Сёння ў праваслаўных — Страсная пятніца
- 10.04.2026, 14:03
Як правільна правесці самы строгі дзень перад Вялікаднем.
Страснай, або Вялікай, называюць пятніцу апошняга тыдня Вялікага посту перад святам Вялікадня. Згодна з Бібліяй, у гэты дзень распялі, а потым пахавалі Ісуса Хрыста. «РБК Life» распавядае пра гісторыю гэтай даты, пра тое, што можна і чаго нельга рабіць у гэты дзень.
У 2026 годзе праваслаўныя вернікі адзначаць Страсную пятніцу 10 красавіка.
Страсная пятніца мае пераходную, гэта значыць не фіксаваную, дату і наўпрост залежыць ад дня святкавання Вялікадня. Паколькі ў 2026 годзе Уваскрасенне Гасподняе ўсходнія хрысціяне адзначаюць 12 красавіка (нядзеля), то Страсная пятніца, перадапошні дзень Вялікага посту, выпадае на 10 красавіка (пятніца).
Без указу рымскага пракуратара Юдэі Понція Пілата Ісуса Хрыста не маглі адправіць на смерць. Прэфект не бачыў у дзеяннях Ісуса нічога незаконнага. Ён звярнуўся да прысутных, каб яны самі асудзілі Ісуса. Пілату адказалі, што ім не дазволена каго-небудзь аддаваць смерці, такім чынам падштурхоўваючы намесніка аддаць загад аб распяцці Хрыста. Як пісаў вучань Ісуса Матфей у сваім Евангеллі, жонка Понція Пілата прасіла мужа не забіваць затрыманага і называла таго праведнікам. Рымскі намеснік урэшце ўсё ж такі аддаў загад аб пакаранні смерцю.
Каля трэцяй гадзіны дня Хрыста распялі на крыжы на Галгофе. Паводле Бібліі, па абодва бакі ад яго тым жа спосабам пакаралі смерцю двух разбойнікаў. Пакуль яны былі жывыя, адзін з іх лаяў Ісуса, а другі паверыў, што перад ім Сын Бога. За яго веру Хрыстос паабяцаў разбойніку, што той патрапіць у рай.
Перад смерцю аслаблены Ісус папрасіў вады, але яму падалі воцатны напой. Пасля гэтага, сказаўшы «Здзейснілася!», Хрыстос памёр. Адзін з прысутных вояў па імені Лонгін, каб упэўніцца ў смерці Ісуса, узяў кап'ё і пракалоў яму рабры з правага боку. З цела забітага праліліся кроў і вада, што тлумачылі як тое, што Хрыстос адначасова чалавек і вышэй за чалавека.
Пазней, увечары, таемны вучань Ісуса Іосіф зняў з крыжа цела настаўніка. Распятага Хрыста памазалі духмянасцямі і пахавалі ў адзіночным склепе ў скале.
Традыцыі Страсной пятніцы
Традыцыя вылучаць Вялікую пятніцу ў асаблівы дзень з'явілася яшчэ ў II стагоддзі. Тады свята называлі «Крыжовая Пасха» — у сувязі з пакутамі Хрыста на крыжы. З III стагоддзя Вялікдзень перанеслі на нядзелю, а ў дзень распяцця Сына Божага ўспаміналі яго пакуты.
У IV стагоддзі з'явіліся сведчанні, што Старажытны Іерусалім, які стаў хрысціянскім, пачаў праводзіць набажэнствы ў Вялікую пятніцу. У горадзе ўладкоўвалі крыжовы ход, звязаны з мясцінамі, у якіх Ісус жыў падчас зямнога жыцця. У Страсную пятніцу адбываліся начное чуванне, дзённая служба чытанняў і вячэрня. Аналагічныя службы праходзяць у сучасных хрысціянскіх цэрквах.
Прыкладна з XIV стагоддзя з'явілася традыцыя выносіць у царкве плашчаніцу — хустку або тканіну з выявай Хрыста [3]. У італьянскім Турыне захоўваецца плашчаніца, у якую, як лічаць, было загорнута цела Збаўцы пры пахаванні. Сёння гэта палатно — адна з найкаштоўнейшых святыняў для хрысціянаў. На ім праз 2 тыс. гадоў захаваліся адбіткі збітага цела і вобраз твару Ісуса. Паводле паданняў, пэўны час Турынскую плашчаніцу захоўваў святы апостал Пётр.
Традыцыі Страсной пятніцы ў нашы дні
У памяць пра пакуты Хрыста ў Страсную пятніцу ў храмах не праводзяць найбольш урачыстае набажэнства — літургію.
Першую службу ў гонар Вялікай пятніцы — утраню — пачынаюць служыць у чацвер вечарам. У праваслаўных цэрквах чытаюць 12 урыўкаў Новага Запавету пра пакуты Хрыста.
Пасля ранішніх чытанняў урыўкаў Евангелляў ідуць царскія часы. У гэты перыяд у цэрквах таксама чытаюць біблейскія урыўкі пра Страсці Гасподнія. У трэцім часе дня, калі памёр Хрыстос, пачынаюць вячэрню. Святары бяруць з прастола ў храме (стол у сярэдзіне алтара) плашчаніцу, гэта значыць тканіну з выявай Хрыста, і выносяць у сярэдзіну храма на асаблівы стол. Прысутныя кланяюцца плашчаніцы, цалуюць яе і спяваюць пахавальныя песнапенні.
Што можна і чаго нельга рабіць у Страсную пятніцу
Дзень распяцця Хрыста — адзін з самых строгіх, якія прыпадаюць на Вялікі пост. Царква прадпісвае ўстрыманне ад любой ежы, пакуль у трэцім часе дня (14:00 па Мінску) не пачнецца вячэрня ў храме і не вынесуць плашчаніцу. Далей у гэты дзень рэкамендуецца сухаядзенне, гэта значыць раслінная ежа ў халодным выглядзе, без выкарыстання алею.
У Страсную пятніцу царква раіць устрымацца ад забаваў і мітусні. Вернікам варта адкласці ўсе гаспадарчыя справы і па магчымасці наведаць храм. У гэты дзень варта ўспомніць пра блізкіх, паказаць навакольным сваю любоў.
Падрыхтоўку да Вялікадня ў Вялікую пятніцу да мітусні не адносяць — фарбаваць яйкі і пячы кулічы ў гэты дзень можна. Таксама па даўняй традыцыі ў дзень распяцця Ісуса людзі пякуць хлеб, які не ядуць, а захоўваюць дома. Лічыцца, што ён зберажэ ад злодзеяў і злапыхачоў.