Расійская эканоміка пачынае ўсё больш шэраць і чарнець

• Ананімны аўтар, The Moscow Times.
• 3.06.2026, 14:59

Падобна на трупныя плямы.

Паведамленне Банка Расіі «Грашовая маса і крэдыт эканоміцы ў красавіку выраслі» цікавае перадусім інфармацыяй пра рэзкі рост долі наяўных грошай (грашовага агрэгату M0) у структуры ўсяго грашовага абароту (агрэгаты M2 або M2X), зафіксаваным у сакавіку — красавіку бягучага года (M0/M2 вырас з 13,8% 1 сакавіка да 14,4% 1 мая). Яшчэ больш рэзкія рыўкі ўверх гэтага паказчыка фіксаваліся ў самыя цяжкія моманты расійскай эканамічнай гісторыі: у крызіс 2008 года, падчас кавіду і ў момант пачатку поўнамаштабнай агрэсіі Расіі супраць Украіны на пачатку 2022 года.

Знішчэнне рэальных дасягненняў ліберальных рэформаў

Гэта паведамленне Банка Расіі выклікала ў мяне асацыяцыю з назвай галоўнай кнігі калісьці найлепшага расійскага спартыўнага журналіста Ігара Рабінера (сёння — біёграфа ініцыятара стварэння «PutinTeam») — «Як забівалі «Спартак»». Бо пераклад наяўных рублёў у безнаяўныя, наяўных разлікаў у безнаяўныя — адно з галоўных дасягненняў, галоўных дзецішчаў расійскіх «сістэмных лібералаў», якое яны цяпер прынеслі на закланне свайму фюрэру і яго «сілавікам». Зручны лічбавы банкінг — гэта галоўны аргумент, якім да самага апошняга часу «тыя, хто застаўся», абгрунтоўвалі «тым, хто з’ехаў» тэзіс пра нармальнасць жыцця ў Расіі. Гэта шматгадовая гісторыя поспеху (гл. графік «Доля агрэгата M0 у M2»), якая цяпер мае даволі высокія шанцы перапыніцца.

Усё ж такі тэзіс, што ўсё павінны рабіць прафесіяналы, выключна справядлівы. У тым ліку і ў дачыненні да дыверсій — іх таксама павінны рыхтаваць прафесіяналы. Магчыма, самая магутная дыверсія супраць расійскай эканомікі была падрыхтаваная і рэалізаваная спецыялістамі ў сваёй, дыверсійнай справе — расійскімі сілавікамі. Іх рашэнне адключаць інтэрнэт найбольш эфектыўна ў апошнія месяцы забівае расійскую эканоміку. Забівае прадпрымальніцкую ініцыятыву (часам і саміх прадпрымальнікаў); забівае інвестыцыі; забівае абяленне эканомікі і гатоўнасць людзей плаціць падаткі; забівае навуку, інавацыі і вынаходнікаў; забівае пераход да безнаяўных разлікаў у грашовым абароце і лічбавізацыю.

На вышэйпрыведзеным графіку толькі-толькі намеціўся невялікі адскок уверх, за якім можа паследаваць працяг доўгатэрміновага трэнду. Але нешта прымушае меркаваць, што гэта, кажучы рынкавымі тэрмінамі, не адскок, а злом трэнду.

Па-першае, каб адскок не перарос у злом трэнду, неабходна, каб фактар, які выклікаў адскок, быў кароткатэрміновым. Тут жа мы назіраем абсалютна выразную доўгатэрміновую палітыку: насельніцтва трэба адключыць ад атрымання непадкантрольнай інфармацыі, а тыя негатыўныя наступствы, якія суправаджаюць рэалізацыю гэтага стратэгічнага курсу, загадзя неістотныя — з пункту гледжання асобы, што прымае рашэнні.

Па-другое, статыстыка паказвае, што мы маем справу з якасна новай рэакцыяй эканамічных агентаў на тое, што адбываецца. Для кагосьці прыйшло празярэнне, для кагосьці — мяжа цярпення, у кагосьці проста ўключыліся ўнутраныя механізмы абароны ад рызык.

Мяняюцца паводзіны дамашніх гаспадарак і бізнесу.

Змена паводзін дамашніх гаспадарак

Дынаміка M0, безумоўна, вызначаецца ў асноўным паводзінамі дамашніх гаспадарак. Графік гэтага грашовага агрэгату амаль поўнасцю паўтарае графік аб’ёму наяўных грошай у актывах дамашніх гаспадарак (графік «Дынаміка наяўнай валюты ў актывах дамашніх гаспадарак і агрэгату M0»).

Але адзначым наяўнасць трох прынцыпова розных прамежкаў паводзінаў гэтых графікаў пасля лютага 2022 года:

з лютага 2022-га да верасня 2023-га: прыкметнае паскарэнне дынамікі абодвух паказчыкаў у параўнанні з папярэднім трэндам, выкліканае відавочным шокам, натуральным адказам на які становіцца жаданне людзей трымаць свае грошы побач з сабой у наяўнай форме;

з верасня 2023-га да чэрвеня 2025-га: стабілізацыя і нават пэўнае зніжэнне наяўных грошай на руках у насельніцтва і, адпаведна, агрэгату M0, выкліканыя адаптацыяй да новых умоў і асабліва эфектыўнай грашова-крэдытнай палітыкай Банка Расіі, што стварыла моцныя стымулы несці грошы ў банкі;

з чэрвеня 2025 года па цяперашні час: зноў рост, і чым далей, тым больш інтэнсіўны, аб’ёму наяўных рублёў на руках у насельніцтва.

Вось з гэтым перыядам трэба разбірацца падрабязней. Грашова-крэдытная палітыка працягвае ствараць магутныя стымулы для размяшчэння рублёў на банкаўскіх дэпазітах. Намечанае запавольванне эканамічнага росту і, адпаведна, даходаў насельніцтва, здавалася б, павінна спрыяць скарачэнню грашовых запасаў, тым больш у наяўнай форме. Але адбываецца прама процілеглае: рост аб’ёму наяўных рублёў на руках у насельніцтва пачынае ўсё больш нагадваць экспаненцыяльны, у перспектыве вельмі верагоднае павелічэнне яго тэмпаў.

Безумоўна, галоўная прычына гэтага — паступовае, няўмольнае адключэнне інтэрнэту. Людзі бачаць, што гэта доўгатэрміновы ўстойлівы трэнд, які стварае відавочныя рызыкі, і абсалютна натуральным, рацыянальным чынам рэагуюць на яго. Дэгенераты ў пагонах, нават не разумеючы таго, што яны робяць, сфармавалі недавер да безнаяўных грошай, г. зн. змянілі базавыя асновы інстытута грошай у Расіі — перадусім у частцы сфармаваных нормаў і звычак выкарыстання грошай насельніцтвам.

Адным з найважнейшых наступстваў гэтага працэсу, дагэтуль, падаецца, нікем не ўсвядомленым, — непазбежная страта эфектыўнасці грашова-крэдытнай палітыкі. Высокія стаўкі ў банках (у моцна станоўчай вобласці, калі аперыраваць тэрмінам рэальных ставак) ужо не выглядаюць такімі ж прывабнымі для насельніцтва, як у папярэднія гады. Для насельніцтва цяпер усё больш значныя рызыкі немагчымасці распараджацца сваімі грашыма, і ў гэтых умовах спатрэбіцца значна больш высокі ўзровень ставак, каб людзі забыліся пра гэтыя рызыкі.

Можна нават дапусціць, што ў прадэльным варыянце з цягам часу грашова-крэдытная палітыка можа перастаць выконваць свае макраэканамічныя функцыі. Патэнцыял для зніжэння ключавой стаўкі калі не знішчаны, то, прынамсі, моцна скарачоны паскарэннем росту колькасці грошай па-за банкаўскай сістэмай.

Вось так арыгінальна дэгенералы скарачаюць магчымасці крэдытавання расійскай эканомікі.

Але і нельга, канечне, забываць, што паскоранаму росту наяўных грошай на руках у насельніцтва спрыяе змена паводзінаў бізнесу, які ўсё больш актыўна патрабуе ад кліентаў аплаты наяўнымі.

А як там бізнес?

Тут, магчыма, самае цікавае.

Папярэдне можна дапусціць, што на паводзіны бізнесу асноўны ўплыў аказалі рост падаткаабкладання і часткова абмежаванні ў працы інтэрнэту. Сапраўды, узмацненне падаткаабкладання на пачатку 2026 года моцна паўплывала на актыўнасць бізнесу, асабліва малога і сярэдняга. Яшчэ за некалькі месяцаў да Новага (2026) года прадпрыемствы сталі больш арыентавацца на наяўныя плацяжы насельніцтва.

Але насамрэч сітуацыя з усё большай пераарыентацыяй бізнесу на наяўныя крыху складаней.

Каб вылучыць ролю бізнесу ў росце M0, я зрабіў вельмі простую рэч: пабудаваў графік розніцы паміж прыростамі M0 і прыростам наяўных рублёў на руках у насельніцтва.

Логіка тут простая, дыктуецца формулай разліку M0:

M0 = наяўнасць у дамашніх гаспадарак + наяўнасць у фірмаў + наяўнасць у абарачэнні паміж сектарамі.

Наяўнасць у распараджэнні фірмаў і ў абарачэнні паміж сектарамі — тая частка наяўных рублёў, якая абслугоўвае дзейнасць бізнесу, уключаючы «шэрую» і «чорную» сферы іх эканамічнай дзейнасці. І калі вось гэтая частка M0 пачынае змяняцца, то гэта сведчыць перадусім пра змяненне выкарыстання бізнесам «шэрай» і «чорнай» эканомік (у «белай» частцы значных змяненняў адбывацца не павінна).

Вылучыць гэтую частку можна, адняўшы з прыросту паказчыка M0 (які раскрываецца Банкам Расіі ў раздзеле «Грашовыя агрэгаты») прырост паказчыка «Наяўная нацыянальная валюта ў актывах дамашніх гаспадарак» (які раскрываецца Банкам Расіі ў сістэме нацыянальных рахункаў). Атрымаўся вельмі занятны графік.

Калі абапірацца на інфармацыю, якую дае гэты графік (звяртаем увагу, натуральна, у першую чаргу на слізгальную сярэднюю), то паводзіны бізнесу можна апісаць наступным чынам.

З канца 2021 года пачала назірацца тэндэнцыя паступовага павелічэння выкарыстоўванай бізнесам наяўнасці, заканамерна ўзмацнілася з пачаткам поўнамаштабнага ўварвання ва Украіну. З сярэдзіны 2023-га да сярэдзіны 2024-га бізнес панёс наяўныя грошы назад у банкі. Ён адаптаваўся да новых умоў, сфарміраваў новую бізнес-мадэль і адэкватна адрэагаваў на праводзімыя дзяржаўныя палітыкі, перадусім на грашова-крэдытную.

Да сярэдзіны 2024 года былі як зафіксаваныя страты, так і сфарміраваныя новыя кропкі і магчымасці росту. Калі б у гэты момант расійскае палітычнае кіраўніцтва прыняло рашэнне завяршыць вайну, з вайны Расія магла б выйсці з неразбуранай і не перайшоўшай да мабілізацыйнай мадэлі эканомікай, у якой на змену сышоўшым замежным інвестарам і прадпрымальнікам прыйшлі ўнутраныя інвестары і прадпрымальнікі. Наступнае эканамічнае развіццё магло б у цэлым ісці па траекторыях, праектаваных расійскімі эканамістамі ў 2023–2024 гадах — даволі верагодным мог быць нявысокі, але больш-менш устойлівы эканамічны рост у межах 1–2%, які стаў бы асновай паступовай трансфармацыі эканомікі ў бок нармалізацыі.

Аднак расійскія «эліты» свой шанец упусцілі. У сённяшніх здагадках пра пасляпуцінскае эканамічнае развіццё гэтай апоры — мінімальнага, але росту ў эканоміцы — ужо няма, і гэта цалкам справядліва, бо адлюстроўвае сур’ёзнае пагаршэнне за апошнія 2 гады магчымых параметраў стартавых умоў пасляпуцінскага эканамічнага развіцця.

З восені 2024 года сітуацыя зноў разгарнулася — нягледзячы на высокія працэнтныя стаўкі, бізнес зноў пачаў наращваць запасы наяўных рублёў, паступова павялічваючы ценявы абарот. Звярніце ўвагу — гэта пачало адбывацца не за пару месяцаў да змянення падатковага рэжыму са студзеня 2026 года, гэта пачало адбывацца больш чым за год раней. Відавочна, што існавалі нейкія іншыя, менш відавочныя прычыны.

Васіль Бураў і Андрэй Якаўлеў менавіта канец 2024 года абазначаюць як мяжу, на якой негатыўныя фактары (інфляцыя, забаронныя працэнтныя стаўкі крэдыту і немагчымасць планавання) цалкам кампенсавалі тыя выгоды, якія расійскі бізнес атрымаў у выглядзе новых ніш — пасля сыходу замежных кампаній і ў сферы абыходу санкцый.

Дарэчы, адзначым: нас не павінны бянтэжыць не вельмі вялікія (адносна прыростаў наяўных рублёў у насельніцтва) розніцы прыростаў — за 2025 год розніца склала крыху больш за 15% сумарнага прыросту наяўных рублёў у насельніцтва. Каштоўнасць гэтага паказчыка не ў дакладнай ацэнцы, а ў абазначэнні самога з’явішча, напрамку змяненняў існуючай бізнес-мадэлі. У рэчаіснасці, безумоўна, асноўная наяўнасць, якая выкарыстоўваецца ў шэрай і чорнай эканоміках, з пункту гледжання сістэмы нацыянальных рахункаў застаецца ў распараджэнні дамашніх гаспадарак. Але тое, што наяўнасць расце па-за сектарам дамашніх гаспадарак, пацвярджае версію пра разварот бізнесу ў бок ценявога сектара. І ўжо гэты разварот мультыплікуецца значнай часткай наяўнасці дамашніх гаспадарак.

Такім чынам, на фоне высокай стаўкі бізнес павялічвае наяўнасць, ахвяруючы варыянтам размяшчэння грошай у банках з высокай рэальнай даходнасцю. Гэта феномен, які патрабуе тлумачэнняў.

Спроба інстытуцыйнага тлумачэння развароту бізнесу (працоўная гіпотэза)

Якія ж прычыны прымусілі бізнес разгарнуцца ў бок ценявой эканомікі? Верагодна, восенню 2024 года адбылося якаснае змяненне чаканняў, і бізнес перастаў успрымаць абмежаванні як часовыя, зразумеў, што гаворка ідзе пра новую норму. І некаторыя параметры гэтай нормы прывялі да таго, што празрыстасць безнаяўнага абароту пачала ўспрымацца як крыніца значнага рызыку; ва ўмовах паўсюднай лічбавізацыі ўзнік попыт на змяншэнне лічбавага следу.

Асноўныя элементы новай нормы, што прадвызначылі гэты попыт:

рост рызыкі непрадказальнага ад’ёму бізнесу (ад’ёму ўласнасці);

пастаянная прысутнасць рэгулятарнай рызыкі (высокая імавернасць увядзення новых абмежаванняў, у т. л. у частцы цэнаўтварэння);

ўзмацненне падатковага ціску на юрыдычных асоб і на іх бэнефіцыярных уласнікаў.

Таму для бізнесу сталі істотна важней зніжэнне назіральнасці аперацый, гнуткасць у цэнаўтварэнні, магчымасць абыходу рэгуляторных бар’ераў. Шкода ад рэалізацыі рызыкі ад’ёму бізнесу можа быць зніжаны за кошт больш актыўнага выкарыстання наяўных — гэта дапамагае ў выпадках раптоўнай блакіроўкі рахунку, прыпынення аперацый банкам, забеспячальных мер падатковых органаў, арышту грашовых сродкаў у межах спрэчак і г. д.

Узмацненне кантролю за цэнамі прывяло да павелічэння долі рэалізацыі тавараў праз рынкі за наяўныя.

Узмацненне падатковага ціску — да скарачэння рэпартавых абаротаў і прыбытку, які размяркоўваецца паміж уласнікамі, да актывізацыі прымянення механізмаў падатковай аптымізацыі з выкарыстаннем наяўнага абароту.

Акрамя таго, зніжэнне рэнтабельнасці большасці расійскіх прадпрыемстваў паступова павышае рызыку банкруцтва, і наяўныя становяцца эфектыўным варыянтам выратавання часткі маёмасці. Да больш актыўнага выкарыстання наяўных таксама стымулюе ўзмацненне камплаенсу з боку банкаў.

У ўмовах зніжэння рэнтабельнасці высокая стаўка працэнта таксама пачынае аказваць дваістае ўздзеянне. Чым вышэй стаўка, тым вышэй (у большасці выпадкаў) банкаўская маржа. Таму ў бізнесменаў, якія сутыкаюцца перыядычна то з лішкам грашовых сродкаў, то з іх недахопам, паступова ўзмацняецца стымул да крэдытавання і размяшчэння часова свабодных грашовых сродкаў у абыход афіцыйных банкаў. Зрабіць гэта прасцей праз наяўныя, што абумоўлівае попыт на іх. Падпольная банкаўская сістэма даволі паспяхова працавала ў савецкай эканоміцы (хаця і ў надзвычай абмежаваных памерах у большасці рэгіёнаў, акрамя Масквы, Каўказа і Цэнтральнай Азіі), і яна ўсё больш відавочна пачынае фарміравацца ў наш час ізноў.

Усё гэта азначае, што, па-першае, празрыстасць канчаткова перастала быць колькі-небудзь значнай перавагай для бізнесу, і, па-другое, бізнес прынцыпова па-новаму вырашае найважнейшыя развілкі стратэгічнага кіравання. Для яго цяпер ліквіднасць важней за эфектыўнасць; гнуткасць важней за маштаб; аўтаномнасць важней за аптымізацыю працэсаў.

З дапамогай павышэння долі наяўнага абароту бізнес фактычна пачаў перабудоўваць мадэль узаемадзеяння з дзяржавай, скарачаючы значную частку спектру рызык, ад яе зыходзячых; зніжаць залежнасць ад фармальнага фінансавага контуру; павышаць долю «аўтаномнай ліквіднасці». Гэтыя змены ў паводзінах бізнесу адбыліся, паўтару, не ў сувязі з падатковым узмацненнем 2026 года, а ў канцы 2024 года, калі расійскі бізнес пачаў пераходзіць ад мадэлі максімізацыі эфектыўнасці да мадэлі максімізацыі ўстойлівасці (resilience) і аўтаномнасці.

Безумоўна, патрэбныя агаворкі, што пакуль нельга казаць пра гэты зрух як пра ўстойлівую тэндэнцыю, і што карэктней гаварыць пра частку бізнесу, а не пра ўвесь расійскі бізнес. Разам з тым апошнія даныя аб росце M0 (якія яшчэ не адлюстраваныя на графіку на рысунку 3) паказваюць на даволі верагоднае замацаванне гэтай тэндэнцыі і на маштабаванне з’явы.

Кпліва, што пад навязлівы акампанемент дзяржаўнай траскатні пра «абяленне» эканомікі і ў момант рэальна пачатых мерапрыемстваў у гэтым кірунку сама расійская эканоміка пачынае ўсё больш шэраць і чарнець.

Падобна на трупныя плямы.

Ананімны аўтар, The Moscow Times