НАТА чакаюць кардынальныя змены

• Уладзімір Фесенка
• 5.04.2026, 14:45

Што гэта азначае для Украіны?

Гнеўныя заявы Трампа ў адрас еўрапейскіх партнёраў ЗША па НАТА і НАТА ў цэлым выклікаюць вялікую занепакоенасць адносна будучыні Паўночнаатлантычнага альянсу. Актыўна абмяркоўваецца верагоднасць выхаду ЗША з НАТА. Аднак часам гучаць і парадаксальна аптымістычныя каментарыі.

Былы спецпасланнік Прэзідэнта ЗША ва Украіне, генерал Кіт Келог, заявіў, што можа ўзнікнуць неабходнасць стварэння ваенных альянсаў, альтэрнатыўных НАТА. І што Украіна можа далучыцца да такога альтэрнатыўнага ваеннага саюза.

Пасол Украіны пры НАТА Алена Гетманчук у каментары выданню Politico заявіла, што замест распаду НАТА варта чакаць яго пераасэнсавання і адраджэння. На яе думку, цяперашнія праблемы ў НАТА могуць адкрыць больш магчымасцей для інтэграцыі Украіны ў Альянс. І гэта дапаможа НАТА стаць «куды больш эфектыўным, смертаносным, інавацыйным і здольным супрацьстаяць расійскай пагрозе».

Дык чаго тады чакаць далей? Як глядзець на будучыню НАТА з аптымізмам ці з трывогай?

Па-першае, адзначу, што Прэзідэнт ЗША не можа сваім аднаасобным рашэннем вывесці Злучаныя Штаты з НАТА. Напрыканцы 2023 года Кангрэс ЗША прыняў закон (у межах закона аб абаронным бюджэце NDAA 2024), які наўпрост забараняе Прэзідэнту Злучаных Штатаў аднабакова выходзіць з НАТА. Яшчэ тады кангрэсмены, відаць, баяліся вяртання Трампа на пасаду Прэзідэнта ЗША і на ўсякі выпадак падрыхтавалі заканадаўчую абарону членства ЗША ў НАТА. Іронія палітычнага лёсу ў тым, што адным з аўтараў гэтага закона быў Марк Рубіо, цяперашні дзяржсакратар ЗША, які цяпер таксама гаворыць пра магчымасць перагляду адносін паміж ЗША і НАТА.

Згодна з гэтым законам, каб ЗША выйшлі з НАТА, Прэзідэнт ЗША павінен атрымаць згоду альбо дзвюх трацін сенатараў (67 са 100), альбо згоду абедзвюх палат Кангрэса ЗША. Абодва гэтыя сцэнары выглядаюць малаімавернымі. Хаця рэспубліканцы цяпер маюць сваю большасць (але з невялікай перавагай) у абедзвюх палатах Кангрэса ЗША, частка сенатараў і кангрэсменаў ад Рэспубліканскай партыі (якія прадстаўляюць класічнае, рэйганаўскае крыло гэтай партыі) не падтрымаюць выхад ЗША з НАТА. А пасля прамежкавых выбараў у Кангрэс ЗША ў лістападзе бягучага года сітуацыя ўвогуле можа змяніцца на карысць Дэмакратычнай партыі.

Аднак відавочна, што НАТА перажывае найглыбейшы крызіс за ўвесь час свайго існавання. Трамп заўсёды ставіўся да НАТА скептычна і разважаў пра выхад ЗША з Паўночнаатлантычнага альянсу яшчэ падчас першага прэзідэнцтва. Але і тады, і летась яго пераканалі не прымаць паспешлівых і супярэчлівых рашэнняў. Тым не менш цяперашняя адміністрацыя ЗША настроена на змяненне ролі і функцый ЗША ў НАТА. У лютым бягучага года на міністэрскай канферэнцыі НАТА намеснік кіраўніка Пентагона Элбрыдж Колбі, галоўны стратэг Адміністрацыі Трампа па пытаннях нацыянальнай бяспекі, прадставіў канцэпцыю НАТА 3.0. Паводле гэтай канцэпцыі еўрапейскія саюзнікі павінны ўзяць на сябе асноўную адказнасць за ўласную звычайную абарону. Гэта стратэгія накіраваная на пераход ад мадэлі залежнасці да партнёрства, пры якім ЗША скарачаюць сваю ваенную прысутнасць у Еўропе, захоўваючы пры гэтым «ядзерны парасон» над Альянсам. Прасцей кажучы, калі Расія нападзе на нейкую еўрапейскую краіну НАТА і гэта будзе звычайная вайна (без выкарыстання ядзернай зброі), ЗША могуць у ёй не ўдзельнічаць, заявіўшы, што гэта не наша вайна, і хай еўрапейцы самі вырашаюць гэтую праблему. Звярніце асаблівую ўвагу, што такая пазіцыя была заяўлена яшчэ да пачатку вайны ЗША і Ізраіля супраць Ірана.

Іранская вайна стала наймацнейшым каталізатарам рэзкага пагаршэння стаўлення Трампа і яго адміністрацыі да НАТА. Сваё раздражненне і абурэнне на адрас еўрапейскіх партнёраў па НАТА Трамп выказвае публічна і рэгулярна. І для гэтага, на жаль, ёсць пэўныя падставы, у прыватнасці забарона некаторых краін НАТА (Іспанія і Італія) на выкарыстанне сваіх ваенных баз для перакідкі амерыканскіх ваенных рэсурсаў у раён вайны на Блізкім Усходзе. Менавіта гэта стала падставай для высноваў пра крызіс у НАТА і намеры Трампа вывесці ЗША з НАТА.

Трамп наўрад ці зможа вывесці ЗША з НАТА (хаця можа паспрабаваць гэта зрабіць). Але амаль напэўна ён падыме пытанне пра змяненне адносін унутры НАТА і пра рэзкае скарачэнне абавязацельстваў ЗША ўнутры НАТА. І калі гэта адбудзецца, то гэта будзе зусім іншая і слабейшая НАТА, а не тая арганізацыя, у якую мы так імкнуліся ўступіць.

Зыходзячы з гэтага, я неадназначна стаўлюся да тэзіса, што выхад ЗША з НАТА можа павялічыць шанцы ўступлення Украіны ў Альянс. Я б паставіў пытанне інакш: а ці трэба нам уступаць у аслаблены Паўночнаатлантычны альянс, у якім не будзе ЗША, або ўзровень удзелу ЗША будзе чыста фармальным? Гэта як у вядомым анекдоце: вам шашачкі ці ехаць? Бо нам трэба не проста фармальнае членства («шашачкі») у НАТА, а пяты артыкул Дагавора аб НАТА, які дазволіць нам атрымаць «ядзерны парасон» НАТА (а фактычна — ядзерны парасон ЗША) і гатоўнасць НАТА абараніць нас ад новага нападу Расіі. Слабая і паўразваленая НАТА наўрад ці будзе надзейнай гарантыяй бяспекі для Украіны. Але калі абноўленая НАТА (з ЗША або без ЗША) ці новы ваенна-палітычны альянс, што паўстане на руінах НАТА, рэальна будзе гатовы абараняць усіх сваіх удзельнікаў і адчыніць дзверы для Украіны, то ў такі саюз нам дакладна трэба ўступаць.

А пакуль у НАТА будуць прымаць рашэнні такія дзяржаўныя лідары, як Трамп, Орбан, Фіцо і падобныя да іх, дзверы НАТА для Украіны будуць зачыненыя, і наогул узнікнуць вялікія сумневы ў гатоўнасці такой НАТА рэальна абараніць усе краіны, што ўваходзяць у яе склад.

Далейшы лёс НАТА будзе вырашацца (хутчэй за ўсё, яшчэ не канчаткова) на саміце НАТА, які пройдзе 7 і 8 ліпеня 2026 года ў сталіцы Турцыі — Анкары. Генсак НАТА Марк Рутэ будзе адчайна ратаваць арганізацыю, якую ён узначальвае. Аднак зрабіць гэта цяпер будзе значна цяжэй, чым год таму. НАТА ўжо змяняецца і, відаць, Альянс чакаюць яшчэ больш кардынальныя змены, у тым ліку структурныя. Улічваючы цяперашнія настроі Трампа і паглыбленне супярэчнасцяў паміж ЗША і еўрапейскімі краінамі НАТА, наўрад ці гэтыя змены будуць станоўчымі для Альянсу, хоць і не стануць для яго прысудам.

У любым выпадку Украіне трэба захоўваць партнёрскія адносіны з НАТА, у прыватнасці для рэалізацыі праграмы PURL, паводле якой мы набываем зброю ў ЗША. І адначасова трэба ўмацоўваць ваенна-палітычнае супрацоўніцтва з тымі краінамі, якія дапамагаюць нам цяпер і могуць быць надзейнымі саюзнікамі Украіны пасля завяршэння расійска-украінскай вайны.

Уладзімір Фесенка, «Фэйсбук»