Навукоўцы расказалі, чаму мастацкая літаратура незаменная

• 29.03.2026, 17:02

Мы выкарыстоўваем яе для працы з фактамі і пачуццямі.

Мастацкая літаратура і кіно адыгрываюць ключавую ролю ў жыцці чалавека, дапамагаючы спраўляцца з эмоцыямі, разумець навакольны свет і знаходзіць сябе. Да такой высновы прыходзяць псіхолагі, якія вывучаюць уплыў выдуманых гісторый на мысленне і паводзіны людзей, піша Psychology Today (пераклад — сайт Charter97.org).

Паводле іх даных, цікавасць да фікцыі фарміруецца з дзяцінства і захоўваецца ў дарослым узросце: людзі працягваюць чытаць кнігі, глядзець фільмы і серыялы, нярэдка ахвяруючы сном дзеля завяршэння сюжэту. Гэта звязана з тым, што мастацкія гісторыі не толькі забаўляюць, але і выконваюць важныя псіхалагічныя функцыі.

Адна з іх — эфект «паглыблення». Паводле мадэлі псіхолагаў Мелані Грын і Ціма Брока, чалавек, захоплены сюжэтам, часова «пераносіцца» ў выдуманы свет, зніжаючы крытычнае ўспрыманне і эмацыйна перажываючы тое, што адбываецца. Гэта спрыяе змяненню поглядаў і фармаванню новых установак.

Акрамя таго, мастацкія творы ўзмацняюць эмпатыю. Назіраючы за перажываннямі персанажаў, людзі актывізуюць так званыя люстраныя нейроны, што дазваляе ім літаральна «прымяраць» чужы досвед. Гэта дапамагае лепш разумець пачуцці іншых і развівае сацыяльнае мысленне.

Фікцыя таксама выконвае аб’яднаўчую функцыю: вядомыя цытаты, героі і сюжэты становяцца часткай агульнай культуры і дапамагаюць людзям знаходзіць агульную мову. Адначасова яна дае адчуванне падтрымкі — гледачы і чытачы ўсведамляюць, што не самотныя ў сваіх перажываннях.

Асобнае значэнне мае здольнасць мастацкіх гісторый служыць спосабам псіхалагічнай разрадкі і нават тэрапіі. Яны дазваляюць бяспечна перажываць страхі, уключаючы тэмы смерці, вайны і страты, а таксама вяртацца да траўматычнага досведу на дыстанцыі.

Нарэшце, фікцыя дапамагае людзям спраўляцца з рэальнасцю, прапаноўваючы альтэрнатыўныя сцэнары, пачуццё справядлівасці і натхненне. Эксперты падкрэсліваюць, што менавіта дзякуючы гэтым якасцям мастацкія гісторыі застаюцца неад’емнай часткай чалавечага жыцця.