15 гадоў таму адбыўся тэракт у мінскім метро
- 11.04.2026, 9:46
За гэтым злачынствам мог стаяць рэжым Лукашэнкі.
11 красавіка 2011 года а 17:55 на станцыі метро «Кастрычніцкая» ў Мінску адбыўся выбух самаробнай прылады.
Паводле афіцыйнай версіі, выбуховае прыстасаванне з дыстанцыйным кіраваннем было закладзена пад лавай насупраць месца прыпынку другога і трэцяга вагонаў цягнікоў, што накіроўваліся ў бок станцыі «Плошча Леніна». Яно было начынена паражальнымі элементамі. У выніку тэракту 11 чалавек загінулі на месцы, яшчэ чацвёра памерлі пазней, каля 200 атрымалі раненні.
Праз некалькі гадзін пасля выбуху на месца здарэння прыбыў Аляксандр Лукашэнка разам з сынам Мікалаем, якому тады было шэсць гадоў.
Ужо на наступную раніцу КДБ паведаміў пра ўстанаўленне асобы меркаванага выканаўцы і абвясціў яго ў вышук. Пазней Лукашэнка заявіў пра раскрыццё тэракту. У якасці абвінавачаных былі названыя Дзмітрый Канавалаў і Уладзіслаў Кавалёў.
30 лістапада 2011 года суд прысудзіў іх да смяротнага пакарання.
Пры гэтым расследаванне таго, што адбылося, неаднаразова падвяргалася крытыцы з боку незалежных СМІ.
У пятнаццатую гадавіну выбуху ў мінскім метро публікуем раздзел з кнігі лідэра грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Андрэя Саннікава «Беларуская Амерыканка, або выбары пры дыктатуры»:
— За сценамі «Амерыканкі» тым часам разгараўся сур’ёзны фінансавы крызіс. Цуду не адбылося. Укід рэжымам сотняў мільёнаў долараў на подкуп выбаршчыкаў, на калгасны піяр і ўмацаванне рэпрэсіўнага апарату прывёў, як мы і прадказвалі, да валютнай ліхаманкі, дэвальвацыі і падвёў Беларусь да бездані дэфолту. Пачыналася паніка праз адсутнасць валюты ў абменніках.
У той жа час справы супраць нас развальваліся. Бачна было, што ніяк не атрымлівалася склеіць ні змовы, ні спробы дзяржаўнага перавароту, ні нават захудай шпіёнскай справы. Заходнія санкцыі маглі стаць рэальнасцю, а Крэмль не спяшаўся выручваць.
І вось у гэты катастрафічны для Лукашэнкі перыяд 11 красавіка 2011 года адбываецца выбух у мінскім метро, тэракт.
У маю камеру літаральна ўварваўся начальнік турмы Арлоў. З парога пачаў крычаць, звяртаючыся да мяне:
— Гэта ўсё вы і вашыя сябры!
— Што здарылася? — я быў ашалелы.
— Уключайце тэлевізар, глядзіце навіны! Тэракт у метро!
— Дык вы ж сігнал адключылі.
— Я кажу — уключайце і глядзіце, там кроў, ахвяры, параненыя, забітыя. Вы гэтага хацелі?
Выбух адбыўся на станцыі метро «Кастрычніцкая», цэнтр горада, раён, у якім я вырас. Я адразу зразумеў, што трэба запатрабаваць спіс пацярпелых, як толькі ён з’явіцца. Там маглі быць знаёмыя. Але першая думка была пра Даньку, які вельмі любіў катацца на гарадскім транспарце, не адзін, вядома, з дарослымі.
На наступны дзень, калі меркаваных тэрарыстаў затрымалі, мяне даставілі ў кабінет да Арлова, і ён пачаў паказваць мне відэазапісы нібыта з камер назірання. Разабраць што-небудзь на экране было цяжка, але ўсё ж я ўбачыў, што на запісах фігуравалі розныя людзі, а не адзін «устаноўлены» тэрарыст. Арлоў мітусіўся, расхвальваў працу КДБ і міліцыі, зноў і зноў вяртаўся да відэазапісаў, настойваў, каб я глядзеў уважлівей. Я вярнуўся ў камеру, не ведаючы, чаго чакаць далей.
Нарэшце прынеслі спіс пацярпелых. 14 загінулых і параненыя. Знаёмых імёнаў не было, але спіс быў жахлівы. Загінулі людзі.
Вельмі хутка ўлады агучылі меркаваныя матывы здзяйснення тэракту. Два з іх былі палітычнымі: дэстабілізацыя сітуацыі і дзеянні моладзевых радыкальных груп. Трэцяя версія — выканаўца быў псіхічна нездаровы. Старшыня КДБ Зайцаў і ўвогуле выдаў першапачатковы гэбэшны план, заявіўшы, што тэракт у метро — помста за суды над апазіцыянерамі.
Адразу ўспомнілася, што нам, арыштаваным 19 снежня, спрабавалі прышыць арганізацыю масавых беспарадкаў менавіта з мэтай дэстабілізацыі становішча ў краіне. Далей — болей: па прамым указанні Лукашэнкі пачаліся допыты апазіцыянераў, што засталіся на волі. Лукашэнка, а следам за ім паслы Венесуэлы і Кубы агучылі версіі пра датычнасць заходніх дзяржаў да тэракту ў метро, а Лукашэнка пачаў істерычна публічна патрабаваць выказвання спачуванняў ад гэтых дзяржаў, хоць усе яны публічна асудзілі тэракт і прапанавалі дапамогу ахвярам.
Стала зразумела, што дыктатура знайшла спосаб адцягнуць увагу насельніцтва ад катастрафічнага становішча ў краіне, збіць хвалю салідарнасці з палітвязнямі і перакласці на Захад віну за калапс у эканоміцы.
Былі абнародаваныя імёны падазраваных: Дзмітрый Канавалаў і Улад Кавалёў. Усё далейшае нагадвала дрэнны спектакль, у канцы якога Канавалаў і Кавалёў былі расстраляныя. Ні падчас следства, ні падчас працэсу не было знойдзена і прадстаўлена пераканаўчых доказаў віны двух 25-гадовых маладых людзей. Наадварот, пытанняў і сумневаў у іх датычнасці да трагедыі ў метро станавілася ўсё больш.
Адзіная версія, якая лагічна тлумачыла гэтае пачварнае злачынства, заключалася ў датычнасці да яго здзяйснення спецслужбаў. Гэтую версію ўсё часцей агучвалі і на волі. Некаторыя СМІ на Захадзе прама пісалі, што больш за ўсіх тэракт быў выгадны Лукашэнку.
Аргументы на карысць гэтай версіі былі відаць і ўнутры «Амерыканкі». Калі я даведаўся час здзяйснення тэракту, успомніў, што Арлоў уламаўся да мяне ў камеру менш чым праз гадзіну пасля выбуху. Ніякіх версій яшчэ не было і быць не магло, а ён ужо крычаў пра тэракт з палітычнымі мэтамі.
Арлоў паведаміў мне падчас чарговай «беседы», што падазраваныя ўжо некалькі дзён утрымліваюцца ў «Амерыканцы».
— Яны або не тэрарысты, або вы палітычных баіцеся больш, чым тэрарыстаў, — сказаў я.
— Як гэта?
— Ну, спецыяльна для нас тут з’явіліся «маскі» з пэўным заданнем, а «небяспечных злачынцаў» ахоўваюць у штатным рэжыме.
На наступны ж дзень мяне зноў павялі да Арлова, як я зразумеў, толькі для таго, каб я ў канцы калідора ўбачыў са спіны маленькую дзяўчыну і суправаджалага яе ахоўніка ў масцы. Толькі вось ахоўнік вёў дзяўчыну надзвычай далікатна і са спіны быў падобны на аднаго з «нашых» вертухаяў.
Пазней са Змітром Бандарэнкам мы супастаўлялі свае ўражанні аб паводзінах гэбэшнікаў пасля тэракту. Яму Арлоў таксама паказваў відэазапісы камер назірання ў метро і звярнуў яго ўвагу на тое, што Канавалава ў метро вялі некалькі чалавек. Мы таксама згадалі крайня нервовае паводзіны гэбэшнікаў напярэдадні тэракту, яны відавочна адчувалі сябе не ў сваёй скуры. Шуневіч нават напярэдадні тэракту кінуў, што «ястрабы» не драмаюць. У адной з «бесед» са Змітром Арлоў прызнаўся, што пасля тэракту і яго «бліскучага» расследавання рэйтынгі Лукашэнкі пайшлі ўгару.
Пасля выбуху ў метро пачалі ў спешным парадку рыхтаваць суды над асноўнымі фігурантамі справы па 19 снежня. Першапачаткова меркавалася, што следства і азнаямленне са справамі працягнуцца да сярэдзіны мая, але нам сціснулі ўсе тэрміны, і ўжо ў красавіку пайшлі суды.
Упэўнены, што паводле задумаў сцэнарыстаў нашых судовых працэсаў і «раскрыцця» тэракту ў метро гэтыя справы мусілі перасякацца. Нас павінны былі звязваць з тэрарыстамі, калі не наўпрост, дык у плане агульнай мэты: дэстабілізацыі сітуацыі ў Беларусі.
Але нашы справы сыпаліся, людзі не верылі, што тэракт здзейснілі Канавалаў і Кавалёў, салідарнасць з палітвязнямі не аслабевала, і ўлады былі вымушаныя ад першапачатковай задумы адмовіцца. Цяпер ім было важна як мага хутчэй пасадзіць нас за краты і расправіцца з «тэрарыстамі».
У гэты момант рэжым звярнуўся да ўжо выпрабаванага спосабу апраўдаць свае дзеянні меркаваннем міжнароднага эксперта. На гэты раз гэта былі не эксперты АБСЕ, як у справах Аўтуховіча і Бябеніна, а цэлы генеральны сакратар Інтэрпола Рональд Ноўбл. Ён прымчаўся ў Мінск па запрашэнні спецслужбаў праз месяц пасля выбуху ў метро і не шкадаваў словаў захаплення наконт «беспрэцэдэнтна высокага ўзроўню расследавання злачынства». Вядома, пра расследаванне ён ведаў толькі са слоў гэбэшнікаў.
Насамрэч Рональд Ноўбл прадеманстраваў беспрэцэдэнтны ўзровень цынізму, прыехаўшы ў разгар палітычнай расправы над апазіцыяй дзеля таго, каб падтрымаць катаў з КДБ, якія гэтай расправай кіравалі.
Кіраўнік Інтэрпола працягнуў гнуць сваю лінію і далей. Калі паспешліва і падступна расстралялі Канавалава і Кавалёва, што выклікала абурэнне грамадства і вострую крытыку дзеянняў рэжыму і Інтэрпола, ён абвінаваціў СМІ ў неаб’ектыўнасці і зноў падтрымаў дыктатарскі рэжым.
Пасля суда над «тэрарыстамі», які быў адкрытым здзекам з логікі, усе рэчавыя доказы былі знішчаныя ўладамі. Так робяць толькі дзеля таго, каб замесці сляды.