Як Тайвань і Украіна зламалі прароцтва Гантынгтана
- 3.06.2026, 18:03
«Сутыкненне культур» адмяняецца.
Сучасная геапалітыка даказвае адваротнае: зацятая барацьба разгортваецца не паміж «цывілізацыямі», а паміж ліберальнай дэмакратыяй і аўтарытарызмам. І гэтая лінія фронту праходзіць не толькі праз Украіну ці Тайвань, але і ўнутры Злучаных Штатаў, дзе ідэалагічны раскол аказаўся мацнейшы за любое культурнае адзінства, піша публіцыст Мэт Джонсан на сайце Liga.net.
Завяршэнне халоднай вайны стала шокам для многіх у ліберальна-дэмакратычным свеце. Хаця разведвальныя службы ЗША ў 1980-я гады прызнавалі, што савецкая сістэма знаходзіцца ў стане заняпаду, прадказаць хуткасць і маштабы краху СССР аказалася немагчыма.
Многія амерыканскія палітыкі і аналітыкі разглядалі двухполюснае супрацьстаянне паміж Злучанымі Штатамі і Савецкім Саюзам як нязменны фактар геапалітычнага ландшафту. І калі гэта супрацьстаянне раптоўна скончылася, было цяжка прадказаць контуры свету, які прыйдзе яму на змену.
Але некаторыя ўсё ж такі паспрабавалі. Палітычны мысляр і гарвардскі вучоны Сэмюэл Гантынгтан у 1993 годзе меркаваў, што «лініі разлому паміж цывілізацыямі прыходзяць на змену палітычным і ідэалагічным межам эпохі халоднай вайны як зоны сутыкненняў, крызісаў і крывапраліцця».
Гэта той самы знакаміты тэзіс Гантынгтана пра «сутыкненне цывілізацый». Аўтар прадказваў, што глабальная анархія ўзнікне ў выніку напружанасці паміж васьмю рознымі цывілізацыямі: «заходняй, канфуцыянскай, японскай, ісламскай, індуісцкай, славяна-праваслаўнай, лацінаамерыканскай і, магчыма, афрыканскай». Ён сцвярджаў, што да канфлікту непазбежна прывядуць непераадольныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя адрозненні паміж гэтымі цывілізацыямі.
У аснове аргументацыі Гантынгтана ляжала некалькі дапушчэнняў. Адно з іх — ідэя, што некаторыя «цывілізацыі» фундаментальна менш здольныя пераймаць ліберальна-дэмакратычныя прынцыпы і інстытуты, чым іншыя. Гантынгтан часткова адказваў на тэзіс Фрэнсіса Фукуямы, які сцвярджаў, што свет пасля халоднай вайны перажывае «універсалізацыю заходняй ліберальнай дэмакратыі як канчатковай формы грамадскага ладу». Фукуяма прызнаваў, што працэс дэмакратызацыі ні ў якім разе не з’яўляецца гладкім або непазбежным — ва многіх краінах, безумоўна, існуюць культурныя і інстытуцыйныя перашкоды для ліберальнай дэмакратыі. Але ён не падзяляў пункт гледжання Гантынгтана пра тое, што гэтыя перашкоды непераадольныя. Ён таксама не верыў, што свету наканавана апынуцца ў стане вечнага цывілізацыйнага канфлікту.
Гэта разыходжанне рэзаніруе сёння мацней, чым калі-небудзь. Чаму людзі аддаюць большую вернасць: сваёй цывілізацыі ці сваёй ідэалогіі? Ад адказу на гэтае пытанне залежыць вельмі шмат. Уздым Кітая і яго супрацьстаянне Злучаным Штатам, адраджэнне расійскага імперыялізму і многія іншыя глабальныя падзеі — не ў апошнюю чаргу вайна ў Іране — нібыта пацвярджаюць ідэю перманентнага цывілізацыйнага канфлікту.
Але калі мы паглядзім глыбей на апошнія некалькі дзесяцігоддзяў, перад намі паўстане іншая карціна.
Галоўны канфлікт сёння адбываецца не паміж канкуруючымі «этнічнымі ідэнтычнасцямі» — ён ідзе паміж ліберальнай дэмакратыяй і яе праціўнікамі. І гэтыя два лагеры зусім не ўкладаюцца ў межы, акрэсленыя культурамі «цывілізацый».
Возьмем Тайвань. Гантынгтан сцвярджаў, што «пасля заканчэння халоднай вайны культурная агульнасць усё больш пераадольвае ідэалагічныя розніцы, і мацерыковы Кітай і Тайвань збліжаюцца». Ён лічыў, што падобнае збліжэнне адбудзецца і з Ганконгам.
Аднак Тайвань з 1990-х гадоў рэўніва ахоўвае сваю аўтаномію і арыентуецца на дэмакратычны Захад, а не на Пекін. І Ганконг усё яшчэ застаецца спецыяльным адміністрацыйным рэгіёнам Кітая пасля таго, як у 1997 годзе атрымаў незалежнасць ад Вялікабрытаніі. Пры гэтым Пекін вымушаны выкарыстоўваць усё больш драконаўскія метады, каб забяспечваць выкананне сваёй палітыкі «адна краіна, дзве сістэмы» і абмяжоўваць дэ-юрэ аўтаномію горада.
Калі б Гантынгтан меў рацыю, то ўнутрыкітайская салідарнасць пераважыла б дэмакратычныя памкненні Тайваня і Ганконга. Але гэтага так і не адбылося. Тое самае можна сказаць і пра Еўропу. Гантынгтан сцвярджаў, што «аксамітавая заслона культуры» замяніла «жалезную заслону ідэалогіі як найбольш значную раздзяляльную мяжу». Гэтая лінія выразна аддзяляла праваслаўны свет ад заходняга хрысціянства. Гэта азначала, што Украіна павінна была стаць на бок Расіі супраць ліберальна-дэмакратычнай Еўропы.
«У 1991 і 1992 гадах, — пісаў Гантынгтан, — многія былі занепакоеныя магчымасцю ўспышкі гвалтоўнага канфлікту паміж Расіяй і Украінай... Аднак калі цывілізацыя — гэта тое, што мае значэнне, то верагоднасць вайны паміж украінцамі і расіянамі павінна быць мінімальнай».
Цяжка ўявіць больш яснае абвяржэнне здагадкі Гантынгтана пра тое, што Украіна і Расія не пачнуць вайну, бо яны нібыта падзяляюць культурныя, рэлігійныя і гістарычныя сувязі. У 2014 годзе ўкраінцы паўсталі супраць прарасійскага прэзідэнта Віктара Януковіча, які адмовіўся ад пагаднення аб асацыяцыі з Еўрасаюзам на карысць больш цесных сувязяў з Масквой. Януковіча адхілілі ад пасады пасля таго, як украінскія сілавікі адкрылі агонь па пратэстоўцах, — і неўзабаве пасля гэтага Расія анексавала Крым.
Аддаленне Украіны ад Расіі таксама паскорыла пачатак праксі-вайны на Данбасе, якая стала прэлюдыяй да паўнамаштабнага ўварвання ў лютым 2022 года.
Часткова прычына, паводле якой Гантынгтан лічыў вайну паміж Украінай і Расіяй малаверагоднай, заключалася ў яго веры ў тое, што «заходнія ідэі», — такія як «індывідуалізм, лібералізм, канстытуцыяналізм, правы чалавека, роўнасць, свабода, вяршэнства права, дэмакратыя, свабодныя рынкі і адасабленне царквы ад дзяржавы», — маюць «слабы рэзананс у ісламскай, канфуцыянскай, японскай, індуісцкай, будысцкай або праваслаўнай культурах». Але ўкраінцы жывуць у экасістэме праваслаўнай культуры і пры гэтым вядуць самыя маштабныя баявыя дзеянні на еўрапейскай зямлі з часоў Другой сусветнай вайны, каб адстаяць сваё права на свабоду і дэмакратыю.
Японская культура таксама не аказалася перашкодай для дэмакратызацыі, вяршэнства права, свабодных рынкаў або любых іншых «заходніх ідэй», якія пералічваў Гантынгтан. А раней сёлета мільёны іранцаў выйшлі на вуліцы, каб патрабаваць аднаўлення сваіх правоў і вяртання да формы кіравання, больш арыентаванай на Захад. Гантынгтан памыляўся: свет пасля халоднай вайны не ўступіў у «пасляідэалагічную эпоху». Замест гэтага зрушыліся «палітычныя і ідэалагічныя межы».
Цэнтральны канфлікт сёння разгортваецца паміж ліберальнай дэмакратыяй і аўтарытарызмам — як у свеце, так і, што надзвычай важна, у межах саміх дэмакратычных краін. Узмацненне пазіцый аўтарытарызму бесспрэчнае. Кітай даказаў, што аўтарытарная сістэма з элементамі рынкавай эканомікі здольная забяспечваць каласальны эканамічны рост. Тым часам амерыканскія выбарцы двойчы абралі Трампа, хоць яго галоўны палітычны праект — разбурэнне дэмакратычных нормаў і інстытутаў, якія пакуль яшчэ стрымліваюць яго ўладу. Усе тыя ліберальна-дэмакратычныя рысы, якія, паводле Гантынгтана, маюць «слабы рэзананс» у іншых цывілізацыях — правы асобы, вяршэнства права, лібералізм і гэтак далей — аказаліся зусім без рэзанансу для мільёнаў амерыканцаў, якія перавыбралі Трампа.
Амерыканская адміністрацыя таксама няспынна працуе над разбурэннем ліберальна-дэмакратычнага сусветнага парадку, які быў усталяваны пасля Другой сусветнай вайны. Трамп нядаўна заявіў, што бягучая амерыканская ваенная падтрымка Тайваня з’яўляецца разменнай манетай у будучых перамовах з Пекінам. Ён таксама сказаў, што «не імкнецца да таго, каб хтосьці атрымліваў незалежнасць» у разліку на амерыканскую абарону.
Трамп таксама не зацікаўлены ў тым, каб кінуць выклік прэтэнзіям Пуціна на гегемонію ва Усходняй Еўропе. Пасля таго як Трамп перакрыў пераважную частку ваеннай дапамогі ЗША для Украіны, ён неаднаразова спрабаваў прымусіць Кіеў пагадзіцца на ўмовы ўрэгулявання, якія надзвычай выгадныя для Масквы. Падаецца, што ідэалогія ўсё ж мае большае значэнне, чым «цывілізацыя». Мы павінны аспрэчыць тэзіс Гантынгтана і прызнаць, што галоўны канфлікт сучаснасці адбываецца паміж ліберальнай дэмакратыяй і сіламі, якія нястомна працуюць над яе знішчэннем — дзе б яны ні знаходзіліся.