Тры рэчы, якія зменяць усё
- 25.04.2026, 16:13
У ЕС ёсць план на некалькі гадоў наперад.
З-за нежадання Расіі заканчваць вайну, мірныя перамовы так і не прыносяць жаданых вынікаў. Нягледзячы на дыпламатычны тупік, у Еўропе шмат гавораць пра аднаўленне Украіны. А таксама пра тое, як прыцягнуць расійскае кіраўніцтва да адказнасці — і фінансавай, і крымінальнай.
Падрабязней распавядае міжнародная аглядальніца «Тэлеграфа» Альга Кірылава.
Уявім сабе 2030 год. Першае — Украіна становіцца паўнапраўным членам Еўрапейскага саюза і сапраўднай інвестыцыйнай Мекай. Другое — зруйнаваныя гарады адбудоўваюцца за кошт краіны-агрэсара. Трэцяе — расійскае кіраўніцтва апынаецца на лаве падсудных спецыяльнага трыбуналу. Гэта магчыма? Цалкам. Але давайце па парадку.
Ніякіх сімвалічных саюзаў
Фарміраванне новага ўрада ў Венгрыі адкрывае акно магчымасцяў — хаця будучы прэм’ер Пятэр Мадзяр выступае супраць паскоранага сяброўства Украіны ў ЕС, ён наўрад ці будзе блакаваць традыцыйную працэдуру, заснаваную на заслугах, гэта значыць выкананні неабходных рэформаў.
Па словах еўрапейскага дыпламата, афіцыйнае адкрыццё першага перамоўнага кластара «Асновы» можа адбыцца ў чэрвені. Напрыклад, падчас сустрэчы лідараў ЕС у Бруселі. Уласна, гэта будзе першы еўрасаміт для Мадзяра і выдатная нагода паказаць падыход, адрозны ад «арбанскага».
Астатнія пяць кластараў плануюць адкрыць цягам года — да калядных палітычных вакацый. Амбіцыйная мэта Украіны — выканаць усе неабходныя рэформы да канца 2027 года і мець, прынамсі, чарнавік Пагаднення аб уступленні. Пасля гэтага можа спатрэбіцца некалькі гадоў на ратыфікацыю Пагаднення ў парламентах дзяржаў-членаў.
Акрамя таго, еўрапейскія сталіцы працуюць над варыянтамі, як паскорыць інтэграцыю Кіева. Адсюль і паведамленні ў заходніх СМІ пра частковае сяброўства Украіны без удзелу ў прыняцці рашэнняў. Працу над гэтым пацвердзіла і еўрапейская камісарка па пытаннях пашырэння Марта Кос.
«Мы дагэтуль карыстаемся падыходам, які ўжываўся яшчэ 40 гадоў таму. У дыскусіях з дзяржавамі-членамі з розных бакоў з’яўляюцца розныя ідэі: ці ёсць спосаб — улічваючы, што працэс уступлення можа цягнуцца доўга праз вялікі аб’ём неабходнай працы — узмацніць паступовую інтэграцыю.
Мы ўжо ўжываем гэты прынцып, перадусім, у эканамічнай сферы — напрыклад, у роўмінгу або энергетыцы, і дастаткова паспяхова. Цяпер мы абмяркоўваем, ці ёсць іншыя сферы, дзе можна было б ужыць такі падыход», — сказала яна ў кулуарах бізнес-саміту ў Бруселі.
Віцэ-прэм’ер-міністр па пытаннях еўрапейскай і еўраатлантычнай інтэграцыі Украіны Тарас Качка выказаў меркаванне, што ўступленне нашай дзяржавы само па сабе з’яўляецца рэформай Еўрапейскага саюза.
«Раней мы ўспрымалі ЕС як эканамічны саюз, што адстойвае свабоды, і нічога больш. Цяпер бачым, што вяршэнства права стала ключавым элементам еўрапейскага грамадства.
На жаль, геапалітыка і абарона таксама выходзяць на першы план як агульная праблема, якую нам належыць вырашаць разам. Уступленне Украіны з’яўляецца часткай гэтай эвалюцыі ЕС. Гэта варта рэалізаваць у гэтым кантэксце і як мага хутчэй», — сказаў чыноўнік.
Пры гэтым украінскі бок дастаткова скептычна ставіцца да альтэрнатыўных мадэляў, якія прасоўваюць партнёры. Нядаўна прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі выступіў са свайго роду папярэджаннем да ўкраінскіх інстытутаў, што займаюцца еўраінтэграцыяй: не шукаць варыянтаў сімвалічнага сяброўства.
«Я гэтага не падтрымліваю. Народ гэтага не падтрымлівае. Найважнейшае — нашы людзі. Нам ужо дастаткова сімвалічных саюзаў. Будапешцкія мемарандымы, сімвалічныя гарантыі бяспекі, сімвалічны шлях у НАТА. Мы заслугоўваем паўнапраўнага сяброўства ў Еўрапейскім саюзе», — сказаў ён, размаўляючы з журналістамі ў WhatsApp.
Паралельна перамоўнаму працэсу партнёры рыхтуюцца да пасляваеннага аднаўлення нашай дзяржавы.
Што рабіць з расійскімі мільярдамі?
У канцы чэрвеня ў польскім Гданьску адбудзецца чарговая Ukraine Recovery Conference па аднаўленні найбольш пацярпелых ад расійскай агрэсіі сфер: энергетыкі, крытычнай інфраструктуры і лагістыкі.
У чарговы раз узнікае пытанне — як прымусіць Расію заплаціць за нанесеную шкоду? Зноў «ўсплывае» ідэя з расійскімі замарожанымі актывамі, якія летась так і не ўдалося выкарыстаць для прадастаўлення крэдыту Украіне з-за пазіцыі Бельгіі.
Нагадаем, што пасля паўнамаштабнага ўварвання Захад замарозіў расійскія дзяржаўныя актывы коштам каля 200 млрд еўра — перадусім валютныя рэзервы Цэнтрабанка РФ, якія захоўваліся ў замежных банках і міжнародных фінансавых установах. Львіная доля актываў знаходзіцца ў бельгійскім дэпазітарыі Euroclear.
- Па расійскіх актывах наша пазіцыя застаецца нязменнай. Яны павінны выкарыстоўвацца максімальна эфектыўна. Былі прыкладзены значныя намаганні для распрацоўкі і рэалізацыі крэдыту на 90 мільярдаў еўра ад ЕС.
Спадзяюся, пасля яго разблакіроўкі будзе магчымасць зноў вярнуцца да пытання [актываў], — сказаў віцэ-прэм’ер Качка. Гэтае фінансаванне было паспяхова разблакіравана 23 красавіка.
Намесніца кіраўніка Офіса прэзідэнта Украіны Ірына Мудрая, выступаючы на мерапрыемстве ў Бруселі, назвала ўхіленне Расіі ад фінансавай адказнасці за вайну «найбольшай рызыкай».
«Мы спадзяёмся на працяг працы на ўзроўні ЕС над законнымі і практычнымі рашэннямі, якія дазволяць накіраваць гэтыя актывы на абарону Украіны, аднаўленне, фінансавую стабільнасць і выплату кампенсацый», — сказала Мудрая.
Паводле звестак СМІ, Еўропа нарэшце можа нацэліцца не толькі на дзяржаўныя, але і на прыватныя расійскія замарожаныя актывы.
Расія рэгулярна пагражае канфіскаваць маёмасць сотняў еўрапейскіх кампаній, якая знаходзіцца на яе тэрыторыі. Калі ў Еўропе абмяркоўвалі прадастаўленне Украіне фінансавай дапамогі за кошт расійскіх сродкаў, Крэмль запалохаў замежны бізнес, падрыхтаваўшы вялізны пералік прадпрыемстваў, чыя маёмасць можа быць вынята.
Ёсць дзейсны адказ: калі ў Расіі незаконна канфіскуюць уласнасць еўрапейскага бізнесу, замарожаныя расійскія сродкі ў ЕС можна накіраваць на пакрыццё шкоды. Для гэтага трэба ўвесці спецыяльную адміністрацыйную працэдуру, якая будзе працаваць хутчэй за судовыя працэсы.
Ідзе гаворка прыкладна пра 30 мільярдаў еўра расійскіх прыватных актываў, замарожаных у Еўропе. Нацыянальны банк Украіны падтрымлівае гэтую ініцыятыву, бо яна, нарэшце, дазволіць спыніць эканамічны шантаж Крамля.
Трыбунал будзе без ЗША?
Нарэшце, пра спецыяльны трыбунал па злачынстве агрэсіі супраць Украіны, які стане першым з часоў Другой сусветнай вайны і трэцім у гісторыі — пасля Нюрнберга і Токіа.
Паводле даных нашага выдання, 14–15 мая ў Кішынёве Савет Еўропы павінен зрабіць важны крок і заключыць пагадненне, неабходнае для практычнага запуску трыбуналу. У прыватнасці, для стварэння камітэта, які будзе абіраць суддзяў і пракурораў.
На сёння 21 дзяржава пацвердзіла намер далучыцца да пагаднення. Гэта Аўстрыя, Вялікабрытанія, Ісландыя, Іспанія, Эстонія, Коста-Рыка, Латвія, Літва, Люксембург, Малдова, Германія, Нідэрланды, Нарвегія, Славенія, Польшча, Партугалія, Францыя, Харватыя, Швецыя, Фінляндыя і, уласна, Украіна.
- Правасуддзе ў дачыненні да тых, хто нясе найбольшую адказнасць за агрэсію Расіі, з’яўляецца ключавой умовай таго, каб мір не стаў толькі іншым словам для замарожанага канфлікту, — адзначыў падчас дыскусіі ў Еўрапарламенце дэпутат Тэйс Рутэн.
Пасля ўсіх падрыхтоўчых этапаў трыбунал павінен перайсці да паўнавартаснай працы: расследаванняў, вылучэння абвінавачанняў, судовых разглядаў і вынясення прысудаў па злачынствах расіян.
Украіна разлічвае, што спецтрыбунал павінен паўнавартасна пачаць працу ў Нідэрландах ужо ў наступным годзе. Матэрыялы для спраў актыўна збіраюцца.
- Мы, украінцы, перакананыя: справядлівасць мае вырашальнае значэнне тады, калі забяспечваецца хутка і своечасова — пакуль ахвяры і пацярпелыя ўсё яшчэ давяраюць правасуддзю, — адзначае пасол Украіны ў Нідэрландах Андрэй Костін.
Спецтрыбунал будзе арыентавацца на кіраўніцтва краіны-агрэсара. Але не варта забываць пра функцыянальны імунітэт для так званых «сябраў тройкі» ў Крамлі: Пуціна, міністра замежных спраў Сяргея Лаўрова і прэм’ер-міністра Міхаіла Мішусціна.
Імунітэт дзейнічае толькі да таго часу, пакуль яны займаюць свае пасады. Калі, напрыклад, Лаўрова адпраўляюць на пенсію, яго імунітэт анулюецца. Пасля гэтага расійскага чыноўніка змогуць прыцягнуць да адказнасці.
Прыкметна, што ЗША пакуль не ўдзельнічаюць у падрыхтоўцы спецыяльнага трыбуналу. Роўна год таму яны выйшлі з міжнароднага цэнтра па расследаванні расійскіх злачынстваў, які збіраў доказавую базу для абвінавачванняў супраць расійскага кіраўніцтва.
Як патлумачыў нашаму выданню пасол Костін, пры жаданні Вашынгтон заўсёды можа вярнуцца да забеспячэння правасуддзя.
- Злучаныя Штаты ўваходзілі ў склад асноўнай групы дзяржаў [па стварэнні спецтрыбуналу] і дзейнічалі дастаткова актыўна. Спецыяльны пракурор Міністэрства юстыцыі ЗША быў членам Міжнароднага цэнтра па пераследаванні злачынства агрэсіі на працягу паўтара года.
Ніякай станоўчай або адмоўнай інфармацыі з гэтай нагоды ад Злучаных Штатаў у нас пакуль няма. Яны проста адышлі ўбок. Я думаю, што на нейкім этапе яны будуць гатовыя далучыцца да гэтай ініцыятывы, гэта будзе вельмі важна.
Інфраструктура, якую мы стварылі, дазваляе кожнай краіне азнаёміцца з прынцыпамі трыбуналу, каб далучыцца да яго на пазнейшым этапе, — сказаў пасол.
Пакуль ЗША трымаюцца ўбаку, у Еўропе перакананыя: механізмы справядлівасці, аднаўлення і прыцягнення агрэсара да адказнасці павінны запрацаваць — і іх паслядоўна прасоўваюць наперад, каб гэта адбылося як мага хутчэй.