Лета пустых каністраў
- 27.06.2026, 16:18
Паліўны крызіс у Расіі разгортваецца «як па падручніку».
24 чэрвеня 2026 года Расстат апублікаваў даныя, якія ўвойдуць у гісторыю расійскай статыстыкі як рэкордны тыднёвы скачок цэн на паліва за апошнія 20 гадоў, піша «Новая газета».
За перыяд з 16 па 22 чэрвеня сярэдняя рознічная цана бензіну вырасла з 69,11 да 71,20 рубля за літр — плюс 3,02% за сем дзён. Цэны на дызель за той жа перыяд павялічыліся на 2,66% — з 80,78 да 82,93 рубля за літр.
У параўнанні з канцом 2025 года цэны на бензін і дызель выраслі на 9,8% і 8,6% адпаведна, прыкметна апярэдзіўшы агульныя тэмпы інфляцыі (3,94% з пачатку года). Гадавая інфляцыя да 22 чэрвеня паскорылася да 5,85%, і менавіта скачок цэн на паліва стаў яе асноўным драйверам.
Паліўная інфляцыя амаль у два разы перавысіла агульную. За апошнія тры тыдні паліва падаражэла сумарна на 5%. З 19 па 25 мая рост складаў 0,34% за тыдзень, з 2 па 8 чэрвеня — 0,91%, з 9 па 15 чэрвеня — 0,96%, а з 16 па 22 чэрвеня — ужо 3,02%. Паскарэнне нарастае, і гэта прамое следства класічнага шоку прапановы.
За перыяд з 16 па 22 чэрвеня змяненне цэн на бензін зафіксавана ў 78 суб’ектах Расійскай Федэрацыі.
Найбольш драматычная сітуацыя склалася ў Дагестане (+16,5%) і Чачні (+15,2%).
Найвышэйшыя абсалютныя цэны на АІ-92 зафіксаваныя ў:
Севастопаль — 90,85 руб./л
Рэспубліка Тыва — 90,63 руб./л
Рэспубліка Дагестан — 87,00 руб./л
Чачэнская Рэспубліка — 86,15 руб./л
Камчатскі край — 85,98 руб./л
У Маскве за тыдзень цэны выраслі на 1,9% да 72,34 руб./л, пры гэтым на АЗС сталіцы разбежка цэн на АІ-92 складала ад 62,89 да 88,90 рубля.
У Пецярбургу рост склаў 0,2% да 70,33 руб./л — сітуацыя значна спакайней.
Да вечара 25 чэрвеня дэфіцыт гаручага адчувалі не менш як 75 рэгіёнаў Расіі. У 22 рэгіёнах афіцыйна прызналі дэфіцыт паліва, яшчэ ў 11 абмежаванні ўвялі не ўлады, а самі сеткі заправаў. Улады 33 рэгіёнаў афіцыйна ўвялі абмежаванні на адпуск бензіну: дзесьці на тэрыторыі ўсяго суб’екта, дзесьці ў асобных гарадах. Буйнейшыя сеткі — «Раснафта», «Башнафта», «Татнафта» — масава забаранілі продаж паліва ў каністры.
Дзе ўзяць бензін
Трыгерам крызісу сталі так званыя пазапланавыя рамонты на НПЗ, якія прывялі да агульнага скарачэння выпуску нафтапрадуктаў (не будзем расшыфроўваць, чым гэтыя рамонты выкліканыя — і так зразумела). І калі ў сакавіку 2026 года вытворчасць нафтапрадуктаў у Расіі вырасла на 0,8% у параўнанні з аналагічным перыядам 2025 года, то ў красавіку яно знізілася на 9,2%, а ў маі — на 13,5%. Зніжэнне адбываецца трэці месяц запар. Даныя за чэрвень 2026 года будуць даступныя напрыканцы ліпеня, аднак і яны, хутчэй за ўсё, зафіксуюць двухзначны спад.
Паводле розных ацэнак, вытворчасць бензіну ў Расіі ўпала прыблізна на чвэрць. Пачынаючы з мая Расстат спыніў публікацыю даных пра яго вытворчасць, што стварыла інфармацыйны вакуум і толькі ўзмацніла негатыўныя настроі на рынку.
Буйнейшыя вертыкальна інтэграваныя кампаніі, сутыкнуўшыся з недахопам рэсурсу, практычна перасталі прадаваць паліва на біржы, накіраваўшы ўсе сілы на забеспячэнне ўласных заправачных станцый. У выніку незалежныя АЗС, якія не маюць уласных НПЗ, апынуліся перад выбарам: або закрывацца, або набываць дарагое імпартнае паліва.
Біржавыя продажы бензіну беларускай вытворчасці ў Расіі за першыя тры тыдні чэрвеня выраслі ў 50 разоў у параўнанні з аналагічным перыядам мінулага года — да 51,36 тыс. тон. Але беларускае паліва дарагое:
цана беларускага АІ-92 на біржы трымаецца на ўзроўні 95–96 тыс. рублёў за тону, АІ-95 — больш за 124 тыс. рублёў за тону. Для параўнання: расійскія нафтапрадукты на біржы каштуюць на 37–50% танней, аднак набыць іх незалежным сеткам АЗС практычна немагчыма праз дэфіцыт.
Усё тое, што адбываецца, вельмі падобна па сваёй прыродзе на крызіс, з якім, напрыклад, сутыкнуліся еўрапейскія спажыўцы ў 2002 годзе, калі «Газпром» рэзка скараціў пастаўкі газу ў Еўропу, або калі цэны на нафту падскочылі з-за спынення звыклага рэжыму суднаходства ў Армузскім праліве — гэта прыклады шокаў прапановы, калі фізічнае скарачэнне даступнасці сыравіны нельга хутка кампенсаваць альтэрнатыўнымі крыніцамі.
У абодвух выпадках сітуацыю ўратавала выкарыстанне альтэрнатыўных крыніц сыравіны і лагістычных маршрутаў. Еўрапейскія спажыўцы рэзка нарошчвалі закупкі звадкаванага прыроднага газу з ЗША, дзе ў апошняе дзесяцігоддзе адбываўся маштабны ўвод экспартных ЗПГ-пляцовак, а рынак нафты супакоілі распячатванне стратэгічных запасаў плюс адгрузкі ў порце Фуджайра ў Аманскім заліве і пастаўкі па нафтаправодзе «Усход — Захад» у Саудаўскай Аравіі, агульны аб’ём якіх часткова кампенсаваў «выпаўшыя» пастаўкі.
Але ў Расіі проста так узяць і прывезці маторнае паліва, ды яшчэ ў патрэбных аб’ёмах, амаль няма адкуль.
Паставак з блізкага замежжа наўрад ці хопіць, каб зняць рызыкі дэфіцыту. Паводле даных Белстата, вытворчасць аўтамабільнага бензіну ў Беларусі складае крыху больш за 3 млн тон у год, а гэта менш за 10% яго спажывання ў Расіі. Пра сур’ёзныя аб’ёмы экспарту з Казахстана можна будзе гаварыць толькі пасля ўводу ў строй чацвёртага буйнога НПЗ, праект якога цяпер знаходзіцца толькі на стадыі тэхніка-эканамічнага абгрунтавання. Рызыкі дэфіцыту раней падштурхоўвалі ўлады рэспублікі да абмежавання чыгуначных паставак нафтапрадуктаў з трох дзеючых НПЗ — Атыраўскага, Паўладарскага і Шымкентскага.
Паліва маглі б прапанаваць Кітай, які ў апошнія гады стаў сусветным лідарам па тэмпах росту нафтаперапрацоўчых магутнасцяў, і Індыя, што набывае нафту для вытворчасці і экспарту нафтапрадуктаў. Паводле даных Energy Institute, у 2024 годзе экспарт нафтапрадуктаў з Індыі дасягнуў 1,88 млн барэляў у суткі, перавысіўшы аб’ём імпарту больш як на 50%. Пры гэтым Індыя па аб’ёме паставак нафтапрадуктаў на сусветны рынак ужо абышла Кітай (1,18 млн б/с), Саудаўскую Аравію (1,23 млн б/с) і Сінгапур (1,51 млн б/с), які з’яўляецца буйным рэгіянальным хабам.
Праблема ў тым, што паліва з далёкага замежжа будзе істотна даражэй за пастаўкі расійскіх вытворцаў. Паводле даных ФАС, цана экспартнай альтэрнатывы для аўтамабільнага бензіну АІ-92 у маі 2026 года дасягнула 98 897 рублёў за тону, а для дызеля — 100 739 рублёў за тону, пры тым што сярэднія цэны на гэтыя віды паліва на Пецярбургскай біржы склалі 66 529 рублёў і 64 468 рублёў за тону адпаведна.
Інфляцыя, якая не лечыцца ключавой стаўкай
Паліўны шок б’е па эканоміцы па трох каналах:
Прамы канал: паліва складае каля 5% у спажывецкім кошыку. Кожны працэнт росту цэн на бензін павялічвае індэкс спажывецкіх цэн.
Ускосны канал праз лагістыку: падаражанне паліва павялічвае выдаткі перавозчыкаў, якія перакладаюць іх у цэны на ўсе дастаўляныя тавары — прадукты харчавання, будаўнічыя матэрыялы, прамысловыя тавары, хаця ў цане кожнага асобнага тавару гэтыя выдаткі нязначныя: рост цэн на паліва апраўдвае рост цэн на тавары ў вачах спажыўца. І вытворцы, і прадаўцы гэта разумеюць.
Канал інфляцыйных чаканняў: кіраўніца ЦБ РФ Эльвіра Набіулліна ўжо заявіла, што рост цэн на паліва паўплывае на чэрвеньскую інфляцыю і можа прывесці да росту інфляцыйных чаканняў. Калі людзі чакаюць росту цэн, яны пачынаюць траціць грошы цяпер, разганяючы попыт і цэны. Гэта класічная спіраль, якую цяжка спыніць манетарнымі метадамі.
Пры гэтым у ЦБ звязаныя рукі. Павышэнне ключавой стаўкі для барацьбы з інфляцыяй ва ўмовах, калі інфляцыя выкліканая не пераграваннем попыту, а шокам прапановы, можа толькі пагоршыць сітуацыю — затармазіць інвестыцыі і эканамічны рост, але не павялічыць прапанову паліва.
Тэарэтычна пры своечасовым аднаўленні вытворчасці крызіс можа быць пераадолены да канца лета. Аднак цэны застануцца высокімі. Вяртання да красавіцкіх узроўняў ужо не будзе.