Падземны пажар пад Крэмлём

• Юрый Федарэнка
• 20.05.2026, 12:27

Сітуацыя можа быць яшчэ больш драматычнай для расійскай улады.

Ці можна давяраць расійскай сацыялогіі? З аднаго боку, відавочна, што — не. З другога — мусім прызнаць: іншых індыкатараў грамадскай думкі «на балотах», акрамя дадзеных тамтэйшых даследчых цэнтраў, проста не існуе. Зразумела, што іх дадзеныя не адлюстроўваюць рэальнай карціны: у ўмовах рэпрэсій і цэнзуры лаяльнасць да ўлады вымушаныя дэманстраваць і тыя, хто апытвае, і тыя, каго апытваюць. Але нават у такіх умовах Усерасійскі цэнтр вывучэння грамадскай думкі (ВЦІОМ) выдаў шакуючую для дыктатара матэматыку.

Апытанне пра падтрымку «унутранай, знешняй і эканамічнай палітыкі», праведзенае ў красавіку гэтага года, паказала франтальны — па ўсіх пунктах — усплёск грамадскай незадаволенасці. Упершыню з пачатку паўнамаштабнай вайны колькасць расіян, якіх «у цэлым не задавальняе» ўнутраная палітыка (36%), перавысіла долю тых, каго яна «ў цэлым задавальняе» (33%).

Доля тых, каго «не задавальняе» знешняя палітыка, вырасла з 16% у снежні да 26% і стала рэкорднай за два дзесяцігоддзі наяўнай статыстыкі (даследаванні па методыцы ВЦІОМ пачаліся ў 2007 годзе). Доля незадаволеных эканамічнай сітуацыяй дасягнула 46%. Яшчэ ў снежні мінулага года яна складала 31%. Такім чынам, скачок эканамічнай незадаволенасці — 15 працэнтных пунктаў за чатыры месяцы.

Рэальная сітуацыя, як ужо адзначалася, можа быць яшчэ больш драматычнай для Крэмля: узровень падтрымкі і, адпаведна, «сацыялогічнай легітымнасці» рэжыму зніжаецца не проста штодзённа, а штогадзінна. У той жа час гэта не азначае, што расіяне масава «адкрываюць вочы» і становяцца «добрымі». Яны толькі пачынаюць усведамляць, што вайна вяртаецца да іх, і здзіўлена глядзяць у бок Крэмля з нямым дакорам: «мы так не дамовіліся».

Для паўнаты карціны варта нагадаць, што даследаванне праводзілася ў красавіку, гэта значыць, з вялікай верагоднасцю, яшчэ да фінальнай «дэмілітарызацыі» нафтавай «налівайкі» ў Туапсэ. Тым больш сацыёлагі не паспелі зафіксаваць змены масавых настрояў пасля нашых удараў па законных ваенных мэтах у маскоўскай агламерацыі. Сумненняў у тым, што гэтыя ўдары істотна ўплываюць на рост незадаволенасці, няма.

Наступнае пытанне: ці можа гэтая сітуацыя прывесці да маштабных сацыяльных выбухаў? Адназначнага, матэматычна абгрунтаванага адказу тут быць не можа. Усё, што датычыцца сацыялагічных або паліталагічных прагнозаў, — гэта не матэматыка, а хутчэй «няточная» апісальная дысцыпліна, звязаная з псіхалогіяй масавай свядомасці. Аднак нешта ўсё ж такі можна дапусціць.

Цяперашні ўзровень цэнзуры і рэпрэсій «на балотах» такі, што любы намёк на пратэст будзе падаўлены ў зародку. У той жа час у грамадскіх навуках ёсць падыходы, якія апісваюць падобныя сітуацыі. У прыватнасці, амерыканская сацыёлагіня Тэда Скочпал паказвала, што нават стабільныя на выгляд рэжымы могуць хутка разбурацца, калі ўнутры назапашваюцца структурныя напружанні — фіскальныя, інстытуцыйныя і ваенныя. Такія сістэмы доўга захоўваюць знешнюю раўнавагу, але ўразлівыя да раптоўных зломаў, якія нярэдка запускаюцца ўскоснымі або другараднымі падзеямі — там, дзе ўлада не чакае крытычнай пагрозы.

Сітуацыя нагадвае «падземны пажар» — стан грамадства, у якім канфлікты, няроўнасці або траўмы не маюць адкрытага выяўлення, але захоўваюць энергію і здольнасць да раптоўнай эскалацыі пры з'яўленні трыгера. Гісторыя маскоўскага царства і Расійскай імперыі багатая на такія прыклады. Калі менавіта агонь выйдзе вонкі — сказаць немагчыма. Але відавочна, што пякельныя вуглі ўжо тлеюць пад Крэмлём.

Злачынны рэжым сам загнаў сябе ў пастку, з якой няма выхаду. Гэта, на жаль, не азначае, што вежы Крэмля ў літаральным сэнсе запалыхаюць заўтра. Любая вялікая сістэма мае інерцыю — у нашым выпадку гэта інерцыя вайны. Нават знаходзячыся на мяжы існавання, пуцінскі рэжым будзе працягваць вайну. А мы штодня і кожную ноч будзем вяртаць яе туды, адкуль яна прыйшла. Прыйдзе дзень, калі Крэмль запалае не толькі ў пераносным, але і ў прамым сэнсе. Прыбліжаем гэты момант. Працягваем. Слава Украіне!

Юрый Федарэнка, «Фэйсбук»