У Крэмля не засталося ніводнага рашэння

• Дзмітрый Чарнышэў

Нават замарозка вайны не выратуе Пуціна.

У эканоміцы — катастрофа, на фронце — катастрофа, з саюзнікамі — катастрофа. Але нават замарозка вайны не выратуе Пуціна. Растлумачу, чаму

Спачатку грубая ацэнка: колькі расіян сёння наўпрост або ўскосна працуюць на вайну.

Чысленнасць Узброеных сіл — каля 1,5 мільёна чалавек. З іх непасрэдна ў зоне баявых дзеянняў — каля 700 000. Плюс Расгвардыя — у раёне 340 000. Плюс ФСБ, ФСО, ФСІН — яшчэ некалькі соцень тысяч. Агульная колькасць людзей у сілавых структурах — парадку 2,5 мільёнаў.

У ваенна-прамысловым комплексе наўпрост занята каля 3,5 мільёна чалавек. Плюс сумежныя галіны, якія таксама сёння ў асноўным працуюць на вайну. Металургія (сталь, тытан, алюміній), хімія (по́рах, выбухоўка, кампазіты), электроніка (кожная ракета — гэта чыпы, платы, раз'ёмы), машынабудаванне агульнага прызначэння, лагістыка, транспарт. Гэта яшчэ каля 2−3 мільёнаў працоўных месцаў, у асноўным завязаных на ваенны заказ.

Заробкі ў ВПК выраслі ў разы, што перацягнула работнікаў з іншых галін.

Плюс дзяржаўны апарат. Плюс дзяржаўныя СМІ, Z-блогеры, патрыятычныя некамерцыйныя арганізацыі, ваенкоры, усе структуры, што займаюцца мабілізацыяй і зборам грошай для фронту — яшчэ некалькі соцень тысяч.

Што будзе, калі прама цяпер вайна скончыцца?

Плюс іх сем'і. У мабілізаваных і кантрактнікаў могуць быць жонка, дзеці, бацькі, якія таксама з'яўляюцца выгодатрымальнікамі вайны: сотні тысяч рублёў пад'ёмных, зарплата кантрактніка 200−300 тысяч рублёў у месяц, — што ў разы больш, чым сярэдні заробак у іх рэгіёнах, — выплаты параненым і сем'ям загінулых. У выніку: каля 15−20 мільёнаў расіян атрымліваюць істотную частку даходаў ад ваеннай эканомікі.

Што будзе, калі прама цяпер вайна скончыцца?

Праблема № 1 — адразу пачнецца эканамічны шок скарачэння ваенных выдаткаў. Сёння гэта каля 7−8% ВУП паводле афіцыйных даных, і дзесьці ў раёне 10−12% паводле рэальных. Крэмль адчайна спрабуе схаваць рэальныя лічбы. Большая частка гэтых грошай ідзе ў вытворчыя ланцужкі ўнутры краіны — заробкі растуць, крэдытаванне абароннага сектара беспрэцэдэнтнае.

Што адбудзецца пры спыненні?

Умоўны ланцужок: кантракты на танкі скарачаюцца на 70% — «Уралвагонзавод» у Ніжнім Тагіле губляе заказ — 15−20 тысяч работнікаў пераводзяцца на скарочаны працоўны дзень або звальняюцца — падае попыт на сталь і электроніку — падае загрузка ў сумежнікаў — падаюць даходы ў рэгіёне — падаюць падаткі — рэгіён просіць датацый з федэральнага бюджэту, у якім грошай даўно няма.

Гэта класічная рэцэсія «ад дэмабілізацыі», якая гістарычна здараецца пасля кожнай вялікай вайны. У ЗША пасля 1945 года спад ВУП у 1946-м склаў каля 11%, і толькі маштаб амерыканскай грамадзянскай эканомікі дазволіў хутка перабудавацца. У СССР 1990-х гадоў канверсія ВПК прайшла катастрафічна — заводы проста спыніліся, і мільёны кваліфікаваных рабочых пайшлі ў бандыты і «чоўнакі».

Праблема № 2 — вяртанне салдат. Паводле розных ацэнак, праз вайну прайшло каля мільёна расіян (уключаючы ротацыі, мабілізаваных, кантрактнікаў, зэкаў са «Шторм Z» і «Вагнера»). Частка з іх загінула або пакалечаная, астатнія пасля заканчэння вайны вернуцца дадому. Гэта людзі з баявым досведам і, што значна важней, — са зброяй або доступам да яе.

Гэта людзі, якія атрымлівалі 200−300 тысяч рублёў у месяц — у тры-пяць разоў больш, чым у сябе дома. Ім абяцалі статус герояў. У іх ёсць ільготы, баявыя ўзнагароды і ўпэўненасць, што яны — героі. Што яны атрымаюць? Занятасць у ВПК ужо сціснутая, грамадзянскіх працоўных месцаў з такімі заробкамі няма, героямі іх ужо ніхто лічыць не будзе — вы ж за грошы ішлі.

700 000 навучаных, узброеных і абражаных людзей у краіне — гэтага больш чым дастаткова, каб узарваць Расію знутры. І галоўнае — гэтыя людзі арганізаваныя. У іх ёсць сеткі, чаты, камандзіры, знаёмыя, баявыя брацтвы. У Германію пасля Першай сусветнай вярнуліся 6 мільёнаў расчараваных ветэранаў, і з іх асяроддзя выраслі і СС, і ідэалогія «пакуль мы ваявалі, нам ударылі ножам у спіну».

Праблема № 3 — ідэалагічная. Сёння Расія кантралюе менш тэрыторыі ва Украіне, чым чатыры гады таму. Узяць Кіеў за тры дні не выйшла. Украіна засталася вольнай і стала значна мацнейшай, чым была да вайны, уся прафесійная расійская армія знішчана, Чарнаморскі флот патоплены, баявой авіяцыі амаль не засталося, СПА разгромленыя. Увесь магутны стратэгічны рэзерв, назапашаны яшчэ СССР, згарэў у топцы вайны, санкцыі ніхто здымаць не будзе, страты і збыткі — каласальныя. «За што мы пралівалі нашу кроў?»

Праблема № 4 — элітны раскол. Вайна стварыла новае пакаленне выгодатрымальнікаў: камандзіры, што зарабілі мільярды на вайне, ваенныя блогеры з мільённай аўдыторыяй, чэкісты, прамыслоўцы з ВПК (якія цяпер уваходзяць у лік самых багатых расіян). Гэта новая эліта з уласнымі інтарэсамі. Пры замарожванні вайны яны губляюць усё — статус, бюджэты, доступ. А гэта людзі з рэсурсамі і са зброяй. Найбольш дальнабачныя з іх ствараюць уласныя ўзброеныя фармаванні. І гэта не толькі Чачня.

Праблема № 5 — рэгіянальная. Вайна згладзіла няроўнасць паміж беднымі рэгіёнамі і цэнтрам праз выплаты салдатам. Бурація, Тыва, Каўказ — туды пайшлі грошы, якіх яны не бачылі гадамі. У сельскай мясцовасці бедных рэгіёнаў выплата сям'і загінулага (5−7 мільёнаў рублёў) — гэта пераход сям'і з галечы ў сярэдні клас. Пры спыненні вайны гэты трансферт знікае.

І ўсё гэта ў сітуацыі, калі санкцыі дзейнічаюць, тэхналагічны разрыў расце, дэмаграфія пагаршаецца, грамадская стомленасць назапашваецца.

Крэмль апынуўся ў пастцы, калі зацягванне вайны здаецца таннейшым, чым яе спыненне, але ў доўгатэрміновай перспектыве вядзе да ўсё большых праблем.

Чым даўжэй ідзе вайна, тым складаней з яе выйсці. Але працягваць яе ўжо смяротна небяспечна. Упершыню можна сумленна сказаць, што Украіна пачынае выйграваць гэтую вайну.

Дзмітрый Чарнышэў, «Фэйсбук»