«У мамы валасы сталі дыбам»
- 1.04.2026, 9:40
Беларусам распавялі, як абараніцца ад укусаў кляшчоў.
Наступленне цяпла — традыцыйны час актыўнасці іксодавых кляшчоў. Статыстыка папярэджвае: штогод да медыкаў з нагоды кляшчоў звяртаюцца каля 30 тысяч беларусаў. Як сябе аберагчы, дзе знайсці вакцыну і якія сімптомы нават праз месяц падкажуць на небяспечную хваробу? Onliner сабраў усю актуальную інфармацыю ў адным матэрыяле.
Якая цяпер сітуацыя з кляшчамі?
Кляшчы абуджаюцца ўжо пры 0…+5 °C і вышэй. Пры гэтым у Беларусі ёсць рэгіёны, дзе яны актыўныя круглы год: Гомельская, Гродзенская і Брэсцкая вобласці.
Першыя звароты ў 2026 годзе зафіксавалі яшчэ ў студзені. У Мінздароўі паведамілі пра два выпадкі — у Брэсцкай і Магілёўскай абласцях. Людзі сутыкнуліся з кляшчамі падчас работ у сельгаспабудовах. Усяго за студзень–люты па меддапамогу звярнуліся пяць чалавек.
У канцы сакавіка пад Гроднам мясцовы жыхар ледзь не наткнуўся на «каланію». Паводле яго слоў, толькі з сябе ён зняў не менш за 140 кляшчоў — такой колькасці раней не бачыў. У пацвярджэнне сваіх слоў ён запісаў відэа.
Нагадаем, што ў Беларусі жывуць 12 відаў кляшчоў, але найбольш небяспечныя — іксодавыя. Яны могуць быць пераносчыкамі дзевяці ўзбуджальнікаў інфекцыйных захворванняў. Аднак найчасцей у нашай краіне рэгіструюцца хвароба Лайма і кляшчовы энцэфаліт.
Як абараніцца ад кляшчоў?
Напад і прысмоктванне кляшчоў часцей адбываецца ў лясах (44%), сельскай мясцовасці і на дачных участках (35%), радзей у зонах адпачынку (12%). Таму, выбіраючыся на прыроду, варта памятаць пра асноўныя меры перасцярогі:
насіце закрытае адзенне з доўгім рукавом — на запясцях лонгслів або кашулю замацуйце гумкай;
абірайце адзенне светлых адценняў — на ім лягчэй заўважыць кляшча;
надывайце доўгія штаны, заправляйце іх у шкарпэткі;
абірайце высокі і закрыты абутак;
накрыйце галаву шапкай, хусцінкай або капюшонам;
карыстайцеся рэпелентамі (важна перад ужываннем уважліва прачытаць інструкцыю).
Падчас прагулкі спецыялісты рэкамендуюць кожныя 2 гадзіны праводзіць самаагляды. Пасля вяртання верхні пласт адзення раяць здымаць не дома, а, напрыклад, на ўваходзе. Далей варта правесці агляд, надаючы асаблівую ўвагу падпахам, пахвіне, скуры галавы, зонам пад каленямі і за вушамі, вобласці паміж пальцамі ног.
Многія баяцца заражэння менавіта кляшчовым энцэфалітам — гэта вірусная інфекцыя, якая можа прывесці да сур'ёзных неўралагічных парушэнняў аж да паралічу. Таму медыкі часта нагадваюць: падчапіць кляшчовы энцэфаліт можна і праз ежу — пасля ўжывання сырога казінага (радзей — каровінага) малака. У 2025 годзе, распавялі спецыялісты, такіх выпадкаў было тры. Таму ў мэтах бяспекі рэкамендавана кіпяціць малако на працягу 2—3 хвілін.
Яшчэ адна небяспека — кляшчы, якія жывуць на дачных участках. Каб максімальна абараніць сябе, эксперты рэкамендуюць своечасова прыбіраць апалае лісце і валежнік, а таксама праводзіць апрацоўку (у тым ліку ад грызуноў).
Дзе зрабіць прышчэпку ад кляшчовага энцэфаліту?
Цяпер у свеце ёсць толькі адна вакцына ад інфекцыі, якую пераносяць кляшчы: ідзецца пра энцэфаліт. Прышчэпку робяць у два этапы, аптымальны інтэрвал паміж дозамі — 1—7 месяцаў. Таму ў ідэале першую прышчэпку зрабіць у кастрычніку–лістападзе, другую — у сакавіку–красавіку. Для падтрымання імунітэту праз год патрэбная рэвакцынацыя, далей будзе крыху прасцей: прышчэпку робяць раз на тры гады.
Ёсць і схема экстраннай вакцынацыі, калі інтэрвал можа быць скарочаны да 14 дзён. Варыянт падыдзе тым, хто сабраўся ў адпачынак і ўпэўнены: там дакладна жывуць кляшчы. Але ёсць важны нюанс: на працягу двух тыдняў пасля ўвядзення другой дозы чалавек павінен максімальна абмежаваць кантакт з ачагам інфекцыі.
Бясплатна прышчэпку ад кляшчовага энцэфаліту робяць тым, хто па працы абавязаны знаходзіцца ў лясах або выязджае на сезонныя працы ў прыродныя ачагі кляшчовага энцэфаліту. А вось на платнай аснове прышчапіцца ад кляшчовага энцэфаліту можа любы ахвотны, прычым як дарослы, так і дзіця. Па кансультацыю можна звярнуцца альбо ў паліклініку па месцы жыхарства, альбо ў прыватныя медцэнтры, таксама платна зрабіць прышчэпку можна ў Гарадскім цэнтры вакцынапрафілактыкі.
Прыблізны кошт вакцыны ад кляшчовага энцэфаліту вясной 2026 года (залежыць ад вытворцы):
для дзяцей: 34—120 рублёў;
для дарослых: 34—120 рублёў.
Актуальную наяўнасць вакцын можна адсочваць у акаўнтах «Белфармацыі», таксама абнаўленні пра паступленне вакцын у сваіх сацсетках публікуюць некаторыя медцэнтры.
Але нават калі ўдасца знайсці і зрабіць прышчэпку ад кляшчовага энцэфаліту, трэба памятаць пра рызыку падчапіць пасля ўкусу кляшча хваробу Лайма. На працягу апошніх пяці гадоў у Беларусі штогод рэгіструецца каля 2 тыс. выпадкаў кляшчовага барэліёзу (хвароба Лайма) і больш за 200 — кляшчовага энцэфаліту.
Што рабіць пры атаке кляшча?
Пра тое, што можна і чаго нельга рабіць пры ўкусах кляшча, мы пагаварылі з урачом-тэрапеўтам Наталляй Кузняцовай. Медык адразу супакойвае: не ўсе кляшчы пераносяць небяспечныя інфекцыі.
— Кляшча можна дастаць самастойна або звярнуцца ў прыёмнае аддзяленне. Каб перастрахавацца, павукападобнае таксама можна здаць на аналіз. Але самае галоўнае пасля ўкусу — гэта прафілактыка. Стандартная рэкамендацыя: аднаразовы прыём антыбіётыка шырокага спектра, аптымальна на працягу 48 гадзін, у некаторых інструкцыях дапускаецца і на працягу 72 гадзін. Калі вы не ўпэўненыя ў пераноснасці лекаў, то лепш не рызыкаваць і звярнуцца да ўрача: пачаць можна з тэрапеўта. На мой погляд, заўсёды лепш падзяліць адказнасць з прафесіяналам.
Як самастойна дастаць кляшча?
Калі аператыўна звярнуцца да ўрача не атрымліваецца, то варта выдаліць кляшча самастойна. Зрабіць гэта можна альбо пры дапамозе спецыяльных прыладаў, альбо ніцявой пятлёй (трывалы ніт завязваюць у вузел як мага бліжэй да хабатка кляшча, затым падцягваюць яго ўверх пры дапамозе кругавых (не рэзкіх!) рухаў), альбо выкарыстоўваючы тонкі пінцэт.
Калі верыць спецыялістам, то дастаткова 1—3 абаротаў. Але важна пераканацца, што выняты кляшч застаўся цэлым. Нарэшце, месца прысмоктвання апрацоўваецца любым спіртавым растворам.
Але нават калі атрымалася выняць кляшча правільна, адмаўляцца ад звароту да ўрачоў спецыялісты ўсё роўна не раяць. Калі будзе неабходна, урач устанавіць медыцынскі нагляд і прызначыць пацярпеламу прафілактычнае лячэнне. Пры гэтым максімальны эфект дасягаецца пры пачатку прыёму антыбіётыкаў у першыя 72 гадзіны пасля ўкусу кляшча.
Куды здаць кляшча на даследаванне?
Важна разумець, што не кожны кляшч заражаны ўзбуджальнікамі інфекцыйных захворванняў. Зараз лабараторнае даследаванне не з'яўляецца абавязковай працэдурай, выключэнне — пацярпелыя, якім проціпаказаны прыём лекаў.
Калі ж здаць кляшча здаецца важным, то можна самастойна (і за свой кошт) адправіць яго на даследаванне. Для гэтага трэба змясціць кляшча ў флакон з кавалачкам ваты, змочанай вадой, а затым шчыльна закрыць флакон крышкай.
У Мінску кляшчоў на аналіз прымаюць:
у Мінскім гарадскім цэнтры гігіены і эпідэміялогіі (62, 71 рубля).
у РНПЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі (58,47 рубля).
Кляшчоў там даследуюць на чатыры інфекцыі. Указаныя вышэй цэны актуальныя на дату публікацыі артыкула.
Пералік устаноў па краіне, дзе таксама праводзяць лабараторныя даследаванні кляшчоў, можна знайсці па гэтай спасылцы.
На што важна звярнуць увагу пасля ўкусу?
Пры кляшчовым энцэфаліце інкубацыйны перыяд складае ад 2 да 21 сутак, пры кляшчовым барэліёзе — ад 2 да 30 сутак. Менавіта таму ўрачы рэкамендуюць уважліва адсочваць змены ў арганізме на працягу як мінімум месяца пасля ўкусу кляшча.
Што павінна насцярожыць у стане пацярпелага? Калі на месцы ўкусу з'явілася пляма, павысілася тэмпература, ёсць скаргі на галаўны боль і боль у цягліцах, млоснасць і ваніты, заўважныя парушэнні рухаў і мімікі, з'явіліся млявасць і святлабоязь, то варта неадкладна звярнуцца да ўрача.
Якія наступствы могуць быць ад кантакту з кляшчом?
Аня: «У мамы валасы сталі дыбам»
Аня перахварэла кляшчовым энцэфалітам мінулай восенню. Як і многія, дзяўчына часта бывае на прыродзе і амаль увесь цёплы сезон праводзіць за горадам. Першы раз кляшч укусіў Аню летась улетку, але ўсё абышлося. А вось у верасні, калі яна вырашыла закрыць «палаткавы сезон», аддзяліцца лёгкім спалохам не выйшла.
— Кляшча я выявіла на запясці амаль адразу, але ён паспеў учапіцца. Па звычцы дастала, выпіла антыбіётык, які на той момант ужо быў пастаянным «жыхаром» маёй выязной аптэчкі. Да медыкаў не звярталася. Аднак прыкладна праз тыдзень мне стала дрэнна. Я часта прастуджваюся, таму вырашыла, што нічога сур'ёзнага. У паліклініцы мне адкрылі бальнічны, я папярэдзіла ўрача, што нядаўна мяне ўкусіў кляшч, але ніякіх дадатковых аналізаў мне не прызначылі, прапісалі звычайнае лячэнне.
Прыкладна пяць дзён дзяўчына трымала тэмпературу: разбежка была ад непрыемных 37,1 да адчутных 39. Увесь гэты час баліла горла, адчувалася слабасць, а цела балела так моцна, што немагчыма было спаць. У гэты час Аня ўжо паспела пачытаць пра энцэфаліт і вызначала ў сябе ўсе сімптомы, але вырашыла не паддавацца паніцы. Здавалася, дапамагло: дзяўчыне палягчала, бальнічны яна закрыла. Але прыкладна праз дзесяць дзён накрыла зноў, прычым у разы мацней.
— Не хацелася думаць пра тое, што я падчапіла хваробу, ад якой людзі паміраюць або застаюцца інвалідамі. У мяне зноў была высокая тэмпература, слабасць, але гэтым разам ламала не ўсё цела, а проста жудасна, без спынення, балела галава. Трэба было пачакаць дзве тыдні пасля прыёму лекаў і толькі потым здаваць аналіз на энцэфаліт і барэліёз. У нейкі момант мяне зноў адпусціла, але аналіз я ўсё ж здала.
Энцэфаліт пацвердзіўся. У маёй мамы валасы сталі дыбам і, здаецца, дадаўся крыху сівізны.
Дзяўчына літаральна бегма адправілася на прыём да інфекцыяніста. Там паглядзелі, памацалі твар, каб выключыць запаленне мозгу, — найгоршае не пацвердзілася. Параілі назіранне неўролага і прыём вітамінаў. Цяпер сур'ёзных наступстваў у Ані не засталося, хіба што яна стала крыху хутчэй стамляцца.
— Мне вельмі пашанцавала: у мяне энцэфаліт прайшоў у самай лёгкай, ліхаманкавай форме ў дзве хвалі. Арганізм малады, справіўся сам і быццам бы без бачных наступстваў. Але нават у такім варыянце гэта быў не самы прыемны досвед.
Анатоль: «На твары адвалівалася скура»
Гісторыя Анатоля ў нечым падобная: кляшча мужчына падчапіў на адпачынку, але ў той момант пра энцэфаліт ён не падазраваў. Пазней беларус правядзе на бальнічным амаль чатыры месяцы, а з некаторымі наступствамі яму даводзіцца разбірацца дагэтуль.
— Выявіў кляшча на наступны дзень пасля вяртання з адпачынку на прыродзе. Здымаў сам, досвед маю. Хацеў адвезці на аналізы, але раздушыў насякомае адразу пасля таго, як выцягнуў, — узгадвае мужчына.
Праз некаторы час Анатоль адчуў сябе дрэнна: турбавалі тэмпература і галаўны боль. Са скаргамі ён звярнуўся да тэрапеўта, якая накіравала да інфекцыяніста. Медыку мужчына распавёў, што перастрахаваўся і выпіў антыбіётык, але выявілася алергічная рэакцыя на лекі: на твары, паводле яго слоў, «адвалівалася скура». Праз тыдзень лячэння Анатоль пайшоў на працу. Ускоре здароўе зноў пахіснулася: з'явіліся моцныя ваніты, высокая тэмпература, галавакружэнні, парушэнне каардынацыі і праблемы са зрокам.
— У вачах з'явіліся эфекты, нібыта з кіно: усё ружовае, успышкі і гэтак далей. Я разумеў, што нешта не тое ў галаве. Зноў адправілі на бальнічны, але з ВРВІ. У гэты час моцна пагоршыўся зрок: на экране тэлефона я амаль нічога не бачыў, парушылася каардынацыя. Дзяўчына ўзяла за руку і зноў адвяла мяне ў паліклініку, патрабавалі тэрміновую шпіталізацыю.
Я ўжо нічога не разумеў і практычна не бачыў, не мог абысціся без дапамогі. У выніку мяне шпіталізавалі, узялі пункцыю і паставілі дыягназ: энцэфаліт, менінгальная форма.
Пасля выпіскі Анатоль працягнуў лячэнне дома. Лекі, кантроль неўролага, ЛФК, працэдуры, уколы — такою стала руціна. Некаторы час мужчыну нават даводзілася перамяшчацца з кіёчкам. Амаль праз год пасля ўкусу Анатоль апісвае свой стан як больш-менш нармальны. Паводле прагнозаў цалкам аднавіцца ён павінен быў за паўгода, але гэтага не сталася. Засталіся галаўныя болі і высокі ціск, пры гэтым мужчына змог вярнуцца да працы і звыклага жыцця.
Ірына: «Замест адпачынку апынулася ў бальніцы»
Мінулым годам Ірына захварэла барэліёзам. Паводле слоў мінчанкі, кляшча яна, імаверна, падчапіла ў Стэпянцы, дзе праводзіла час з калегамі на тімбілдынгу. Дзяўчына распавядае, што ў некаторых месцах нават заўважыла таблічкі «Увага, кляшчы!», але падчас весялосці было не да таго.
— Прыблізна праз тыдзень з'явіліся першыя сімптомы: пачырваненне вакол укусу, пачатковая кольцавідная эрытэма. Спачатку падумала, што ўкусіў камар або мошкі, таму не надала значэння. Ужо на наступны дзень чырвань стала ярчэй, кальцо эрытэмы пашырылася, з'явіліся пухіры.
Найперш дзяўчына звярнулася ў паліклініку — там накіравалі ў інфекцыйную бальніцу, дзе пацвердзілася: гэта пляма ад укусу насякомага. Той жа ноччу нага пачала балець так моцна, што давялося выпіць абязбольвальнае.
— На наступны дзень я зноў пайшла да тэрапеўта. Дакладнага дыягназу яшчэ не было, урач запрасіла калег, усе стаялі вакол мяне, абмяркоўвалі і жахаліся — у выніку я разрыдалася. Вылет ужо на носе, а ў мяне жудасна баліць нага! Па радзе ўрачоў хацела здаць аналіз на хваробу Лайма — раніцай таго дня, калі я павінна была ляцець у адпачынак. Але там сказалі, што чакаць вынік трэба каля тыдня, мне ж трэба было тут і цяпер. Вырашыла паехаць у інфекцыйную і пракансультавацца. У выніку апоўдні мяне шпіталізавалі, і адпачынак адмяніўся.
Два дні дзяўчыне ставілі кропельніцы, давалі антыбіётыкі, рабілі кампрэсы на месцах пухіроў. Усяго ў бальніцы Ірына правяла амаль тыдзень. Пасля выпіскі ўрач раіла назіраць за станам арганізма і на працягу трох тыдняў прымаць лекі. Цяпер мінчанка ацэньвае свой стан як нармальны. Праўда, ад лопнутых пухіроў на назе засталіся шнары. Пасля перажытага беларуска задумалася пра тое, каб зрабіць прышчэпку ад кляшчовага энцэфаліту.