або цёткі. Калі хлопчыку было пяць, ён разам з мамай пераехаў у Маскву.

Вялікі начальнік

Сям’я ўз’ядналася ў сакавіку 1937 года, калі Гусарава-старэйшага вярнулі на вучобу ў авіяцыйны інстытут. А ўжо ў верасні ён стаў сакратаром партыйнага камітэта навучальнай установы. Гэта азначала непазбежную датычнасць да працэсу рэпрэсій (у той час усе парткамы ўзмоцнена выкрывалі «ворагаў народа», што прыводзіла да арыштаў). Але гэта быў шанец на кар’еру, і Гусараў скарыстаў яго спаўна. І дамогся поспеху. У сакавіку 1938 года яго ўзялі ў апарат Цэнтральнага камітэта партыі, а месяц праз накіравалі ў Свярдлоўск (цяпер Екацерынбург) трэцім сакратаром абкама партыі.

Уладзімір успамінаў, як яго прывезлі на чыноўніцкую дачу: «Рабавая афіцыянтка Юля прынесла на падносе ў трох супніцах тры розныя супы — на выбар. Бабка ў Маскве заўсёды пыталася ў мяне: «Што ты будзеш есці?» …> Высвятлялася, што маецца каша (ці бульба), але заўсёды нешта адно, ніякіх разнасолаў, так што само пытанне …> аказваўся чыста рытарычным. А тут — тры першыя! Што я выбраў, не памятаю, але так гучна выказаў сваё здзіўленне, што Юля паблажліва ўсміхнулася. З другім блюдам паўтарылася тое самае».

Такім чынам, Мікалай Гусараў, маючы толькі пачатковую адукацыю, усяго за год ператварыўся са студэнта ў важнага чыноўніка. І ўзлёт толькі пачынаўся. У кастрычніку таго ж 1938-га са складу Свярдлоўскай вобласці выдзелілі Пермскую, а яе кіраўніком — першым сакратаром абкама партыі — прызначылі Гусарава. У гэтым статусе, у тыле, ён адпрацаваў усю Другую сусветную вайну. Наверсе чыноўніка цанілі і то і справа ўзнагароджвалі за выкананне заданняў па вытворчасці боепрыпасаў, артылерыйскага ўзбраення, матораў (паліўную апаратуру для баявых самалётаў у СССР рабілі толькі тут) і г. д.

У той жа час сын чыноўніка дзівіўся: «У Пермі я атрымаў магчымасць часцей бачыць свайго магутнага тату, і паволі-паволі ў маю душу стала закрадацца сумненне: чым жа ён такі выдатны, чаму падначаленыя так захапляюцца ім? Дома захапляцца было, нібыта, няма чым: бацька часта піў, у нецвярозым выглядзе доўга ганяўся за кошкай, патрабуючы, каб яе паклалі яму ў ложак, што злавала маму, і выдаваў непрыстойныя гукі». У іншым фрагменце мемуараў ён называў бацьку «рубахай-хлопцам, душой грамадства, завадатарам, хвальком і фантазёрам».

Дарэчы, сам Уладзімір у маладосці ахвотна карыстаўся перавагамі жыцця «залатой моладзі», якія забяспечваў яму высокі статус бацькі. Напрыклад, не саромеўся насіць скураное амерыканскае паліто. «Беднасць іншых студэнтаў мяне не кранала, а калі здаралася лавіць на сабе касыя позіркі, дык я адносіў гэта на кошт уласнай экстравагантнасці і выклічных манер маёй [тадышняй] бясшабашнай каханай», — успамінаў Гусараў-малодшы. А вось вельмі паказальны эпізод: «Аднойчы ў трамваі мяне штурхнула кандуктарка, я, не задумваючыся, адказаў ёй тым жа, трамвай спынілі, падышоў міліцыянер, я спакойна падаў яму пашпарт і выдаліўся. «Спыніся, горш будзе!» — крычаў ён мне ўслед, але я, вядома, нават не азірнуўся. Наўзаўтра я зайшоў у абласное ўпраўленне міліцыі да [аднаго з кіраўнікоў] Скрыпніка, пагуляў з ім у більярд і, між іншым, забраў свой пашпарт. Ніхто і словам не абмоўіўся пра злашчасны трамвай. Мне ўсё было дазволена: я сварыўся з вышэйшымі чынамі міліцыі, абзываў іх сышчыкамі, і заўсёды без пакарання».

А службовы рост Гусарава-старэйшага ўсё працягваўся. У красавіку 1946-га яго забралі ў Маскву і паставілі на высокую апаратную пасаду — інспектарам Упраўлення па праверцы партыйных органаў у Цэнтральным камітэце партыі. З ім пераехала і сям’я. Але неўзабаве Мікалай з жонкай разышоўся. Сын, ужо дарослы, спачатку застаўся жыць з маці, а потым стварыў уласную сям’ю.

На адным з нарадаў Гусараў-інспектар пасварыўся з Мікітам Хрушчовым (будучы кіраўнік СССР тады быў першым сакратаром украінскай кампартыі). «Мікіта спытаў у бацькі, навошта ў яго галава, але бацька недарэмна займаў сваю высокую пасаду, ён не разгубіўся і тут жа парыраваў: «Не для капелюша!» Хрушчоў абазваў тату тыловым пацуком, але пасля нарады цэкісты ціхенька падыходзілі да бацькі, ціскалі руку і казалі, што гадоў пятнаццаць такога не было», — успамінаў яго сын. Але пазней гэты канфлікт моцна перашкодзіў Мікалаю.

У наступны раз Гусараў, паверыўшы ў свае сілы, вырашыў раскрытыкаваць за «непартыйныя паводзіны» кіраўніка азербайджанскай кампартыі Мір Джафара Абас аглы Багірава. Аднак паўтарыць поспех не атрымалася. «Той проста падышоў да вертушкі (апарата для закрытай партыйнай тэлефоннай сувязі. — Заўв. рэд.), зняў трубку і сказаў Сталіну: «Слухай, Іосіф, прыбяры ты ад мяне гэтага дурня!» Прыбраць тату не прыбралі, але паставілі на месца. Ён і ўявіць сабе не мог, што існуе хтосьці, хто смее называць Сталіна на «ты». Пасля такога ўзрушэння бацька напіўся на дачы, кідаў пустыя бутэлькі на кветнік пад акном і ў роспачы паўтараў адно і тое ж слова на літару «г», — успамінаў Уладзімір.

Тым не менш гэта не перашкодзіла Гусараву атрымаць новае прызначэнне.

(Не) забіў Міхоэлса?

У сакавіку 1947-га Гусарава зрабілі першым сакратаром кампартыі Беларусі. У Мінск ён з’ехаў з новай спадарожніцай — балерынай эвакуяванага ў Пермь Кіраўскага тэатра оперы і балета (цяпер гэта Марыінскі тэатр). Чыноўнік адразу дапусціў памылку: яшчэ не паспеўшы выехаць з Масквы, запрасіў на пасаду міністра дзяржаўнай бяспекі БССР генерала Мікалая Сазыкіна. Аднак гэтую пасаду тады займаў — і зусім не збіраўся пакідаць — усемагутны Лаўрэнцій Цанава, даўні знаёмы і пратэжэ Лаўрэнція Берыі, найбліжэйшага паплечніка Сталіна. Сазыкіна не зацвердзілі, а Гусараў толькі настроіў Цанаву супраць сябе.

Менш чым праз год, калі Гусараў толькі паспеў асвоіцца ў Мінску, Цанава адыграў найважнейшую ролю ў забойстве знакамітага яўрэйскага акцёра і рэжысёра Саламона Міхоэлса.

Саламон Міхоэлс быў тэатральным акцёрам, драматургам і рэжысёрам, народным артыстам СССР. Яго ведалі як на радзіме, так і за мяжой як старшыню Яўрэйскага антыфашысцкага камітэта. У гады вайны ён і яго калегі па ЯАК выязджалі за мяжу і ўсталёўвалі карысныя для краіны сувязі, важныя для барацьбы супраць Германіі. Пасля перамогі ЯАК дакументаваў падзеі Халакосту ў СССР. І вось тут дзейнасць Міхоэлса перастала падабацца ўладам, бо яны не прызнавалі наўмыснага генацыду яўрэяў на савецкай тэрыторыі (так былі «забытыя» і ахвяры Бабінага Яра ў Кіеве). Няўзабаве пасля вайны амаль не прыкрыты антысемітызм стаў дзяржаўнай палітыкай.

Тым часам заходнія СМІ пачалі пісаць пра пагаршэнне здароўя Сталіна. Той хацеў знайсці вінаватых. Спецслужбы сфальсіфікавалі змову і абвінавацілі Міхоэлса ў перадачы інфармацыі пра стан здароўя правадыра за мяжу. У снежні 1947-га Сталін вырашыў ліквідаваць нязручнага дзеяча. Публічны судовы працэс над вядомым яўрэем напэўна выклікаў бы міжнародны рэзананс. Таму вырашылі інсцэніраваць яго выпадковую гібель.

У Маскве гэта было складана зрабіць без сведкаў, таму аперацыю вырашылі праводзіць у Мінску, куды рэжысёр збіраўся на агляд спектакляў, высунутых на Сталінскую прэмію. У студзені 1948 года Міхоэлса завабілі на дачу да Цанавы і забілі, а потым раздушылі машынай і кінулі на вуліцы ў Мінску, імітуючы няшчасны выпадак. Толькі пасля смерці Сталіна выканаўцаў забойства прыцягнулі да адказнасці. Цанава памёр у турме.

Здзейсненае зрабіла моцнае ўражанне на Уладзіміра Гусарава (яму ў тую пару было 23 гады).

«Менавіта ў гады кіравання майго бацькі ў Мінску быў забіты Міхоэлс. Падрабязнасці гэтага забойства мне невядомыя. Цалкам магчыма, што яго забіў не тата, а міністр МГБ Цанава, …> а можа, і яшчэ хто, але справа ад гэтага не мяняецца. Сам я ў Беларусі ніколі не бываў, мы ўжо не жылі з бацькам, але і я прычынны», — адзначаў Гусараў-малодшы праз дзесяцігоддзі ў сваёй кнізе мемуараў, якая выйшла ў 1978-м у нямецкім Франкфурце-на-Майне. Менавіта таму ён даў гэтай кнізе гучную назву: «Мой тата забіў Міхоэлса», якая прыцягнула да ўспамінаў нямала ўвагі. Пазней, пасля смерці бацькі, Уладзімір шкадаваў пра такую фармулёўку.

Ніякіх звестак пра датычнасць Гусарава-старэйшага да гэтага забойства сапраўды не маецца — або, прынамсі, яны не вядомыя.

Кіраўнік БССР і змагар з каровамі

Дарэчы, на сумленні чыноўніка і без таго было шмат грахоў, звязаных з рэалізацыяй сталінскай палітыкі, у тым ліку антыяўрэйскай. Так, ён актыўна выступаў супраць «касмапалітаў». Так званая барацьба з касмапалітызмам у СССР у 1948—1953 гадах была, па сутнасці, маштабнай антысеміцкай кампаніяй, якая маскавалася пад барацьбу з «нізкапаклонствам перад Захадам». Фраза «безродны касмапаліт» стала эўфемізмам для абазначэння яўрэя-інтэлігента, якога абвінавачвалі ў адсутнасці патрыятызму і сувязях з заходняй культурай. Гэта прывяло да звальненняў, арыштаў, закрыцця яўрэйскіх устаноў.

Такая пазіцыя першай асобы рэспублікі стала пачаткам травлі інтэлігенцыі і ў Беларусі. Напрыклад, яе аб’ектам стаў галоўны рэжысёр Купалаўскага тэатра Леў Літвінаў, які паставіў знакамітую «Паўлінку» (яго спектакль дагэтуль ідзе на той жа сцэне). Вучонага Антона Жэбрака знялі з пасады прэзідэнта Акадэміі навук БССР за публікацыю ў амерыканскім часопісе артыкула з канстатацыяй недахопаў савецкай біялагічнай навукі.

Аднак у той жа час справы ў Гусарава ішлі не так ужо гладка. Адразу па прыездзе ў Беларусь ён сутыкнуўся са сваім папярэднікам на пасадзе кіраўніка кампартыі — Пантэлеймонам Панамарэнкам, якога, насуперак звычаю, яшчэ на год пакінулі ў Мінску на пасадзе кіраўніка ўрада. Панамарэнка ў гады вайны ўзначальваў Цэнтральны штаб партызанскага руху, меў добрую рэпутацыю ў Сталіна і быў зусім не рады таму, што яго пасаду заняў іншы. Таму ў сваіх успамінах ён не шкадаваў крытыкі на адрас Гусарава.

Так, сцвярджаў Панамарэнка, Гусараў быў незадаволены багаццем былых партызанаў і падпольшчыкаў на пасадах у партыйных органах Беларусі. «Памятаецца, было вырашана замяніць сакратара Мінскага абкама партыі. Пасля бурнага абмеркавання на бюро ЦК на гэтую пасаду рэкамендаваўся добра падрыхтаваны работнік. Быў скліканы пленум Мінскага абкама. Было растлумачана членам пленума, чаму ажыццяўляецца такая замена. Увогуле, пытанне было ясным, і пярэчанняў не прадбачылася. Але Гусараў сказаў у дакладзе прыблізна наступнае: «Як у Беларусі пасля вызвалення ўтварыліся органы партыі і ўлады? Узялі па Ваньку з партызанскага атрада — во і ўсё». Гэта было нечуванае абразанне кадраў і вульгарызацыя кадравай палітыкі ЦК КП(б)Б. Члены пленума з найвялікшым абурэннем выслухалі гэтае выказванне. [Але] зыход быў загадзя прадвызначаны. Пленум прагаласаваў супраць зацвярджэння новага сакратара, хоць гэта быў варты таварыш», — успамінаў Панамарэнка.

Крытыкаваў ён і няўменне свайго пераемніка гаварыць. «Гусараў мог прамовіць любую разумную прамову, нават прывесці прымаўкі, гістарычныя факты і г. д., калі яны загадзя кімсьці напісаныя. У асноўным жа змест яго выступаў быў прымітыўны, неглыбокі і малапісьменны». Чыноўнік сапраўды не сам пісаў сабе выступленні і нават выклікаў для гэтага з Пермі ў Мінск свайго памочніка. Дарэчы, паслугамі спічрайтараў карысталіся амаль усе чыноўнікі такога рангу.

Незадавальненне многіх выклікалі і рашэнні Гусарава. Так, у першы прыезд у Віцебск ён запатрабаваў ад усіх сакратароў райкамаў партыі і старшыняў райвыканкамаў, якія маюць кароў, як мага хутчэй здаць іх у калгасы або нарыхтоўчыя канторы, пагражаючы звальненнем. «Балезнае ўспрыманне такой дырэктывы …> зразумець было няцяжка. У касцяных цісках пасляваеннай разрухі, недахопу харчоў уласная буронка і кабанчык былі, напэўна, асноўнымі карміцелямі», — успамінаў журналіст Аляксандр Сімураў.

Тым часам Гусараў свае ідэі па барацьбе з каровамі аформіў у дакладную запіску і адправіў у Маскву. Нечакана для яго прыбылыя адтуль інспектары не падтрымалі кіраўніка БССР. Адчуўшы, што крэсла пад недругам захісталася, Лаўрэнцій Цанава напісаў запіску на імя міністра дзяржаўнай бяспекі СССР Віктара Абакумава і сігналізаваў пра «буйныя недахопы ў развіцці сельскай гаспадаркі ў БССР».

Абакумаў перадаў гэтую запіску Сталіну. Той вырашыў нарэшце зняць свайго пратэжэ і накіраваў у Беларусь Панамарэнку шукаць прамахі Гусарава. Вядома ж, яны знайшліся, і кіраўніка рэспублікі знялі з пасады. Фармуляванне гучала так: «Ігнараваў калегіяльнасць кіраўніцтва …> самастойна змяняў рашэнні бюро ЦК …> няправільна ставіўся да крытыкі недахопаў …> не працаваў з партыйным актывам …> не інфармаваў праўдзіва ЦК ВКП(б) (Усесаюзную камуністычную партыю (бальшавікоў)) пра стан спраў у рэспубліцы».

Уладзімір Гусараў так успамінаў стан свайго бацькі пасля гэтага: «Ён згублена блукаў па кватэры, піў валерыянку і скардзіўся на несправядлівасць: «Адзін міністр сказаў, маўляў, я крытыку заціскаў, а сам як ёсць першы падхалім, вечна тэлеграмы слаў. Я ў яго карову канфіскаваў, ён на рынку малаком гандляваў, во і ўвесь заціск».

Збіты лётчык

Пасля гэтага Гусарава панізілі, вярнуўшы на тую ж пасаду інспектара ў маскоўскі партыйны апарат, якую ён займаў да прызначэння ў Мінск. Тым не менш гэта было ўсё яшчэ вельмі высокае становішча. Нечакана ўдар па яго кар’еры нанёс сын, да таго часу зусім расчараваны ў савецкай сістэме.

«Незадаволенасць назапашвалася, відаць, гадамі. …> Паступова прыйшоў да думкі, што ідэалы, пра якія столькі кажа мой тата, ніяк не ўвасобленыя ў жыцці, — успамінаў Гусараў-малодшы. — Акружаючага жыцця я не ведаў, убоства не бачыў. А потым, падчас практыкі, ужо ў ГІТІСе (Уладзімір быў акцёрам па прафесіі. — Заўв. рэд.), убачыў, наколькі людзі запалоханыя, замардаваныя. Стрэс адбыўся, калі я год адпрацаваў у тэатры, нават згуляў… Леніна — у спектаклі «Сям’я». Дзякуючы ролі Уладзіміра Ульянава я …> убачыў крыклівую розніцу паміж нашым жыццём і ідэаламі».

У 1952 годзе 27-гадовы Уладзімір з жонкай і сябрамі адправіўся ў маскоўскі рэстаран, выпіў і пачаў спяваць па-нямецку «Інтэрнацыянал». Калі адна госця папракнула яго за вымаўленне, ён гучна заявіў: «Не вам, сталінскім выб***кам, вучыць мяне, як спяваць «Інтэрнацыянал!»» Прыстаўшыя выклікалі міліцыю, мужчыну затрымалі. Але калі сілавікі спыталі, што той сказаў, ніхто не захацеў паўтарыць яго «антысавецкую» рэпліку ўголас. Калі б змоўчаў і сам Уладзімір, усё б абышлося. Але ён, настроены даволі радыкальна, не стрымаўся, паўтарыў свае словы — і адправіўся за краты.

Яго бацька па-ранейшаму быў высокім чыноўнікам, таму неўзабаве Уладзіміра адправілі ў спецаддзяленне інстытута судовай псіхіятрыі імя Сербскага. «З бацькамі маімі невядома што будзе — могуць выключыць з партыі, выгнаць з працы, нават пасадзіць. Але калі мяне прызнаюць вар’ятам, іх пакінуць у спакоі. Гэта мне патлумачылі дакладна», — успамінаў ён. Уладзіміра некалькі разоў пераводзілі з аднаго месца зняволення ў іншае, сярод іх былі як псіхіятрычныя ўстановы, так і турмы (напрыклад, Бутырка).

Тым часам пасля смерці Сталіна ў кар’еры старога Гусарава здарыўся апошні ўзлёт: у лістападзе 1953-га ён у якасці першага сакратара абкама ўзначаліў Тульскую вобласць Расіі. Гэта дазволіла яму выцягнуць на свабоду сына, якога так і не асудзілі.

Аднак на новай пасадзе Гусараў утрымаўся нядоўга — бокам выйшаў даўні канфлікт з Хрушчовым. У лістападзе 1955 года новы кіраўнік СССР праязджаў міма Тулы. Кіраўнік абкама, як і належыць, сустрэў яго на пероне. Хрушчоў, убачыўшы яго, дэманстратыўна здзівіўся: «А ты што тут робіш?» — і пасля гэтага Гусарава знялі з пасады. Дарэчы, для звальнення былі і канкрэтныя прычыны — пралікі ў галіне сельскай гаспадаркі, за што Мікалая крытыкавалі яшчэ на Урале і ў БССР.

50-гадовага чыноўніка рэзка панізілі, прызначыўшы на дробную пасаду намесніка міністра мясцовай прамысловасці РСФСР па кадрах. У наступным годзе адбыўся пераломны ХХ з’езд партыі, на якім Хрушчоў асудзіў «культ асобы» Сталіна. Але Гусараў новую лінію партыі не прыняў. «Не думаю, каб ад гэтых разаблачэнняў на стале ў рабочага з’явілася лішніх паўкіло масла», — заявіў ён сыну.

У 1959-м яго знялі і з пасады намесніка міністра. Наступныя дзесяць гадоў Гусараў працаваў у апараце Савета міністраў РСФСР на другарадных пасадах. Тым не менш нават яны давалі поўны матэрыяльны камфорт. «Бацьку да гэтага часу пры любым нядужанні выдзяляюць асобную палату ў «Крамлёўцы», — успамінаў сын. Далёка не ўсе хворыя тады ўвогуле маглі трапіць на лячэнне — для кантрасту Уладзімір прыводзіў прыклад з уласнай маці, у якой была анкалогія. Класці ракавых пацыентаў у бальніцу, па словах мужчыны, не хацелі — даводзілася ісці на хітрыкі: «Доктар з паліклінікі праінструктаваў маму, як сімуляваць прыступ апендыцыту. …> Ракавая пухліна пры пальпацыі не баліць, але мама павінна была ўскрыкваць. Камедыя гэтая паўтаралася двойчы — дома, а потым у прыёмным пакоі».

І ўсё ж новае становішча Мікалая Гусарава рэзка кантраставала з яго былым уплывам. Ён аказаўся адзіным з пасляваенных кіраўнікоў БССР, які сутыкнуўся з такой апалай. Толькі ў Пермі яго працягвалі ледзь не абагаўляць і запрашалі на ўсе важныя мерапрыемствы, дзе ён нязменна сядзеў у прэзідыуме. У 1971 годзе чыноўніка адправілі на пенсію.

Гусараў застаўся пры ранейшых поглядах і да канца жыцця працягваў захапляцца Сталінам, па віне якога загінулі мільёны людзей. «Можна было Сталіну праўду гаварыць, можна! Было, у штаны накладзеш — а ўсё як на духу!» — паўтараў ён. Памёр Мікалай у 1985-м ва ўзросце 79 гадоў.

Уладзімір жа стаў яркім дысідэнтам. Ён меў зносіны з Аляксандрам Салжаніцыным, затрымліваўся за самвыдат (распаўсюджанне нелегальнай у СССР літаратуры). Яго ледзь не штогод прымусова адпраўлялі ў псіхіятрычную бальніцу. Аднак дзякуючы статусу бацькі з ім абыходзіліся адносна мякка, што і дазволіла напісаць проста ў сценах гэтых устаноў тую самую кнігу, якая пазней пайшла з дыпламатычнай поштай на Захад. З пачаткам гарбачоўскай перабудовы «гаспіталізацыі» спыніліся.

Уладзімір пражыў 70 гадоў і памёр у 1996-м, на дзесяцігоддзе пазней за бацьку, пра якога ў кнізе ўспамінаў адгукаўся так: «Мой бацька нічым не горшы і не лепшы за тых, хто цяпер памахвае ручкай з маўзалея, або складае «сярэдняе звяно», або ўжо разводзіць ружы і піша мемуары, або сам трапіў пад колы пераможнага лакаматыва гісторыі».