Калі зноў у паход...

• Уладзіслаў Іноземцаў
• 17.04.2026, 7:59

Статыстыка запытаў Google шмат што кажа і пра Расію, і пра расіян.

Расія пры Пуціне — пад усе размовы пра «ўстаўанне з каленяў» і «звышдзяржаўнасць» — ператварылася ў тэрыторыю вялікага зыходу: з 2000 года яе перасталі лічыць сваёй каля 5 млн чалавек. Важнейшым момантам, які неабходна пры гэтым улічваць, з’яўляецца, вядома ж, матывацыя тых, хто з’язджае.

Пры ўсёй умоўнасці прапанаванага падыходу я б падзяліў «эміграцыйную гісторыю» апошняй чвэрці стагоддзя на чатыры перыяды.

Хвалі ад’езду

Першы працягваўся з пачатку 2000-х гадоў да, верагодна, 2012 г. — і нягледзячы на даволі буйны паток (усяго краіну за гэты час пакінулі не менш як 2 млн чалавек), не мог лічыцца чымсьці асаблівым. Дамінантнай прычынай эміграцыі выступалі тады перадусім асабістыя эканамічныя матывы — людзі з’яжджалі, каб дабіцца самарэалізацыі і поспеху, не адкідваючы магчымасці вяртання і не парываючы сувязяў з радзімай.

Некаторай частцы тых, хто з’яжджаў, маглі быць уласцівыя боязі адносна будучыні Расіі, але я б не сказаў, што ў большасці выпадкаў ішлося пра ўцёкі. Сутнасным фактарам было і тое, што эканамічны бум 2000-х гадоў даў расіянам дастаткова сродкаў для набыцця замежных актываў, а стварэнне «запасных аэрадромаў» было — хай і часткова — сродкам падвышэння якасці жыцця і эканамічнай дыверсіфікацыі. Ва ўмовах адкрытасці заходняга свету і добрых канкурэнтных магчымасцяў расіянам нямалой іх колькасці ўдалося ўпілісацца ў новыя грамадствы і дасягнуць даволі абнадзейлівых вынікаў.

Другі перыяд пачаўся, хутчэй за ўсё, з 2012 г., калі надзеі на «нармальнасць» Расіі былі канчаткова пахаваныя завяршэннем ракіроўкі Пуцін — Мядзведзеў, а трэнд у бок аўтарытарызму стаў беззваротным. Менавіта на гэтым этапе ўстойлівае зніжэнне эміграцыі, якое назіралася з сярэдзіны 2000-х, змянілася рэзкім ростам, а сам працэс стаў хранічным.

Тут асноўным аказаўся фактар палітычны: расіяне сталі ў ўсё большай колькасці з’язджаць праз нявер’е ў будучыню краіны, праз «каштоўнасны канфлікт» з уладамі і, у нарастальнай меры, праз немагчымасць таго жыцця, якое яны лічылі для сябе нармальным і годным — як з прафесійнага пункту гледжання (напрыклад, у сувязі з абмежаваннямі палітычнай дзейнасці або свабоды слова), так і з асабістага (як у выпадку росту ціску на прадстаўнікоў сэксуальных меншасцяў). У той жа час — за надзвычай рэдкімі выключэннямі — эміграцыя і ў гэты перыяд не ператварылася ў працэс хаатычны і малапрадказальны: людзі, якім практычна ўсё стала зразумела ўжо пасля Балотнай, гадамі падрыхтоўвалі магчымасць для ад’езду і арганізоўвалі яго дастаткова старанна і эфектыўна.

Трэці перыяд прыйшоўся на ваенны час — і застаўся адзіным, што праходзіў у паніцы і ўяўляў сабой адкрытыя ўцёкі, а асноўным матывам была сур’ёзная пагроза жыццю і свабодзе: людзі імкнуліся з’ехаць з-за страху перад поўным закрыццём краіны, з боязі быць мабілізаванымі і згінуць на фронце і, вядома, з-за пераследаў, якія сталі не толькі масавымі, але і выклікаліся самымі, на першы погляд, нявіннымі дзеяннямі (часам абвяшчаліся злачыннымі заднім чыслом).

Гэта, трэба адзначыць, быў адзіны прыклад такой эміграцыі, якую Крэмль не толькі заўважыў, але і ўспрыняў як яўную небяспеку для пабудаванай пры Пуціне сістэмы — зыход больш як мільёна чалавек (ані толькі прынцыповых праціўнікаў рэжыму, але і цалкам звычайных прадстаўнікоў сярэдняга класа) стаў балючым для эканомікі і зрабіў улады даволі асьцярожнымі: працягваючы і пашыраючы тэрор супраць палітычных праціўнікаў, Крэмль, тым не менш, адмовіўся ад планаў новых сілавых дзеянняў супраць усяго грамадства ў цэлым — сёння якраз 15 красавіка, дата восьмага ці дзевятага прадказання прафесара Салав’я новай мабілізацыі, але яе як не было, так і няма). І, трэба прызнаць, разлік уладаў пэўна апраўдаўся: у 2023–2025 гадах адток з краіны змяншыўся, а многія з тых, хто ў спеху пакінуў яе, вярнуліся назад.

І вось цяпер, відаць, мы даволі хутка ўступаем у чацвёрты этап расійскай эміграцыйнай сагі XXI стагоддзя. Калі верыць Google, у апошнія тыдні колькасць запытаў, як з’ехаць з краіны і ўладкавацца за мяжой, перавысіла нават паказчыкі першых тыдняў вайны і часу восеньскай мабілізацыі 2022 г.

Асобая эміграцыя

Новая хваля эміграцыі можа аказацца ні на што не падобнай: сёння рухаючыя людзьмі матывы аб’ядноўваюць амаль усе тыя, што абумоўлівалі папярэднія хвалі.

Па-першае, ужо ўсім адукаваным і самастойным людзям зразумела, што Расія завяршыла цыкл эканамічнага ўздыму і сыходзіць у застой і дэградацыю.

Да эканамічных дабротаў сёння дапушчана надзвычай вузкая група насельніцтва, ціск на прыватны бізнес узмацняецца, а галоўным заняткам уладаў становіцца перадзел уласнасці. Цягацца з дзяржавай немагчыма, і таму стратэгія opt-out становіцца не метадам зарабіць, як раней, а выпрабаваным сродкам уратаваць назапашанае. На гэта накладаецца і паступовае разбурэнне ўжо звыклага ўкладу жыцця — абмяжоўваецца спажыванне не толькі інфармацыі, але і лічбавых паслуг, распаўсюджанасць якіх дзяржава сама актыўна павялічвала ў папярэднія гады. Інакш кажучы, эміграцыя прызвана захаваць дасягнутае — нічога падобнага ў Расіі раней ніколі не адзначалася.

Па-другое, палітычныя пераследы становяцца сістэмнымі: мала хто можа зразумець, што рэжым сёння лічыць — і, тым больш, што будзе лічыць заўтра — злачынным. Пакаранні «за дыскрэдытацыю арміі» прымяняюцца ў выпадках, калі «шаноўная» ўстанова не фігуруе ў дзеяннях абвінавачаных нават чыста гіпатэтычна. Дэградацыя правапарадку дасягнула той мяжы, за якой пакаранне можа настаць ужо за любыя дзеянні, і ціск улады на чалавека, які мае нейкія інтарэсы, акрамя як паесці і паспаць, аказваецца запрадзельным.

Сітуацыя выглядае істотна цяжэйшай, чым у апошнія дзесяцігоддзі існавання СССР — і не толькі таму, што колькасць палітвязняў цяпер значна большая, але і таму, што органы бяспекі цяпер выконваюць указанні партыі, але палююць на насельніцтва паводле ўласнай логікі і ініцыятывы.

Па-трэцяе, адчуванне ўсеагульнай пагрозы становіцца вельмі яўным: вождзь не можа здабыць перамогу ў развязанай ім вайне — і таму наперадзе маячыць узмацненне ціску ў карысць прымусу людзей да службы ў арміі; не выключаныя канфлікты і большага размаху, у тым ліку з краінамі НАТА; але, што самае важнае — улічваючы трэнды на інфармацыйнае закрыццё грамадства, — можна меркаваць, што наступным крокам стане закрыццё межаў і ўвядзенне аналага «выязных візаў» па савецкім узоры. Гэта робіць эміграцыю натуральным выбарам, да якога трэба падыходзіць адказна: расіяне выдатна разумеюць, што ў сённяшнім свеце іх нідзе не чакаюць з распасцёртымі абдымкамі.

Смерды бягуць з асаджанай крэпасці

Найноўшая расійская эміграцыя, як можна меркаваць, стане найсур’ёзнейшым эпізодам выпрабавання краіны на трываласць. У адрозненне ад зыходу апошняга дзесяцігоддзя, калі — трэба сказаць пра гэта проста — з’язджалі ў асноўным людзі творчых прафесій, патрэбныя хутчэй самім сабе і адно аднаму, а не расійскай эканоміцы, цяпер паток будуць ствараць будучыя і цяперашнія студэнты (вышэйшая адукацыя ў Расіі не толькі дэградуе, але і стала даражэйшай, чым еўрапейская); малыя і сярэднія прадпрымальнікі, здольныя «упісацца» ў канкурэнтнае асяроддзе ў любой краіне; кваліфікаваныя спецыялісты, якія ў Расіі па меры агадзяржаўлення эканомікі наўрад ці могуць разлічваць на прыстойныя працоўныя месцы. Акрамя таго, за апошнія два дзесяцігоддзі за мяжой ужо вырасла пакаленне расіян, якое стала дастаткова самастойным і абжылося настолькі, што гатова перавезці да сябе старэючых бацькоў або іншых сваякоў. «Карабель “Расія” ўваходзіць у такі шторм, што любая шлюпка — найлепшы выхад».

Уся тая палітыка, якую Крэмль праводзіць апошнім часам, сведчыць пра яго стаўленне да народу як да смердаў, а да краіны — як да асаджанай крэпасці. Пуцін, як вельмі баязлівы чалавек, пастаянна вагаецца паміж жаданым і магчымым — даўно правёў бы ўсеагульную мабілізацыю, але баіцца непрадказальнай рэакцыі грамадства. Ён упарта адсякае расіян ад іх лічбавай культуры і знішчае цэлыя галіны эканомікі дзеля вяртання краіны да савецкай індустрыяльнай (але не эканамічнай) культуры. Закрыццё межаў выглядае лагічным наступным крокам, і, судзячы па запытах у пакуль дасяжны Google, многія расіяне гэта выдатна разумеюць.

Ці пойдзе Крэмль на абмежаванне свабоды перамяшчэння? Я б рызыкнуў сказаць: так — па дзвюх прычынах.

З аднаго боку, працэс ужо ідзе, даўно і заўважна. Лічыцца, што сёння ў Расіі замежныя пашпарты маюць каля 50% насельніцтва, што не надта праўдападобна, бо ў 2024–2025 гадах штогод выдавалася па 5–6 млн пяці- і дзесяцігадовых пашпартоў, з якіх больш за 420 тыс. — за мяжой (лічбы блізкія да рэкордных: раней выдача складала 2,5–4 млн у год). То бок можна лічыць, што колькасць грамадзян з замежнымі пашпартамі складае не больш за 45–47 млн.

Але 8,9 млн чалавек адносяцца да катэгорыі нявыязных толькі з эканамічных прычын (даўгі, аліменты, неўрэгуляваныя фінансавыя спрэчкі; толькі за адзін год гэтая колькасць вырасла на 41,5%), і яшчэ як мінімум 1–2 млн — па прычынах, звязаных з прафесійнай дзейнасцю: работнікі сілавых структур, носьбіты дзяржаўнай таямніцы і г. д. Абмежаваныя ў праве на выезд каля чвэрці ўсіх, хто фармальна мае такую магчымасць.

У Расіі многія канстытуцыйныя нормы абвешчаныя, але не дзейнічаюць: напрыклад, свабода сходаў гарантуецца, але трэба атрымліваць дазволы. Тое самае можна зрабіць і з выездам: пашпарт можна аформіць, але для выезду спатрэбіцца прайсці «невялікія фармальнасці» — якія ва ўмовах лічбавага маніторынгу паводзінаў чалавека могуць апынуцца непераадольнымі.

На выгляд нічога не зменіцца, але…

Вядома, да такога можа і не дайсці — але ёсць і іншыя варыянты: абмежаванне права распараджацца маёмасцю для тых, хто доўга адсутнічае; рознага кшталту эканамічныя рэстрыкцыі і забароны. У любым выпадку, істотныя змены ў гэтай сферы падрыхтоўваюцца ўсімі апошнімі дзеяннямі ўладаў — і калі яны не хочуць застацца ў краіне, якой валодаюць, у адзіноце, ім давядзецца дзейнічаць.

Таму статыстыка запытаў Google шмат што кажа і пра Расію, і пра расіян.

Уладзіслаў Іноземцаў, The Moscow Times