З доларам у Беларусі адбываюцца незвычайныя рэчы
- 17.06.2026, 8:51
Чаму ў суседніх абменніках розныя курсы?
Курс валют уплывае амаль на ўсё — ад кошту імпартных тавараў да цэн на адпачынак за мяжой. Але далёка не ўсе разумеюць, адкуль наогул бяруцца лічбы, якія мы бачым у абменніках, піша Onlíner.
Хто вызначае кошт долара, еўра і расійскага рубля ў Беларусі? Чаму банкі прапануюць розныя курсы? І навошта Нацыянальнаму банку патрэбная валютная карзіна? Адказваем на самыя важныя пытанні простымі словамі.
Што такое валютны курс і якім ён бывае
Асноўнай грашовай адзінкай Беларусі з'яўляецца беларускі рубель. Аднак у паўсядзённым жыцці грамадзяне і кампаніі рэгулярна здзяйсняюць аперацыі з замежнай валютай: купляюць долары, еўра, расійскія рублі і іншыя грашовыя адзінкі. Для такіх аперацый выкарыстоўваецца валютны курс — паказчык, які вызначае, колькі каштуе адна валюта адносна іншай.
Прасцей кажучы, курс паказвае, якую колькасць беларускіх рублёў трэба заплаціць за адзін долар, еўра або расійскі рубель.
Існуе некалькі відаў валютных курсаў.
1. Афіцыйны курс
Афіцыйны курс усталёўвае Нацыянальны банк. Ён выкарыстоўваецца пры правядзенні шэрагу дзяржаўных і бухгалтарскіх аперацый, а таксама пры разліках, звязаных са знешнеэканамічнай дзейнасцю. Для яго вызначэння ўлічваюцца вынікі таргоў замежнымі валютамі на Беларускай валютна-фондавай біржы.
2. Біржавы курс
Гэты курс фарміруецца непасрэдна ў ходзе таргоў на біржы. Яго значэнне залежыць ад балансу попыту і прапановы: калі ўдзельнікаў рынку, якія хочуць купіць валюту, больш, чым прадаўцоў, курс расце. Калі прапанова перавышае попыт, курс зніжаецца.
3. Курсы банкаў і абменных пунктаў
Курс, які бачаць кліенты ў абменніках і мабільных прыкладаннях банкаў, усталёўваецца самімі фінансавымі арганізацыямі. Пры гэтым банкі арыентуюцца на сітуацыю на біржы, дзеянні канкурэнтаў і ўласную патрэбу ў валюце. Таму курсы куплі і продажу адной і той жа валюты ў розных банках могуць адрознівацца.
Якія яшчэ бываюць курсы
Існуе і іншая класіфікацыя валютных курсаў.
Прамы курс паказвае кошт замежнай валюты ў нацыянальнай: напрыклад, колькі беларускіх рублёў трэба заплаціць за адзін долар ЗША.
Зваротны курс, наадварот, адлюстроўвае кошт нацыянальнай валюты ў замежнай, то-бок паказвае, колькі долараў або еўра можна атрымаць за адзін беларускі рубель.
Бягучы курс — гэта значэнне, якое дзейнічае ў канкрэтны момант часу.
Форвардны курс — гэта ўзгоднены або прагназаваны курс валюты на пэўную дату ў будучыні. Такія інструменты часта выкарыстоўваюцца кампаніямі для зніжэння валютных рызык.
Фіксаваны курс прадугледжвае, што яго значэнне або дапушчальны дыяпазон ваганняў вызначае рэгулятар.
Плаваючы курс фарміруецца пад уплывам рыначных фактараў — перадусім попыту і прапановы на валютным рынку.
Як фарміруюцца курсы валют у Беларусі
Курсы валют, якія затым становяцца арыенцірам для банкаў і абменных пунктаў, фарміруюцца на Беларускай валютна-фондавай біржы. Гэта пляцоўка, дзе ўдзельнікі рынку купляюць і прадаюць замежную валюту. Торгі праходзяць у працоўныя дні з 10 да 13 гадзін, за выключэннем выхадных і святочных дзён.
Падчас таргоў удзельнікі падаюць заяўкі: указваюць, якую валюту і ў якім аб'ёме хочуць купіць або прадаць, а таксама па якім курсе гатовыя заключыць здзелку. Калі сустракаюцца падыходныя заяўкі на куплю і продаж, здзелка здзяйсняецца. Так паступова фарміруецца рыначная цана валюты.
Па выніках таргоў разлічваецца сярэднеўзважаны курс. Ён улічвае не толькі цэны здзелак, але і іх аб'ём: чым большая сума аперацыі, тым мацней яна ўплывае на выніковае значэнне. Менавіта гэты паказчык затым выкарыстоўваецца Нацыянальным банкам пры ўстанаўленні афіцыйнага курсу беларускага рубля да замежных валют на наступны дзень.
Афіцыйны курс прымяняюць у разліках дзяржавы, бухгалтарскім уліку, знешнеэканамічных аперацыях і іншых афіцыйных працэдурах. Акрамя таго, на яго арыентуюцца камерцыйныя банкі, калі ўсталёўваюць уласныя курсы куплі і продажу валюты для кліентаў.
Прасцей кажучы: банк глядзіць на біржавыя і афіцыйныя значэнні, ацэньвае сітуацыю на рынку, уласныя запасы валюты, попыт з боку кліентаў і прапановы канкурэнтаў. Пасля гэтага ён усталёўвае курс куплі і курс продажу — тыя самыя лічбы, якія людзі бачаць на табло ў аддзяленнях або ў банкаўскіх прыкладаннях.
Беларуская валютна-фондавая біржа пры гэтым выступае толькі пасярэднікам, як і любая іншая біржа. Яна не прадае валюту наўпрост, а стварае тэхнічную і юрыдычную інфраструктуру, дзе банкі, прадпрыемствы і іншыя дапушчаныя ўдзельнікі могуць заключаць здзелкі. За гэтую паслугу ўдзельнікі таргоў плацяць камісіі, а самі таргі сёння праходзяць у электронным фармаце.
На біржавы курс перадусім уплываюць попыт і прапанова. Калі кампаніям, банкам або іншым удзельнікам трэба больш валюты, чым яе гатовыя прадаць, курс можа расці. Калі прадаўцоў больш, чым пакупнікоў, валюта таннее. Але гэта не адзіны фактар. Маюць значэнне стан знешняга гандлю, паступленне валютнай выручкі, сітуацыя на рынках краін — гандлёвых партнёраў Беларусі, рашэнні цэнтральных банкаў, палітычныя і эканамічныя падзеі.
Для Беларусі асабліва важная дынаміка расійскага рубля, бо Расія застаецца адным з ключавых эканамічных партнёраў краіны. Таму змены на расійскім валютным рынку адлюстроўваюцца і на беларускім рублі.
Такім чынам, шлях ад біржы да абменніка выглядае так: спачатку на таргах фарміруецца рыначны арыенцір, затым Нацыянальны банк усталёўвае афіцыйны курс, а ўжо пасля гэтага банкі разлічваюць свае курсы для кліентаў.
Што такое валютная карзіна і навошта за ёй сачаць
Калі ў навінах кажуць, што «валютная карзіна падаражэла» або «карзіна валют патаннела», гаворка ідзе не пра нейкую рэальную карзіну з грашыма. Гэта спецыяльны паказчык, які дапамагае зразумець, што адбываецца з беларускім рублём у цэлым.
Справа ў тым, што курс беларускага рубля нельга ацэньваць толькі адносна адной валюты. Напрыклад, сёння долар можа патаннець, а расійскі рубель — падаражэць. У такой сітуацыі складана адразу сказаць, стаў беларускі рубель мацнейшы ці слабейшы. Каб бачыць агульную карціну, выкарыстоўваецца валютная карзіна.
Уявіце, што беларускі рубель адначасова параўноўваюць з некалькімі найважнейшымі для краіны валютамі і затым выводзяць агульны вынік. Цяпер у такую карзіну ўваходзяць расійскі рубель, долар ЗША і кітайскі юань.
Пры гэтым уплыў кожнай валюты на выніковы паказчык розны. Найбольшую вагу мае расійскі рубель — 60%. Гэта тлумачыцца тым, што менавіта на Расію прыпадае значная частка беларускага знешняга гандлю. На долар ЗША прыпадае 30%, а на кітайскі юань — 10%.
Прасцей кажучы, калі расійскі рубель прыкметна ўмацаваўся, а долар крыху знізіўся, выніковае значэнне карзіны ўсё адно можа вырасці, таму што расійская валюта аказвае на яе значна большы ўплыў. Таму валютная карзіна дазваляе ацэньваць не асобныя курсы, а становішча беларускага рубля ў цэлым.
Напрыклад, калі карзіна таннее, звычайна гэта азначае, што беларускі рубель мацнее адносна асноўных валют гандлёвых партнёраў краіны. Калі карзіна даражэе, беларускі рубель, наадварот, слабее.
Як звязаныя валютная карзіна і курс беларускага рубля
У Беларусі дзейнічае рэжым плаваючага курсу. Гэта азначае, што кошт замежных валют вызначаецца перадусім попытам і прапановай на рынку. Як мы ўжо пісалі вышэй, калі прадпрыемствам, банкам і іншым удзельнікам рынку трэба больш долараў, расійскіх рублёў або юаняў, чым гатовыя прадаць іншыя ўдзельнікі, курс расце. Калі валюты на рынку дастаткова і прадаўцоў больш, чым пакупнікоў, курс зніжаецца.
Нацыянальны банк не ўсталёўвае фіксаваны курс долара, расійскага рубля або юаня і не задае для іх канкрэтныя мэтавыя значэнні. А вось курс еўра фарміруецца крыху інакш. Справа ў тым, што аб'ём таргоў па еўра значна меншы, чым па пералічаных вышэй валютах, таму афіцыйны курс еўра ў значнай ступені разлічваецца на аснове яго суадносін з доларам на сусветным валютным рынку. Фактычна Нацбанк выкарыстоўвае даныя аб курсе беларускага рубля да долара ЗША і міжнародны курс пары «еўра — долар» (EUR/USD). Менавіта таму еўра можа даражэць або таннець адносна беларускага рубля нават тады, калі курс долара ўнутры краіны амаль не змяняецца.
Рэгулятар уважліва сочыць за сітуацыяй на валютным рынку, у тым ліку за дынамікай валютнай карзіны. Для Нацбанка карзіна — гэта свайго роду індыкатар стану валютнага рынку. Яна дапамагае зразумець, наколькі моцна змяняецца становішча беларускага рубля адносна асноўных валют.
Калі на рынку ўзнікаюць рэзкія ваганні і курсы пачынаюць змяняцца занадта хутка, Нацыянальны банк можа праводзіць валютныя інтэрвенцыі, то-бок купляць або прадаваць пэўны аб'ём замежнай валюты. Такія аперацыі выкарыстоўваюцца не для таго, каб усталяваць патрэбны курс, а каб згладзіць празмерныя скачкі і знізіць напружанасць на рынку.
Чаму курс у абменніку адрозніваецца ад курсу на біржы
Многія зазначаюць, што курс валюты ў абменніку амаль заўсёды адрозніваецца ад таго, які публікуюць Нацыянальны банк або які складваецца падчас таргоў на біржы. Гэта нармальна, бо банкі не абавязаныя прадаваць і купляць валюту па біржавым курсе.
Пасля заканчэння таргоў на Беларускай валютна-фондавай біржы банкі атрымліваюць арыенцір — рыначны кошт валюты. Але затым кожны банк самастойна вырашае, па якім курсе купляць і прадаваць долары, еўра, расійскія рублі і іншыя валюты сваім кліентам.
Пры гэтым банкі ўлічваюць адразу некалькі фактараў: сітуацыю на валютным рынку, уласныя запасы валюты, попыт з боку кліентаў, дзеянні канкурэнтаў і нават выдаткі на абслугоўванне абменных аперацый. Напрыклад, калі за дзень кліенты актыўна купляюць долары і банк бачыць, што яго валютныя запасы скарачаюцца, ён можа крыху павысіць курс продажу.
Калі ж сітуацыя адваротная і людзі часцей прадаюць валюту, чым купляюць яе, банк можа зрабіць больш прывабным курс куплі. Так ён стымулюе кліентаў прыносіць валюту менавіта да яго.
Што такое спрэд
Напэўна вы заўважалі, што ў абменніках заўсёды ёсць дзве цэны: адна — для куплі валюты банкам, другая — для продажу кліенту. Вось розніца паміж гэтымі значэннямі і называецца спрэдам.
Менавіта са спрэда банк пакрывае выдаткі на правядзенне валютна-абменных аперацый і атрымлівае частку даходу. Бо праца з наяўнай валютай патрабуе затрат: банк павінен дастаўляць банкноты ў аддзяленні, захоўваць іх, пералічваць, забяспечваць бяспеку абменных пунктаў і аплачваць працу супрацоўнікаў.
Чым меншы спрэд, тым выгаднейшы курс для кліента, але пры занадта маленькай розніцы банк практычна не зарабляе на абменных аперацыях. Калі ж спрэд становіцца занадта вялікім, кліенты могуць пайсці да канкурэнтаў. Таму банкі пастаянна шукаюць баланс паміж прывабным курсам і ўласнай прыбытковасцю.
Чаму курсы ў розных банках адрозніваюцца
Хоць усе банкі працуюць на адным рынку, курсы ў іх абменніках могуць заўважна адрознівацца. Прычына ў тым, што ў кожнага банка свая сітуацыя з попытам і прапановай валюты. Адзін банк можа адчуваць недахоп долараў і быць гатовым купляць іх даражэй за канкурэнтаў. Іншы, наадварот, мае дастатковыя запасы валюты і не зацікаўлены ў дадатковых пакупках.
Акрамя таго, банкі па-рознаму ацэньваюць рыначныя рызыкі і канкурыруюць паміж сабой за кліентаў. Таму нават на працягу аднаго дня курсы могуць змяняцца некалькі разоў.
Ці можа курс у абменніку істотна адрознівацца ад афіцыйнага
Так, такое магчыма, асабліва ў перыяды падвышанага попыту на наяўную валюту. Калі банку складана папоўніць запасы долараў, еўра або расійскіх рублёў, ён можа ўсталяваць курс продажу значна вышэй за афіцыйны. І наадварот, часам банкі гатовыя прадаваць асобныя валюты танней за рынак, калі хочуць скараціць іх рэшткі ў касах.
Аднак у звычайных умовах розніца паміж афіцыйным курсам і банкаўскім застаецца адносна невялікай, бо банкі канкурыруюць паміж сабой за кліентаў. Калі адзін банк выстаўляе занадта нявыгадны курс, людзі проста выберуць іншы абменнік.