Мы ўвайшлі ў новую эпоху

• Андрэй Зубаў
• 9.03.2026, 23:56

Не варта дзівіцца.

Чаму простыя рашэнні сталі нормай палітычнага жыцця — рашэнні жорсткія, грубыя, хамскія, з непралічанымі наступствамі.

«Мы не ўтопісты, — пісаў Ленін у кастрычніку 1917 года. — Мы ведаем, што любы чарнарабочы і любая кухарка не здольныя адразу ж уступіць у кіраванне дзяржавай. У гэтым мы згодныя і з кадэтамі, і з Брэшкаўскай, і з Цэрэтэлі. Але мы адрозніваемся ад гэтых грамадзянаў тым, што патрабуем неадкладнага разрыву з тым перасудам, быццам кіраваць дзяржавай, несці будзённую, штодзённую працу кіравання здольныя толькі багатыя або чыноўнікі, узятыя з багатых сем’яў. Мы патрабуем, каб навучанне справе дзяржаўнага кіравання вялі свядомыя рабочыя і салдаты, і каб яно было пачата неадкладна, то бок да гэтага навучання неадкладна пачалі далучаць усіх працоўных, усю беднату».

Савецкая прапаганда, пачынаючы з Льва Троцкага, перакруціла гэтыя, разумныя ў першапачатковай канстатацыі, але адчайна-дэмагогічныя па высновах, словы Леніна ў шарж: «кожная кухарка павінна навучыцца кіраваць дзяржавай».

Дык як жа яна навучацца і чаму яна, гэтая нешчасная кухарка, навучацца ад «свядомых рабочых і салдат»? — Вядома, чаму. Навукі кіравання дзяржавай у яе новым веданні не будзе ні на ёту.

Навука кіравання дзяржавай такая ж складаная і адказная, як навука хірурга-кардыёлага або фізіка-ядзершчыка. Жыццё многіх людзей, іх дабрабыт залежаць ад кіраўніка. Навуцы кіравання трэба вучыцца многія гады. Вывучаць досвед мінулага, гістарычныя прэцэдэнты, вывучаць гісторыю права, культуру чалавецтва, багаслоўе, эканоміку, фінансы, вайсковую справу, асновы тэхналогіі. І, вядома, псіхалогію, тэорыю масавай свядомасці. Калі ўсяго гэтага ведання не будзе, кіраўнік, выпадкова выбіўся ўгору, пачне прымаць рашэнні, заснаваныя на звычайным жыццёвым досведзе. Гэта будуць так званыя простыя рашэнні, паколькі пра іншыя такі кіраўнік і не чуваў. Гэтыя «простыя рашэнні» зусім напэўна будуць мець катастрафічныя наступствы для яго краіны і тых краін, якія з яго краінай звязаныя. Бо такі кіраўнік нават не зможа разабрацца ў рэкамендацыях дарадцаў, калі яны хоць трохі складаныя.

Зусім нядаўна вядучы пласт выхоўваўся і навучаўся ў лепшых прыватных школах і ўніверсітэтах. Вучням, акрамя ўсіх неабходных ведаў, прывіваўалася высокая адказнасць за сваю краіну і яе народ. Манархаў таму ж вучылі найлепшыя запрошаныя настаўнікі. Ці варта дзівіцца поглядам Аляксандра Першага, калі яго настаўнікам быў вялікі Цэзар дэ Лагарп, сапрэзідэнт Швейцарскай рэспублікі. Царскасельскі ліцэй і Вучылішча правазнаўства рыхтавалі бюракратыю Расійскай імперыі, Ітан, Оксфард — Брытанскай, Гарвард — Злучаных Штатаў.

XX стагоддзе — час усеагульнага народаваладдзя. Ніякіх цэнзаў для грамадзян не засталося, і гэта, адразу скажу, выдатнае дасягненне. Але простыя людзі, ідучы на выбарчы ўчастак, чыталі газеты, у якіх пісалі культурныя дзеячы вядучага пласта, слухалі радыё і тэлевізар, дзе да іх звярталася культурная эліта краіны. Палітычная асвета ішла зверху ўніз, і гэта дазваляла выбітным людзям кіраваць заходнімі дэмакратыямі. Узгадаем Вудра Вільсана, Уінстана Чэрчыля, Пуанкарэ, Тамаша Масарыка, а ў Расіі — Сталыпіна, Какоўцава, Мілюкова.

Аднак XX стагоддзе прынесла і масавы палітычны папулізм, першыя праявы якога былі ўжо ў рэвалюцыях XIX стагоддзя. І ўсё ж папулісты прыкідваліся прасветленымі і мудрымі людзьмі, не пакутуючы ад лішку адукацыі і навыкаў дзяржаўнага кіравання. Людзі амаль неадукаваныя або адукаванныя толькі крыху і аднабакова, як Гітлер, Ленін, Сталін, Мусаліні, Хрушчоў, Брэжнеў, Мао, замацаваліся як тыраны і навязвалі грамадствам сябе ў вобразах вялікіх мудрацоў, а пры тым чынілі найвялікшыя дурноты і катастрафічныя гнюснасці ад поўнай няздольнасці кіраваць годна, добра і на карысць людзям. Гэтых «кухарак», відаць, не навучылі «свядомыя рабочыя і салдаты».

А цяпер разам з Інтэрнэтам прыйшла новая бяда. Інфармацыя і асвета больш не распаўсюджваюцца зверху ўніз, ад культурнай эліты да народа, занятага найважнейшай, але простай і не патрабуючай інтэлектуальнай рэфлексіі працай фермера, рабочага, праграміста, банкаўскага клерка, сацыяльнага работніка. Просты народ газет больш не чытае, ды іх амаль і няма, а зносіцца ў сусветным павуцінні на гарызантальным узроўні адзін з адным. Простыя і малаадукаваныя — з такімі ж простымі і малаадукаванымі. Малаадукаваныя, маючы зносіны з малаадукаванымі, цяпер упэўнены, што менавіта яны могуць судзіць пра ўсе тонкасці палітыкі і абмяркоўваць іх на ўзроўні хлесткіх абразаў і шматлікіх тэорый змовы. Іншага ведання яны не ведаюць, ведаць не жадаюць і ўпэўнены, што яго і няма, а ёсць вучоная заум, занудная, нецікавая і непатрэбная. Яны «яйцагаловых інтэлектуалаў» адаслалі ў універсітэцкія гета і вучыцца ў іх нічому не хочуць. Простыя рашэнні сталі нормай палітычнага жыцця — рашэнні жорсткія, грубыя, хамскія, з непралічанымі наступствамі.

І, карыстаючыся ўсеагульнай дэмакратыяй, перастаўшы нават чытаць тэксты, тым больш — кнігі, абмежаваўшыся кліпамі, гэта пераважная большасць выбірае не аўтарытэтных прафесіяналаў палітыкі, а такіх жа, як яны самі, простых, але актыўных і шумных абітатараў сеткі X, што спадабаліся невучонай большасці тым, што ў гэтых сваіх абранцах яны ўбачылі не сапраўдных знаўцаў і нават не надзьмутых хлуслівай прапагандай «геніяў усіх часоў і народаў!» — такія цяпер не ў пашане, — а ўбачылі саміх сябе — тых самых кухарак і «свядомых» рабочых і салдат з ленінскага памфлета.

Вы дзівіцеся, дарагія сябры, што ўсё больш краін, яшчэ нядаўна дэмакратычных і прыстойных, цяпер поўнасцю ігнаруюць міжнароднае права, законы вайны, правілы грамадзянскіх адносінаў, уласныя канстытуцыі, а заадно і ўсталяваны парадак інстытуцыйных адносінаў? — Не дзівіцеся. Палітыкаў, якія цяпер імі кіруюць, нічому такому і блізка не вучылі. Як дзікуны, яны кіруюцца інтуіцыяй і побытавым здаровым сэнсам. Паглядзеў бы я, як такія палітыкі новага пакалення, ды і іх выбаршчыкі, паставіліся б да хірурга, які прыйшоў рабіць складаную аперацыю іх блізкім без дыплома, адукацыі, толькі з навыкамі хілера.

А вось палітыкай мы дазваляем такім «хілерам» займацца і нарабляць такое, ад чаго валасы часам дыбам устаюць. Але — ужо позна.

Дык што не дзівіцеся таму, што адбываецца, дарагія сябры: мы ўвайшлі ў новую, прынцыпова новую эпоху, калі перакананыя «мудрасцю» інтэрнэт-зносін кухаркі, навучаныя «свядомымі рабочымі і салдатамі», без усялякіх Оксфардаў, Сэндхерстаў і Sciences Po, кіруюць чалавецтвам.

Вам страшна? Мне таксама.

Андрэй Зубаў, «Фэйсбук»