Украінскія атакі разбураюць галоўны міф пуцінскага рэжыму

• Пётр Алешчук
• 20.05.2026, 11:34

Дроны, што ляцяць на Маскву, сталі не проста ваенным фактарам.

Сітуацыя з ударамі Украіны па расійскіх аб’ектах, уключаючы атакі, якія ўсё часцей дасягаюць Масквы і іншых сімвалічна значных для Расіі тэрыторый, дэманструе не толькі ваенную ўразлівасць расійскай дзяржавы. Яна адкрывае куды больш глыбокую праблему для пуцінскага рэжыму. Разбурэнне базавай міфалагемы, на якой гэты рэжым трымаўся многія гады. Ідзе пра міф, паводле якога Пуцін нібыта з’яўляецца гарантам бяспекі, стабільнасці і спакойнага жыцця.

Праз чатыры гады вайны дроны СБУ даляцелі на тэрыторыю непасрэдна Масквы, разбурыўшы «недатыкальнасць» пуцінскага «свяшчэннага горада». Сталіцы новай «імперыі», якую пажылы дыктатар будаваў некалькі дзесяцігоддзяў. І гэта вельмі важная, знакавая падзея гэтай вайны.

З самага пачатку існавання пуцінскага рэжыму яго фундаментам была ідэя простага абмену. Расіяне адмаўляюцца ад палітычных правоў, грамадзянскіх свабод, уплыву на ўладу і ўдзелу ў прыняцці рашэнняў, а ўзамен атрымліваюць бяспеку, парадак, стабільнасць і адносны дабрабыт. Менавіта гэта і стала нефармальным грамадскім дагаворам пуцінскай эпохі. Дзяржава нібыта казала грамадзяніну: маўляў, не ўмешвайся ў палітыку, не задавай лішніх пытанняў, не выходзь за межы прыватнага жыцця, і ўзамен табе дазволяць жыць спакойна.

Пуцін прыйшоў да ўлады як антэзіс таго вобразу 1990-х гадоў, які дзесяцігоддзямі фармаваўся ў расійскай грамадскай свядомасці. Для значнай часткі расіян «ліхія дзевяностыя» сталі сімвалам хаосу, бандыцкіх разборкаў, эканамічнага развалу, войнаў, нестабільнасці і прыніжэння. На гэтым фоне вобраз Пуціна будаваўся як вобраз чалавека, які нібыта прынёс парадак. Ён «перамог Чачню», «падавіў тэрарызм», «аднавіў вертыкаль улады», «вярнуў дзяржаву». Усё гэта стала не проста палітычным наратывам, а ідэалагічным апраўданнем аўтарытарызму.

Менавіта пад лозунгам парадку пуцінскі рэжым паступова выкарчоўваў рэшткі грамадзянскіх свабод, незалежнай палітыкі, свабодных медыя, праваабарончай дзейнасці і грамадскай аўтаноміі. Кожнае новае абмежаванне тлумачылася неабходнасцю бяспекі. Кожнае ўзмацненне рэпрэсій падавалася як абарона ад хаосу. Кожнае знішчэнне палітычнай канкурэнцыі прадстаўлялася як барацьба з пагрозамі дзяржаве. У выніку расіянам прапаноўвалася вельмі простая формула: што свабода небяспечная, палітыка небяспечная, дэмакратыя вядзе да хаосу, а Пуцін — гэта парадак.

Але гэты парадак быў не толькі ўнутраны. Важнай часткай пуцінскай мадэлі стала імперская «забаўляльная праграма» для насельніцтва. Расіянам прапаноўвалі не проста жыць у адносна сытай і спакойнай краіне, але яшчэ і ганарыцца яе «вялікасцю». Войны супраць Грузіі, умяшанне ў Сірыі, пастаянная агрэсіўная рыторыка супраць Захаду, дэманстрацыя ракет, парады, культ арміі і культ Другой сусветнай вайны. Усё гэта працавала як інструмент кампенсацыі адсутнасці палітычных свабод. Грамадзяніну казалі, што ты не выбіраеш уладу, затое належыш да «вялікай дзяржавы».

Поўнамаштабная вайна супраць Украіны спачатку таксама была ўбудаваная ў гэтую логіку. Расійскі рэжым доўга спрабаваў прадставіць тое, што адбываецца, так, быццам для большасці грамадзян нічога прынцыпова не змяняецца. Недзе ідзе вайна, але гэта далёка. Хтосьці ваюе, але гэта галоўным чынам «добраахвотнікі», якія нібыта едуць зарабляць грошы. Ёсць непрыемнасці, але звычайнага чалавека яны, нібыта, не тычацца. Ён мусіць не задаваць пытанняў, не цікавіцца палітыкай, не думаць пра прычыны таго, што адбываецца, і працягваць жыць так, быццам вайна існуе толькі на экране тэлевізара.

Аднак вайна, якую Крэмль хацеў утрымаць на адлегласці ад расійскага грамадства, паступова пачала вяртацца ўнутр самой Расіі. Спачатку ў выглядзе мабілізацыі, якая разбурыла міф пра тое, што вайна не датычыць звычайных грамадзян. Потым у выглядзе эканамічных наступстваў, санкцый, росту выдаткаў на вайну, дэфіцытаў, інфляцыйнага ціску і агульнай дэградацыі якасці жыцця. Потым у выглядзе абмежаванняў інтэрнэту, блакіровак, перабояў сувязі і новых забаронаў, якія ўлады тлумачылі «меркаваннямі бяспекі». І, нарэшце, у выглядзе ўкраінскіх дронаў, якія пачалі далятаць да расійскіх аб’ектаў, уключаючы Маскву.

Менавіта тут пуцінская канструкцыя сутыкаецца з галоўнай унутранай супярэчнасцю. Калі расіяне сапраўды абмянялі свабоду на бяспеку, дык дзе гэта бяспека? Калі яны адмовіліся ад палітычнага ўдзелу дзеля стабільнасці, дык дзе стабільнасць? Калі яны цярпелі рэпрэсіі, цэнзуру, самавольства, закрыццё незалежных медыя і знішчэнне апазіцыі дзеля «спакойнага жыцця», дык чаму цяпер гэтае спакойнае жыццё знікае?

Сутнасць праблемы для Крамля палягае не толькі ў фізічнай шкодзе ад атак. Куды важней іх сімвалічны эфект. Масква ў расійскім палітычным уяўленні — гэта не проста сталіца. Гэта цэнтр імперыі, цэнтр улады, прастора, якая павінна быць максімальна абароненай. Калі вайна пачынае прыходзіць туды, дзе, паводле логікі пуцінскай прапаганды, яна не павінна была з’явіцца ніколі, рушацца ўяўленні пра ўсемагутнасць дзяржавы. Расійскі грамадзянін бачыць, што ўлада здольная закрываць сайты, саджаць апазіцыянераў, пераследаваць актывістаў, забараняць словы і кантраляваць тэлевізар, але не здольная гарантаваць яму тую самую бяспеку, дзеля якой ён нібыта ад усяго адмовіўся.

Гэта асабліва разбуральна, бо пуцінскі рэжым дзесяцігоддзямі будаваў сваю легітымнасць не на развіцці, не на свабодзе, не на праве, не на якасці інстытутаў, а менавіта на абяцанні абароны. Пуцін быў не прэзідэнтам будучыні, а прэзідэнтам «ад бяды». Ён абяцаў абараніць ад хаосу, тэрарызму, распаду, рэвалюцый, знешніх ворагаў і ўнутраных здраднікаў. Але цяпер сама палітыка Пуціна стала галоўнай крыніцай нестабільнасці для Расіі. Вайна, разваязаная Крамлём супраць Украіны, не ўмацавала бяспеку Расіі, а знішчыла яе.

Сёння становіцца відавочным, што расіяне атрымалі не той абмен, які ім абяцалі. Яны аддалі свабоду, але не атрымалі бяспекі. Яны адмовіліся ад палітычных правоў, але не атрымалі спакою. Яны згадзіліся жыць ва ўмовах цэнзуры і страху, але не атрымалі ўпэўненасці ў заўтрашнім дні. Яны прынялі аўтарытарызм як цану за стабільнасць, але атрымалі вайну, дроны, мабілізацыю, эканамічнае пагаршэнне і ўсё больш закрытую краіну.

Вядома, гэта не азначае, што пуцінскі рэжым абрынецца неадкладна. Аўтарытарныя сістэмы рэдка падаюць толькі таму, што іх ідэалагічная аснова становіцца супярэчлівай. Крэмль будзе спрабаваць каналізаваць незадаволенасць, тлумачыць атакі «тэрарызмам», перакладаць адказнасць на Украіну, Захад, «здраднікаў», чыноўнікаў сярэдняга звяна або вайскоўцаў. Прапаганда будзе пераконваць расіян, што ўсё, што адбываецца, — гэта не вынік пуцінскай вайны, а доказ неабходнасці яшчэ больш згуртавацца вакол Пуціна. Рэпрэсіі будуць узмацняцца, а любыя спробы задаць пытанне «чаму гэта адбылося?» будуць абвяшчацца варожай дзейнасцю.

Але праблема ў тым, што прапаганда можа растлумачыць многае, але не можа адмяніць асабісты досвед. Калі ў чалавека не працуе інтэрнэт, калі пагаршаецца ўзровень жыцця, калі на горад ляцяць дроны, калі вайна перастае быць тэлевізійнай карцінкай і становіцца часткай паўсядзённасці, стары грамадскі дагавор пачынае трэскацца. Нават калі гэта не прыводзіць да адкрытага пратэсту, гэта падрывае ўнутраную ўпэўненасць у рэжыме. Узнікае не абавязкова бунт, але сумнеў. А для сістэмы, заснаванай на міфе пра сілу, сумнеў ужо небяспечны.

Пуцінскі рэжым прывык дэманстраваць сілу праз гвалт. Але сіла дзяржавы вымяраецца не толькі здольнасцю разбураць чужыя гарады або падаўляць уласных грамадзян. Яна вымяраецца здольнасцю забяспечваць бяспеку, прадказальнасць і нармальнае жыццё. І менавіта тут пуцінская Расія аказваецца ўсё больш няздольнай. Яна здольная пагражаць свету, але ўсё горш здольная абараняць уласнае насельніцтва ад наступстваў уласнай агрэсіі.

Украінскія дроны, што ляцяць па расійскіх аб’ектах, становяцца не проста ваенным фактарам. Яны становяцца палітычным сімвалам. Яны паказваюць расіянам, што вайна, якую Крэмль прынёс ва Украіну, вяртаецца назад у Расію. Яны дэманструюць, што дзяржава, якая патрабавала абсалютнай лаяльнасці ў абмен на бяспеку, больш не можа выканаць сваю частку здзелкі. Яны разбіваюць галоўны міф пуцінізму пра тое, што Пуцін роўны парадку.

Менавіта таму цяперашняя сітуацыя мае значэнне не толькі для ходу вайны, але і для будучыні самога расійскага рэжыму. Грамадскі дагавор, які ляжаў у аснове пуцінізму, фактычна разбураны. Яго яшчэ могуць прыкрываць прапагандысцкімі формуламі, рэпрэсіўным апаратам і рыторыкай «асаджанай крэпасці». Але яго ўнутраная логіка ўжо не працуе. Расіяне адмовіліся ад свабоды дзеля сытога і спакойнага жыцця, але ў выніку аказаліся пазбаўленыя і свабоды, і спакою, і ўпэўненасці ў будучыні.

А гэта значыць, што ўкраінскія ўдары па расійскіх аб’ектах дабіваюць не толькі інфраструктуру вайны. Яны дабіваюць адзін з ключавых ідэалагічных слупоў пуцінскага рэжыму. Ідзе пра веру ў тое, што аўтарытарная ўлада здольная забяспечыць бяспеку лепш, чым свабода, права і адказнасць дзяржавы перад грамадствам.

Пётр Алешчук, доктар палітычных навук, прафесар КНУ імя Тараса Шаўчэнкі, спецыяльна для сайта Charter97.org