Прынц Персіі фарміруе ўрад

• Міхаіл Круціхін
• 7.03.2026, 19:45

Ці ёсць у Пехлеві шанцы на поспех?

Сын зрынутага ў 1979 годзе іранскага шаха, які знаходзіцца ў ЗША, Рэза Пехлеві, звярнуўся да кіраўнікоў арабскіх краін рэгіёна Блізкага Усходу з заклікам падтрымаць пераходны ўрад, які ён фарміруе. «Іранскі народ, — сказаў ён, — паклікаў мяне ўзначаліць пераход пасля таго, як сыдзе гэты рэжым, і я ўзяў на сябе гэтую адказнасць».

Атрымецца гэта ці не — вялікае пытанне.

Якія шанцы на поспех у спадчыннага прынца дынастыі Пехлеві?

Па-першае, дзяржава пад назвай Ісламская Рэспубліка фактычна перастала існаваць. У краіне — вакуум улады. Сумесная ваенная аперацыя амерыканцаў і ізраільцян знішчыла вярхоўнага кіраўніка, аяталу Хаменеі, і практычна ўсё яго асяроддзе, здольнае прымаць важныя рашэнні і забяспечваць іх выкананне. Цэнтралізаваны кантроль сітуацыі ў Іране з іх боку больш немагчымы.

Арганізацыйная структура, закладзеная ў канстытуцыю рэжыму аяталы Хамейні, цалкам правалілася. Галоўная формула ўлады ў Ісламскай Рэспубліцы палягала ў кіраванні аднаго багаслова — у ідэале ў рангу вялікага аяталы, якога іншыя шыіцкія багасловы і ўвесь народ Ірана прызнаюць «марджа’ ат-таклід» («крыніцай пераймання») і лічаць правадніком волі Алаха, яго прарока і ўсёй гістарычнай паслядоўнасці з 12 шыіцкіх імамаў. Такога пераемніка забітага Хаменеі няма і не прадбачыцца. Ні адзін прэтэндэнт, нават калі і ўхвалены іншымі аяталамі, не атрымае ўсенароднай падтрымкі.

Акрамя завяшчанай Хамейні тэакратычнай структуры, сэнсам існавання Ісламскай Рэспублікі была «ісламская рэвалюцыя», дзеля перамогі якой іранцам прапаноўвалася ахвяраваць сацыяльна-эканамічным становішчам краіны і нармальнымі адносінамі з суседзямі ў рэгіёне. Як і структура, гэтая апора рэжыму пацярпела поўны крах і ў Ліване, і ў Сірыі, і ў Емене, і ў Іраку, то-бок паўсюль, дзе Іран спансаваў ісламісцкіх тэрарыстаў.

Па-другое, створаны хамейністамі разгалінаваны і магутны рэпрэсіўны апарат цяпер падвяргаецца такім атакам, якія, здаецца, прывядуць да яго поўнага развалу. Асноўная інфраструктура Корпуса вартаўнікоў Ісламскай рэвалюцыі (КВІР), апалчэння Басідж, паліцыі і іншых сіл абароны рэжыму знішчаецца з паветра. Пашыраюцца маштабы дэзертырства як асабовага складу, так і камандзіраў. У некаторых правінцыйных гарадах уладу захопліваюць атрады мясцовай моладзі.

Па-трэцяе, на карысць прынца сведчаць шматлікія лозунгі, з якімі ў апошнія месяцы выступалі сотні тысяч удзельнікаў пратэстнага руху.

Па-чацвёртае, ужо больш за год назіраецца пераход афіцэраў рэгулярнай арміі, а часам і КВІР, на бок Рэзы Пехлеві. Паводле яго слоў, у канцы 2025 года колькасць зваротаў у падтрымку спадчыннага прынца перавысіла 50 тысяч. Не выключана, што ва ўмовах вайны такая пераарыентацыя вайскоўцаў становіцца масавай, і ў прынца з’явіцца магчымасць кантраляваць сетку вайсковых часцей і падраздзяленняў па ўсёй краіне праз новы штаб з ліку афіцэраў, якія сталі на яго бок.

Па-пятае, прынц абяцае не ладзіць люстрацыю і «паляванне на вядзьмаў», але збіраецца максімальна захаваць і скарыстаць кадры дзяржаўных устаноў.

Па-шостае, Рэза Пехлеві заяўляе, што будзе адстойваць правы ўсіх шматлікіх этнічных груп Ірана ў адзінай суверэннай дзяржаве.

І, па-сёмае, ён пастаянна падкрэслівае, што не прэтэндуе на трон, лічачы, што форму дзяржаўнага ладу павінен вызначыць народ Ірана на рэферэндуме, правядзенне якога забяспечыць пераходны ўрад.

Якія фактары цяпер дзейнічаюць супраць плана спадчыннага прынца?

Прэзідэнт ЗША Трамп пакуль не жадае падтрымліваць Рэзу Пехлеві, хаця амерыканскія спробы сфарміраваць у выгнанні ўрад новага Ірана выглядаюць, мякка кажучы, смешна і ў цэлым безнадзейна. То Трамп заклікае ў новы кабінет дыпламатаў цяперашніх іранскіх пасольстваў, то вядзе перамовы з надзвычай непапулярнай у Іране тэрарыстычнай арганізацыяй «маджахедаў», то спрабуе абаперціся на ўварванне іракскіх курдаў на іранскую тэрыторыю…

Кандыдатуру прынца падтрымліваюць далёка не ўсе іранцы. Ёсць у краіне праціўнікі манархіі, ёсць і старыя, якія звяргалі яго бацьку ў разліку на пабудову новага дэмакратычнага Ірана, ёсць і нацыяналістычныя групы на ўскраінах, што не прымаюць дынастыю Пехлеві.

І галоўнае — узброены супраціў прыхільнікаў ісламскага рэжыму пакуль не падаўлены. Да моманту, калі Трамп выканае абяцанне і дасць насельніцтву краіны сігнал выходзіць без боязі на вуліцы і браць уладу, яшчэ далёка. Вайна працягваецца.

Тым не менш пералічаныя пазітыўныя фактары, якія могуць спрыяць поспеху ініцыятыў Рэзы Пехлеві, відавочныя. І ўлічваць яго ролю пераможцам у вайне рана ці позна давядзецца.

Міхаіл Круціхін, The Moscow Times