Пуцін і канчатковае рашэнне «студэнцкага пытання»
- Сяргей Шэлін
- 5.06.2026, 10:31
Рэжым глядзіць на вышэйшую адукацыю з усё большай злосцю.
У XXI стагоддзі атрыманне вышэйшай адукацыі ў Расіі стала амаль нормай. Рэжым глядзіць на гэта з усё большай злосцю. Ягоныя намаганні адвадзіць моладзь ад ВНУ становяцца ўсё больш вынаходлівымі.
Усё, што казённая агітмашына цяпер паведамляе пра вышэйшую адукацыю, б'е ў адну кропку.
Занятак, які не ўхваляюць
«Больш за палову сённяшніх выпускнікоў дзявятых класаў ідуць у каледжы, а не ў ВНУ, і асвойваюць практычныя і добра аплатныя прафесіі, напрыклад, зваршчыка». Пра гэта паведаміла дэпутатка Дзярждумы Святлана Бессараб на спецыяльна сабранай прэс-канферэнцыі, справаздачу з якой выпусцілі пад загалоўкам «Мечтаюць пра зварку».
«Сучасныя дзеці кардынальна змянілі стаўленне да пытання вышэйшай адукацыі — наяўнасць дыплома больш не з'яўляецца для іх жаданай мэтай… Заробкі зваршчыкаў выраслі амаль на 90 тыс. рублёў за год…» Гэта ўжо разважанні «Gazeta.ru» на тую ж «зваркавую» тэму.
А каб вышэйшая адукацыя нікому мёдам не здавалася, службовыя асобы не скупяцца на рэцэпты і навовіны. Памочнік прэзідэнта Мядзінскі раіць увесці абавязковае размеркаванне для выпускнікоў: «Адучыўся на лекара за дзяржаўны кошт — будзь ласкавы адпрацаваць у раённай бальніцы».
Міністр навукі Фалькоў загадаў, каб 2% студэнтаў завербаваліся ў армію, а яшчэ да гэтага папярэдзіў, што сёлета платны прыём у ВНУ скарачаецца амаль на 50 тысяч чалавек за кошт такіх спецыяльнасцяў, як юрыспрудэнцыя, эканоміка, менеджмент і іншыя састарэлыя заняткі.
Дарэчы, згаданая чыноўніца Бессараб паходзіць, вядома, не са зваршчыц, а з дробных наменклатуршчыкаў. І за сваю кар'еру абзавялася цэлай пачкай дыпломаў аб вышэйшай адукацыі. Прычым якраз тых, якія сёння рэжым асуджае.
З тымі самымі непажаданымі спецыяльнасцямі паводле спісу: «юрыспрудэнцыяй», «эканомікай», «менеджментам». Урэшце, носьбітаў рабочых прафесій сярод усіх разнавіднасцяў расійскіх начальнікаў няма і быць не можа. Яны цэняць іх носьбітаў збоку.
Бяскрыўдная маса
Нелюбоў улад да татальнай вышэйшай адукацыі расійскага ўзору патрабуе тлумачэнняў. Цяпер яна абвастрылася, але ж яны, пачынаючы ад Пуціна і ніжэй, не хавалі яе і раней.
Здавалася б, прычын злавацца на ВНУ ў начальства няма. Ніякіх непрыемнасцяў расійская студэнцкая маса сістэме ніколі не дастаўляла.
Яна канфармная, падпарадкоўваецца любым забаронам, пазбаўленая нават слабых уяўленняў пра салідарнасць, поўная даносчыкаў і іх ад сябе не адштурхоўвае. Адзіная прыкметная ў ёй форма апазіцыйнасці — жаданне з'ехаць за мяжу, калі прадставіцца бяспечная і зручная магчымасць.
Амаль усеагульная вышэйшая адукацыя стала ў расійскім народзе чымсьці накшталт традыцыйнай каштоўнасці. Замах на яе выглядае справай рызыкоўнай.
У другой палове 1980-х у Расіі было каля 3 млн студэнтаў, і лічылася, што гэта вельмі шмат. А праз дваццаць гадоў, у другой палове дзвюхтысячных, іх стала амаль 7,5 млн. Часткова гэта тлумачылася дэмаграфічнымі зігзагамі, але яшчэ больш тым, што атрыманне вышэйшай адукацыі ў РФ стала амаль нормай.
Галоўнай крыніцай інфармацыі пра сённяшні стан ВНУшных спраў з'яўляецца складзены спецыялістамі Вышэйшай школы эканомікі зборнік «Індикаторы образования: 2026». Як гэта цяпер прынята ў Расіі, звесткі публікуюцца з затрымкай і ахопліваюць толькі пазамінулы 2024-ы. Але агульная карціна бачная добра.
Жывучы звычай
Дык вось, у 2024-м 9-ы клас (г. зн. асноўную школу) скончылі 1,64 млн расіян. З іх 708 тыс. пайшлі ў 10-ы клас з прыцэлам потым паступіць у ВНУ, а 696 тыс. паступілі ў сістэму сярэдняй прафесійнай адукацыі (у каледжы і тэхнікумы) з тым, каб стаць або спецыялістамі сярэдняга звяна, або кваліфікаванымі рабочымі. Астатнія знайшлі сабе нейкія іншыя заняткі.
У расійскай сістэме вышэйшай адукацыі ў 2024-м навучалася прыблізна 4,4 млн студэнтаў, а ў сістэме сярэдняй прафесійнай адукацыі — прыкладна 3,9 млн вучняў. Сярод тых, хто ў тым годзе паступіў у ВНУ, 41% былі непасрэдна выпускнікамі школ, 34% прыйшлі з рынку працы і 19% былі выпускнікамі сістэмы сярэдняй прафесійнай адукацыі.
Такім чынам, у ВНУ ў выніку апынялася хоць і меншая, чым на піку, але ўсё ж большасць маладых расіян (54% у 2024-м, па падліках ВШЭ). Працягвала павялічвацца і доля ўладальнікаў вышэйшай адукацыі сярод усіх, хто ва ўзросце 15 гадоў і старэй: з 234 на тысячу ў 2010-м да 267 на тысячу ў пачатку 2020-х.
Што ж да атрымальнікаў кваліфікаваных рабочых спецыяльнасцяў («зваршчыкаў»), дык яны склалі толькі 19% сярод выпускнікоў сістэмы сярэдняй прафесійнай адукацыі, прычым спецыялісты ВШЭ «не бачаць прычын для росту цікавасці да гэтых праграм».
Супраць папулярнага меркавання, выпускнікі ВНУ часцей за іншых у далейшым працуюць менавіта па атрыманых спецыяльнасцях. Сярод працоўна ўладкаваных выпускнікоў ВНУ такіх 74,5%, сярод спецыялістаў сярэдняга звяна — 60,7%, а сярод тых, хто прайшоў праграмы падрыхтоўкі кваліфікаваных рабочых, — 55,8%.
Як бачым, расійская народная традыцыя атрымліваць вышэйшую адукацыю аказалася даволі жывучай. Пры ўсім жаданні рэжыму пераадолець гэты звычай, ён не можа пазбавіцца яго адным махам. Правы яны ці не, але расіяне ў большасці ўжо не збіраюцца станавіцца рабочымі, ды і рэальная патрэба эканомікі ў «зваршчыках» не такая вялікая, як у мінулым стагоддзі.
Служба замест дружбы
Непрыязь рэжыму да масавага студэнцтва выплывае з міфалогіі савецкіх бюракратаў, што «сапраўдная» праца — заводская і пажадана фізічная, і з раздражнення ашчадных камандзіраў дзяржавы пры выглядзе натоўпаў моладзі, якая не служыць у войску і вучыцца чамусьці прыватнаму і непатрэбнаму для дзяржавы.
Адсюль і спосабы «выпраўлення» студэнцтва: скараціць яго колькасць, укамплектаваць «карыснымі» людзьмі, прыстасаваць да дзяржаўнай службы і адсекчы ад вонкавага свету.
Профільны віцэ-прэм'ер Чарнышэнка назваў дзве неадкладныя рэчы, што ажыццяўляюцца ў гэтым годзе: па-першае, бюджэтныя месцы (620 тысяч) цяпер пераважна будуць выдзяляцца па інжынерных і тэхнічных спецыяльнасцях, якія ўмацоўваюць моц дзяржавы; па-другое, вырасце колькасць прынятых па льготах дзяцей удзельнікаў «СВА» і іх саміх.
У гармоніі з гэтымі ідэямі ўскладніцца паступленне на кантракт, за грошы. З-за цэнтралізаванага скарачэння колькасці платных вакансій цэны на іх працягнуць расці значна хутчэй за інфляцыю. Паменшыцца і колькасць бюджэтных месцаў, даступных на агульных падставах, хоць іх агульную колькасць пакуль не скарачаюць.
Мінулым годам дзеці СВАшнікаў і яны самі склалі 6,5% (каля 30 тыс.) першакурснікаў, прынятых на бюджэт. У 2026-м, дзякуючы змяненню правілаў і з-за росту колькасці прэтэндэнтаў, сумарная СВАшная квота ў тэорыі можа ўзняцца да 25%. А ёсць яшчэ і іншыя льготныя катэгорыі, і нямаленькія. Студэнты звычайнага тыпу праз пару гадоў могуць перастаць быць большасцю.
Дадайце да гэтага адмову ад Балонскай сістэмы з 1 верасня гэтага года, якая, апроч іншага, ізалюе расійскую вышэйшую адукацыю ад вонкавага свету, перманентнае ўзмацненне ідэалагічнай дрэсуры і складваюцца механізмы мілітарызацыі навучання і вербавання студэнтаў на вайну.
***
Та сістэма масавай вышэйшай адукацыі, якая склалася ў Расіі ў дзевяностыя і дзвюхтысячныя гады, пры ўсіх яе слабасцях, адказвала народным уяўленням пра карысць і нават часткова пра справядлівасць.
Злом гэтай сістэмы — адна з самых буйных і дзёрзкіх сацыяльных акцый пуцінскага рэжыму. Рашэнне «студэнцкага пытання» па-пуцінску прасоўваецца этап за этапам, пакуль без супраціву, і напалову ўжо адбылося.
Сяргей Шэлін, The Moscow Times