У нетрах Зямлі навукоўцы знайшлі два «астравы» памерам, як кантынент
- 7.03.2026, 9:55
Гіганцкія структуры размешчаныя пад Афрыкай і Ціхім акіянам.
У нетрах Зямлі навукоўцы выявілі дзве гіганцкія структуры памерам, як кантыненты, узрост якіх можа дасягаць больш за паўмільярда гадоў.
Гэтыя загадкавыя ўтварэнні, якія назвалі «астравамі», схаваныя пад паверхняй планеты на глыбіні каля 2000 кіламетраў, піша Earth.
Паводле вынікаў даследавання навукоўцаў Утрэхцкага ўніверсітэта, апублікаваных у часопісе Nature, гэтыя структуры значна гарачэйшыя за навакольную мантыю. Да таго ж іх унікальныя фізічныя ўласцівасці ставяць пад сумнеў усталяваныя ўяўленні пра ўнутраную будову Зямлі.
Ідзе гаворка пра два масіўныя ўчасткі, размешчаныя глыбока ў мантыі: адзін пад Афрыкай, другі пад Ціхім акіянам. Іх вышыня дасягае прыкладна 1000 кіламетраў, што больш як у 100 разоў перавышае вышыню Эверэста — найвышэйшай гары.
У артыкуле адзначаецца, што гэтыя ўтварэнні ўпершыню зафіксавалі яшчэ напрыканцы ХХ стагоддзя падчас аналізу сейсмічных хваль. Калі адбываюцца магутныя землятрусы, Зямля пачынае вібраваць, як звон. Аналізуючы гэтыя ваганні, сейсмолагі могуць даследаваць структуру нетраў планеты.
Менавіта так навукоўцы і выявілі анамаліі, якія сёння называюць вялікімі абласцямі з нізкай хуткасцю сейсмічных хваль (Large Low Seismic Velocity Provinces, або LLSVPs). У гэтых рэгіёнах сейсмічныя хвалі рухаюцца значна павольней праз высокую тэмпературу матэрыялу.
«Кладбішча» тэктанічных пліт
Вакол гэтых загадкавых «астравоў» размешчаныя так званыя «кладбішчы» тэктанічных пліт. Ідзе гаворка пра халодныя ўчасткі, утвораныя плітамі зямной кары, якія апусціліся ў мантыю ў выніку працэсу субдукцыі, калі адна тэктанічная пліта апускаецца пад іншую.
Гэтыя пагружаныя пліты паступова астываюць і накапліваюцца ў глыбінях мантыі. Таму яны значна халаднейшыя за навакольнае асяроддзе.
Нечаканыя вынікі даследавання
Каб зразумець прыроду гэтых структур, даследчыкі прымянілі новы метад аналізу сейсмічных хваль. Акрамя хуткасці іх распаўсюджвання, яны таксама вымяралі ступень загасання, гэта значыць колькі энергіі хваля губляе пры праходжанні праз матэрыял.
Вынікі аказаліся нечаканымі. Навукоўцы высветлілі, што ўнутры LLSVPs сейсмічныя хвалі амаль не губляюць энергіі, хаця гэтыя вобласці гарачэйшыя за навакольную мантыю. Затое моцнае загасанне назіраецца ў халодных «кладбішчах» тэктанічных пліт.
Паводле слоў даследчыкаў, гэта азначае, што структура матэрыялу ў гэтых рэгіёнах істотна адрозніваецца.
Роля мінеральных зерняў
Адным з ключавых фактараў гэтага з'явішча можа быць памер мінеральных зерняў у пародах. У халодных пагружаных плітах мінералы перакрышталізоўваюцца ў дробныя зерні. З-за гэтага сейсмічныя хвалі, праходзячы праз шматлікія межы паміж зернямі, губляюць шмат энергіі. Затое ў загадкавых «астравах» зерні, верагодна, значна буйнейшыя. Дзякуючы гэтаму хвалі праходзяць праз іх амаль без страт.
На думку навукоўцаў, гэта таксама можа тлумачыць іх велізарны ўзрост. Паколькі мінеральныя зерні растуць вельмі павольна, фармаванне такіх структур магло заняць сотні мільёнаў гадоў.
У матэрыяле адзначаецца: атрыманыя даныя сведчаць, што гэтыя вобласці не прымаюць актыўнага ўдзелу ў канвекцыйных працэсах мантыі, то-бок у руху гарачага матэрыялу, які звычайна пастаянна перамешвае яе.
Замест гэтага яны застаюцца адносна стабільнымі на працягу велізарных прамежкаў часу, у той час як навакольная мантыя пастаянна абнаўляецца праз рух тэктанічных пліт.
Чаму гэта важна
Навукоўцы адзначаюць, што гэтае адкрыццё можа істотна змяніць разуменне эвалюцыі Зямлі.
Мантыя адыгрывае ключавую ролю ў працэсах, што адбываюцца на паверхні планеты, у прыватнасці ў фармаванні гор і ўзнікненні вулканаў.
Лічыцца, што так званыя мантыйныя плюмы — патокі гарачага матэрыялу, якія падымаюцца з глыбінь, — узнікаюць менавіта на краях гэтых структур.
Такія плюмы могуць прыводзіць да магутнай вулканічнай актыўнасці, як, напрыклад, на Гавайскіх астравах.
Як навукоўцы даследуюць глыбіні планеты
Для даследавання такіх глыбокіх рэгіёнаў сейсмолагі выкарыстоўваюць даныя пра магутныя землятрусы. Асабліва каштоўнымі з'яўляюцца тыя, што адбываюцца на вялікай глыбіні.
Адзін з прыкладаў — землятрус у Балівіі ў 1994 годзе, які адбыўся на глыбіні каля 650 кіламетраў. Нягледзячы на сваю сілу, ён не выклікаў разбурэнняў на паверхні, таму амаль не трапіў у навіны. Аднак для навукі ён стаў важнай крыніцай даных.
Дзякуючы сеткам сейсмометраў, якія збіраюць высокадакладныя запісы яшчэ з 1970-х гадоў, навукоўцы могуць аналізаваць нават даўнія землятрусы і атрымліваць новую інфармацыю пра будову Зямлі.
Даследчыкі лічаць, што далейшае вывучэнне гэтых гіганцкіх «астравоў» дапаможа лепш зразумець, як працуе ўнутраны «рухавік» нашай планеты і як ён уплывае на працэсы на яе паверхні.