Навукоўцы: Неверагодная сіла дэфармуе ўнутраныя пласты Зямлі
- 23.04.2026, 10:21
Апублікаваны вынікі новага даследавання.
Зямля выпраменьвае ў космас прыблізна 47 тэрават цеплыні — мізэрна мала ў параўнанні з сонечным выпрамяненнем, але жыццёва важна для тэктонікі пліт, вулканаў і магнітнага поля. Звычайна лічыцца, што гэты паток павольна падымаецца дзякуючы канвекцыі мантыі, падобна пару, які прасочваецца праз густы суп. Аднак вынікі новага даследавання абвяргаюць гэтую тэорыю, піша «Фокус».
Новае даследаванне, праведзенае камандай з Універсітэта нафты і мінералаў імя караля Фахда, мяркуе, што частка цеплыні праходзіць па хуткасных каналах, вядомых як калонны мантыйных плюмаў. Зазначым, што гэтую канцэпцыю ўпершыню прапанаваў Джэйсан Морган яшчэ ў 1971 годзе.
Цяпер даследчыкі паведамляюць пра першы «прывідны шлейф» без аніякіх прыкмет павярхоўнага вулканізму, што хаваецца пад усходнімі пустынямі Амана. У ходзе даследавання вядучы аўтар Сімоне Пілія з калегамі прааналізавалі тысячы сігналаў землятрусаў і назвалі пахаваную калонну плюмам «Дані» ў гонар яго сына.
Вядома, што тыповыя плюмы дасягаюць паверхні і фармуюць такія геалагічныя ўтварэнні, як Гаваі або Елаўстоўн, але ў Амане няма свежых лавовых палёў. Гэта адсутнасць робіць плюм «Дані» прывідам: дастаткова гарачым, каб размякчыць пароду, але недастаткова гарачым, каб прабіць тоўсты кантынентальны пласт.
Паводле слоў Піліі, чым больш доказаў яны з калегамі збіралі, тым больш пераконваліся, што перад імі не што іншае, як плюм. Каманда адсочвала слуп да глыбіні не менш як 660 кіламетраў, дзе сейсмічныя хвалі запавольваліся, утвараючы акуратны цыліндр шырынёй каля 200 кіламетраў. Незалежныя праверкі таксама паказалі, што пераходная зона мантыі дэфармавалася ўніз на глыбіні 410 кіламетраў і зноў паднялася на глыбіні 660 кіламетраў, што дае класічны цеплавы след матэрыялу, які падымаецца.
Каманда выкарыстала метад сейсмічнай тамаграфіі — зямны аналаг камп'ютарнай тамаграфіі, які ператварае ваганні землятрусаў у трохмерныя карты хуткасцей. Павышэнне тэмпературы прыкладна на 93°C можа знізіць хуткасць папярочных хваль прыкладна на 3%.
Вынікі паказваюць, што ў Амане хуткасць папярочных хваль унутры слупа зменшылася на гэтую велічыню, што сведчыць пра лішнюю тэмпературу каля 93–260°C. Гэта дастаткова, каб размякчыць перыдатыт, але ўсё яшчэ ніжэй за парог плаўлення пад літасферай таўшчынёй 209 кіламетраў.
Навукоўцы таксама адзначаюць, што і без лавы існуюць павярхоўныя прыкметы гэтага з'явішча. Плато Сальма на ўсходзе Амана дзівосна высокае, яго вышыня перавышае 1980 метраў, нягледзячы на нязначнае скарачэнне зямной кары.
GPS-навігацыя і даследаванні берагавой лініі паказваюць, што ўзбярэжжа працягвае падымацца са хуткасцю менш за 0,1 сантыметра ў год. Найпростае тлумачэнне гэтаму — дынамічная апора з боку гарачай, плаўучай мантыі на глыбіні. Дарэчы, аналагічнае падняцце назіраецца і ў раёне Елаўстоўна, дзе вядомы плюм забяспечвае доўгажывую вулканічную і гідратэрмальную актыўнасць на захадзе Амерыкі.
Каманда таксама выкарыстала геалагічныя рэканструкцыі, якія паказваюць, што плюм «Дані» зайшоў пад Індыйскую пліту каля 40 мільёнаў гадоў таму, што супадае з нязначным згінаннем траекторыі руху Індыі на ўсход. Пілія з калегамі сцвярджаюць, што глейкае супраціўленне плыні плюма падштурхоўвала пліту, быццам схаваная рука.
Плюм «Дані» таксама мае значэнне для цеплавога балансу Зямлі. Чым больш падобных да яго слупоў абмінае павольную канвекцыю мантыі, тым больш цеплыні, чым чакалася, паступае непасрэдна з ядра, што патэнцыйна скарачае ацэнкі таго, колькі яшчэ можа працягваць працаваць унутранае дынама.