Што будзе з доларам з-за вайны ЗША з Іранам?
- 25.04.2026, 11:13
У свеце загаварылі пра новую фінансавую стратэгію.
Напад ЗША на Іран ажывіў размовы пра хуткі заняпад долара як сусветнай рэзервовай і разліковай валюты. Іран заблакаваў Армузскі праліў і пачаў збіраць з танкераў даніну ў кітайскіх юанях і стэйблкойнах. Наколькі рэальная пагроза галоўнай сусветнай валюце і ці прыйдзе нафтаюань на змену нафтадолару ў выніку іранскай вайны? Пра гэта піша Бі-бі-сі.
Цэны на нафту здаўна ўсталёўваліся ў доларах, і цяпер прыкладна 85% нафты і нафтапрадуктаў у свеце гандлюецца ў амерыканскай валюце. Гэта доля не змяняецца апошнія дзесяцігоддзі, нягледзячы на жаданне Расіі, Кітая, Ірана і іншых краін пакласці канец дамінаванню долара ЗША ў разліках.
Аналягічная сітуацыя з рэзервамі. Назапашванні свет традыцыйна трымае ў доларах. Яго доля ў міжнародных рэзервах — 60%, еўра — 20%, астатняе — валюты іншых развітых заходніх краін: Вялікабрытаніі, Японіі, Канады, Аўстраліі. У кітайскіх юанях трымаецца толькі каля 2%.
Усё дзякуючы таму, што ЗША — найбольшая і самая развітая ў свеце эканоміка. У Амерыцы гіганцкі фінансавы рынак, вяршэнства права, свабода руху капіталу, незалежны цэнтрабанк і самы прыбытковы і інавацыйны бізнес на Захадзе.
Але з вяртаннем Дональда Трампа ў Белы дом на другі тэрмін летась некаторыя з гэтых вартасцяў апынуліся пад пагрозай — і пад доларам затрэсся трон.
За мінулы год долар страціў 8%. У свеце загаварылі пра новую фінансавую стратэгію «Прадавай Амерыку». У зніжэнні курсу некаторыя каментатары ўбачылі ўцёкі ад долара праз гандлёвую вайну Трампа з усім светам, яго напады на саюзнікаў і гатоўнасць выкарыстоўваць фінансавую і ваенную магутнасць ЗША для палітычнага і эканамічнага ціску на іншыя краіны.
Зніжэнне курсу працягнулася на пачатку 2026 года — аж да нападу на Іран. Але як толькі Трамп дэстабілізаваў ключавы нафтагазадабыўны рэгіён планеты і паставіў свет на мяжу эканамічнага крызісу, амерыканскі долар спыніў падзенне і пачаў расці.
Ці перажыве долар Трампа?
«Свет трымае большую частку багацця ў амерыканскіх актывах у доларах па розных прычынах. Галоўнае пытанне — ці працягне ён гэта рабіць, калі мы будзем весці вар'яцкую палітыку», — задаецца пытаннем амерыканскі валютны аналітык Брэд Сетсэр.
«Дагэтуль адказ на гэтае пытанне быў адзін — так, працягне».
Рост курсу долара на 2% пасля нападу на Іран толькі пацвярджае той факт, што рэзервнаму статусу амерыканскай валюты пакуль нічога не пагражае, адзначае Робін Брукс з амерыканскага Інстытута Брукінгса.
«Прыток грошай з-за мяжы ў амерыканскія акцыі і аблігацыі — рэкордны за апошнія 25 гадоў. І нядаўні рост курсу долара пацвярджае, што інвестары па-ранейшаму разглядаюць даляравыя актывы як ціхую гавань у крызісныя часы», — піша ён.
Як і ў папярэднія крызісы, з пачаткам бамбавання Ірана інвестары пачалі выводзіць грошы з краін і рэгіёнаў, якія першымі пацярпяць ад вайны, — Азіі, Блізкага Усходу і ў меншай ступені Еўропы — і перакладаць іх у даляравыя актывы, бо яны больш ліквідныя і прыбытковыя і, галоўнае, таму што эканоміка ЗША неаднаразова даказвала здольнасць хутчэй за іншых выходзіць з любых цяжкіх сітуацый, а ад бягучага энергетычнага крызісу яна, да таго ж, абароненая лепш за іншых, паколькі ЗША — найбуйнейшы ў свеце вытворца нафты і газу.
«Крытыкі Трампа сцвярджаюць, што заняпад долара стане адной з сумных наступстваў амерыканскай безадказнасці і злоўжывання сілай. Але ці праўда, што долар сутыкнуўся з непазбежнай пагрозай страціць спецстатус? І ці праўда, што страта гэтага статусу стане ударам па Злучаных Штатах?» — задаецца пытаннем амерыканскі эканаміст і лаўрэат Нобелеўскай прэміі Пол Кругман.
«Як на мяне, адказ на абодва гэтыя пытанні адзін — не».
Заняпад нафтадолара, світанак нафтаюаня?
Нават калі Іран, Расія і цэлая Саудаўская Аравія будуць прадаваць нафту за юані, пазіцыі долара не пахіснуцца. У маштабах сусветнага нафтавага рынку рэальныя фізічныя пастаўкі — усяго пару працэнтаў. Астатняе — гэта гандаль фінансавымі кантрактамі на пастаўку віртуальнай нафты, і ён адбываецца ў Амерыцы за долары.
Адна з прычын дамінавання долара на нафтавым рынку ў тым, што пасля першага нафтавага крызісу 1970-х гадоў, выкліканага спачатку вайной арабскіх краін з Ізраілем, а затым ісламскай рэвалюцыяй у Іране, ЗША і Саудаўская Аравія дамовіліся ўсталёўваць цэны на нафту ў доларах.
З тых часоў так і павялося. Аднак галоўныя прычыны дамінавання долара ў разліках і рэзервах — зусім у іншым, лічыць Брэд Сетсэр.
«ЗША былі найбуйнейшым вытворцам нафты ў 1930-я, мы пастаўлялі нафту брытанцам у гады Другой сусветнай вайны. У шырокім сэнсе нафтавая галіна зарадзілася ў ЗША, і нафтай заўсёды гандлявалі ў доларах», — піша ён.
Пасля першага нафтавага крызісу 1970-х на краіны Персідскага заліва праліўся залаты дождж. Ім не было куды траціць нафтавыя звышдаходы ўнутры сваіх тады яшчэ слаба развітых краін, і яны пачалі назапашваць рэзервы і пускаць іх у рост за мяжой.
Найбольш прыбытковым і надзейным варыянтам прымножыць заробленыя долары было пазычыць іх Амерыцы і размясціць на дэпазітах у амерыканскіх банках. Аднак Амерыка падтрымлівала Ізраіль, і шэйхам было нязручна адкрыта крэдытаваць ворага. У выніку яны ўсё адно гэта рабілі, але ўскосна. Так з'явіліся сусветныя фінансавыя цэнтры ў Лондане, Цюрыху і, пазней, у Ганконгу і Дубаі.
Але тая лавіна нафтадолараў даўно спынілася. Многія краіны Персідскага заліва пусціліся ў траты і пачалі рыхтаваць эканоміку да паслянафтавай будучыні. У выніку Саудаўская Аравія з экспарцёра капіталу ператварылася ў даўжніка. Яна больш не назапашвае, цяпер яна жыве ў доўг.
У выніку прыток нафтадолараў у Амерыку скараціўся, але долар па-ранейшаму адчувае сябе выдатна. Чаму?
Па-першае, Амерыцы больш не патрэбна імпартная нафта. Яшчэ на пачатку стагоддзя яна была найбуйнейшым у свеце пакупніком, а Саудаўская Аравія — вядучым экспарцёрам нафты. Цяпер Амерыка здабывае ў два разы больш, чым Саудаўская Аравія, дзякуючы тэхналагічнай рэвалюцыі, памножанай на капіталізм. А значыць, яна больш не купляе нафту за долары на Блізкім Усходзе.
Па-другое, у Персідскім заліве ёсць і іншыя краіны, якія зарабляюць больш, чым трацяць, напрыклад Аб'яднаныя Арабскія Эміраты. У іх ёсць кубышка — суверэнныя стабфонды, назапашванні для будучых пакаленняў і на чорны дзень. Аналагічны фонд ёсць і ў Саудаўскай Аравіі, што адчувае дэфіцыт сродкаў. Гэтыя грошы даюць у рост, і так атрымалася, што найвыгадней рабіць гэта ў Амерыцы па пералічаных вышэй прычынах.
І па-трэцяе, самае важнае, — нафтадолары ўжо даўно не адыгрываюць галоўнай ролі ў свеце. За апошнія 20−30 гадоў галоўнымі краінамі, што зарабляюць на экспарце больш, чым трацяць, сталі не нафтавыя манархіі Блізкага Усходу, а Кітай і развітыя азіяцкія эканомікі — Паўднёвая Карэя, Японія, Тайвань і Сінгапур.
Цяпер яны, а не шэйхі, скупляюць даляравыя актывы. Адмовіцца ад гэтай практыкі ім цяжка, бо гэта запатрабуе перабудовы экспартнай мадэлі эканомікі, што затратна і можа прывесці да сацыяльных узрушэнняў. Больш за тое, долар для гэтых краін не толькі сродак назапашвання багацця, але і арыенцір для прывязкі ўласнага валютнага курсу і інтэрвенцый на валютным рынку, без якіх падтрымліваць макраэканамічную стабільнасць будзе значна складаней.
Чаму долару пакуль нічога не пагражае
Лішак грошай (прафіцыт рахунку бягучых аперацый) краін-экспарцёраў нафты і газу ў Персідскім заліве і ў Нарвегіі — галоўным пастаўшчыку Еўразвязу — летась склаў каля 200 млрд долараў, падлічыў Брэд Сетсэр.
Дробязь у параўнанні з 1,5 трлн долараў прафіцыту Кітая і іншых краін Паўднёва-Усходняй Азіі, якія прадаюць на Захад не нафту, а тавары.
Таму нават нягледзячы на тое, што іранская вайна пазбавіць нафтавыя манархіі Персідскага заліва лішніх грошай на доўгія гады наперад, паколькі яны не змогуць зарабіць на росце цэн з-за блакады Армузскага праліва, долар не страціць дзве асноўныя падпоркі яго асаблівага статусу.
Першая — гэта адсутнасць альтэрнатыў для ўкладанняў у параўнальных маштабах. Кітай (праз дзяржбанкі) і іншыя дзяржавы працягваюць скупляць даляравыя актывы ў рэзервы. Нават краіны пад санкцыямі, якія на словах кляймяць амерыканскую гегемонію, на справе змагаюцца не супраць долара, а за зняцце санкцый і вяртанне ў сусветную эканоміку.
Другая прычына — жадоба нажывы.
Амерыканскія кампаніі па-ранейшаму прыносяць больш прыбытку і даходаў акцыянерам, чым іх еўрапейскія або японскія канкурэнты. Таму ўкладанні ў акцыі Amazon, Google і Apple прыносяць больш даходу, як і інвестыцыі ў амерыканскія дзяржаўныя аблігацыі, бо стаўкі ў Амерыцы вышэйшыя, чым у Еўропе, і тым больш у Японіі, а ліквіднасць і глыбіня рынку непараўнальныя з іншымі развітымі краінамі, дзе можна бясперашкодна не толькі ўкласці капітал, але і вывесці яго, калі захочацца. Кітай у іх лік не ўваходзіць.
У выніку накапленні размяшчаюць у доларах і тыя, хто жадае іх захаваць, і тыя, хто імкнецца памножыць. Нават у Дональда Трампа не атрымліваецца адпудзіць усіх гэтых пакупнікоў амерыканскай валюты.
«Нягледзячы на ўвесь хаос апошняга года прэзідэнцтва Трампа, укладанні замежнікаў у долары — на максімуме з пачатку стагоддзя. А значыць, ЗША будзе няпроста пазбавіць долар статусу рэзервовай валюты. Нічога дзіўнага. Гэты статус заваёўваўся дзесяцігоддзямі, і падарваць яго за адзін дзень не атрымаецца», — лічыць Робін Брукс.
Тым не менш, як толькі вайна ў Іране скончыцца, курс долара адновіць зніжэнне, упэўнены ён.
Па-першае, таму што ў яго былых пакупнікоў — экспарцёраў нафты Персідскага заліва і імпарцёраў нафты ў Азіі — будзе менш грошай. Першыя будуць траціцца на аднаўленне і пераўзбраенне, другія — на дарагія энергарэсурсы, папаўненне запасаў і перабудову эканомікі дзеля скарачэння залежнасці ад імпарту выкапнёвага паліва.
Па-другое, таму што Трамп працягвае наступ на асновы амерыканскага валютнага дамінавання ў свеце. Перш за ўсё на незалежны цэнтрабанк, суды і ўсю сістэму стрымак і проціваг, што гарантуе свабоду прадпрымальніцтва і руху капіталу ў ЗША.
Але ў цэлым адмовіцца ад долара як галоўнага сродку плацяжу ў бізнесе гэтак жа складана, як перавесці міжнародныя зносіны з англійскай на кітайскую, адзначае Пол Кругман.
«З улікам цяперашніх паводзінаў Амерыкі яна, можа, і не заслугоўвае статусу эмітэнта галоўнай сусветнай валюты. Аднак эканоміка і мараль — розныя рэчы», — піша ён.
«Некаторыя лічаць, што долар вось-вось абрынецца і ўсе перастануць ім карыстацца. Але нават калі Амерыка рашуча страціць розум, дасягнуць такога выніку будзе вельмі няпроста. Доларам карыстаюцца ўсе, бо ім карыстаюцца ўсе астатнія».